Obbraghyn çhellvee son peiagh lesh dementia

Foddee beaghey foddey veih peiagh lesh dementia gennaghtyn feer veg dy chooney. Cha jean eamyn çhellvane as çhellvee goaill ynnyd jeh baarey, agh foddee ad foast cur shilley daue lesh toyrtyssyn firrinagh tra t’ou kiartaghey ad dy mie. Yn chiarail, scuirr jee prowal taggloo cadjin y yannoo as jean planson son red ennagh aashagh dy rheynn ny ynnyd. Ta’n duillag shoh bentyn rish obbraghyn ta gobbraghey harrish çhellvee as çhellvane, kys dy chiartaghey yn eam, as cre foddee yn persoon er y laa jannoo dy chooney.

Cre’n fa jean planson son obbyr son eam?

Ta obbyr cur cummey er yn eam. Ta “Kys t’ou? Cre ren oo jiu?” briaght jeh’n persoon dy chooinaghtyn as dy insh, as foddee shen ve doillee as lane phressey. Ta “Jeeagh, ta ny tamataanyn aalin nish” cha nel briaght veg jeu.

Ta’n Alzheimer’s Association gra dy vod taggloo lesh possanyn mooarey harrish çhellvee ve doillee, as t’ad coyrlaghey cur cummey er yn eam lesh reddyn lheid as goaill arraneyn ny rheynn jallooyn.

Cre ny h-obbraghyn ta gobbraghey er eam çhellvee?

Soilshaghey as insh

Cur dty heihll huc. Cur y camera dy moal mygeayrt dty gharey, cur enney er y voddey, soilshaghey cre t’ou coagyrey, cummal seose jalloo jeant ec oanluckan, ny cur y çhellvane magh ass yn uinnag dys y sniaghtey. Insh cre t’ou fakin ayns focklyn aashagh as faag paaysyn son ad dy reaghey. Cha nel feme er feyshtyn.

Jeeaghyn er jallooyn cooidjagh

Cummal seose shenn phrentys gys y camera, ny co-roinn dty scaailan dy hoilshaghey kuse dy jallooyn mooarey, fer ec y traa. Loayr mychione cre t’ou cur-my-ner: “Jeeagh er edd Shennayr.” Ny jean briaght “Quoi t’ayn shoh?” ny “Vel cooinaghtyn ayd?” My ta’n persoon enmys peiagh dy neu-chiart, gow eh marish. Jeeagh er nyn lhiassaghtyn cooinaghtyn son coyrle meein.

Lhaih magh

Lhaih magh dan giare, psalm, lioar chloan by vie lhieu marish oanluckan er yn un eam, screeuyn veih oltey lught-thie, ny duillag ass lioar s’gooidsave lhieu. Ta lhaih magh cur red ennagh feagh da’n persoon dy eaishtagh rish gyn feme er freggyrt.

Goaill arrane ny clashtyn kiaull cooidjagh

Gow arrane ta enney mie oc er, ny cloie recoyrtys by vie lhieu er dty heu hene. Ta goaill arrane ny sassey na loayrt son ymmodee sleih. Jeeagh er nyn lhiassaghtyn obbraghyn kiaull.

Coagyrey ny fuinney ec yn un traa

Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey planson y yannoo son eam çhellvee dy choagyrey ny fuinney ricet er lheh cooidjagh. Cur seose yn eam ayns daa hie-biee. Foddee yn persoon er y laa mestey ny blashtyn choud’s t’ou geiyrt er yn shenn chard ricet oc.

Jeeaghyn er red ennagh cooidjagh

Ta’n Association myrgeddin coyrlaghey jeeaghyn er fillym by vie lhieu ec yn un traa veih thieyn elley choud’s ta loayrt er çhellvane ny çhellvee. Son peiagh lesh dementia, foddee meer giare, shenn chlaare çhellvee ny cloie-spoyrt gobbraghey ny share na fillym slane.

Cloie gamman meen er scaailan co-roinnit

Ta ram appyn çhellvee lhiggey dhyt dty scaailan y cho-roinn. T’ou fosley yn gamman as crankal; ta’n persoon ginsh dhyt ny cowraghey magh cre’n jalloo dy reih. Ny ta’n fer-cooney er y laa fosley yn un gamman er tablet as crankal er nyn son choud’s ta shiu taggloo.

Gammanyn ta gobbraghey dy mie myr shoh:

• Cur Kione er y Raa: t’ou lhaih magh y raa ennoil, t’ad gra yn jerrey, as ta coyrle loayrit cheet ny lurg.
• Coraa Jallooyn: gamman cochiangley meen lesh jallooyn mooarey foddee tannaghtyn ry-akin, gyn timer as gyn skoor.
• Kaartyn Taggloo: jalloo as coyrle foshlit dy loayrt my-e-chione cooidjagh.
• Coraa Jallooyn Photoyn: gamman cochiangley jeant ass jallooyn t’ou reih er dty saase hene. Ta ny jallooyn tannaghtyn ayns dty yeeagheyder, as ta’n persoon fakin ad trooid dty scaailan co-roinnit.

Çhaghteraghtyn recortyssit

Tra ta eamyn bio doillee, recortys feeshan giare: bannaght, arrane, shooyl mygeayrt dty gharey. Foddee yn fer-cooney eh y chloie ec traa feagh, cha mennick as s’laik lesh y persoon. Ta’n Alzheimer’s Association cur enney er recortyssyn as cur shilley daue er toyrtyssyn er lheh, lheid as paitçhyn fosley giootyn.

Cre mychione eamyn çhellvane cadjin?

Ta eamyn çhellvane foast scanshoil. Ta Dementia Australia coyrlaghey cur eam ec yn un traa gagh laa as gyn siyr, er-yn-oyr dy vod traa ve ec persoonyn lesh dementia dy ghoaill ayrn. Er y çhellvane:

• Abbyr dty ennym as dty chooish chelleeragh: “Hooar, Ayr, she Jenny mish, dty inneen.”
• Loayr dy moal, ayns raaghyn giare, un smooinaght ec y traa.
• Cur naightyn ayns ynnyd jeh briaght er nyn son: “Ren mee dty ricet roast feillag riyr.”
• Lhaih magh dan giare, ny gow arrane veih arrane by vie lhieu.
• Cum eh giare as cur jerrey er lesh fockle çheeoil.

Ta Dementia Australia myrgeddin gra dy vod eamyn çhellvee cooney tra ta loayrt ny s’doillee, er-yn-oyr dy vod y persoon dty eddin y akin. My ta eamyn çhellvane goll er coayl, prówal çhellvee, ny yn aght elley.

Kys neem’s kiartaghey eam çhellvee ta gobbraghey?

Roish yn eam:

1. Reih traa reiltagh tra ta’n persoon dy cadjin er nyn scuirr, as cum rish. Ta cliaghtey cooney.
2. Jean co-ordrailys marish y fer-cooney er y laa. Ta çhaghteraght y laa roish cooney lhieu planson y yannoo.
3. Jeeagh er y saase. Ta tablet er shass ny sassey na çhellvane cummit ’sy laue. Jean shickyr dy vel eh currit, dy vel y scaailan sollys, as dy vel y sheean dy liooar dy chlashtyn. Cur er fo-screeunyn my ta’n app cur ad as my ta’n persoon lhaih dy mie.
4. Jean planson son un obbyr as jean aarloo dagh ooilley red.

Rish yn eam:

• Soie er-gerrey da’n camera ayns soilshey mie, jeeagh er uinnag as cha nel eh dty chooyl.
• Cur enn ort hene dagh keayrt, lesh ennym as cooish.
• Un choraa ec yn traa. Ta’n Alzheimer’s Association gra dy vel taggloo trooid-a-cheilley doillee da persoonyn ta beaghey lesh dementia as persoonyn lesh doilleeid clashtyn. My ta kuse dy olteynyn lught-thie goaill ayrn, gow turns ny cum eh gys daa ny tree persoonyn.
• Briar un eysht ec y traa. Ta’n Family Caregiver Alliance coyrlaghey feyshtyn aashagh lesh freggyrtyn ta/cha nel, as soilshaghey reihyssyn tra oddys oo.
• Cur paaysyn liauyr daue. Fuirree son freggyrt. Ta mie dy chur fockle daue my t’ad shirrey eh.
• Ymmyd dty eddin as dty choraa. Jean giyn, craa dty chione as cum dty choraa çheeoil. Ta coraa as eddin gra ny smoo na focklyn dy mennick.
• Ny jean kiartaghey. My ta’n persoon gra red nagh vel kiart, lhig da ve.

Cur jerrey er yn eam:

• Cur jerrey roish my ta’n persoon skee, er lhiam dy share ec toyrtys mie.
• Ymmyd yn un slane-chooilleeney dagh keayrt: “Neem’s cur eam ort mairagh ec traa-longey. Ta graih aym ort.”
• Ny jean eh ro-liauyr.

Coyrle son y fer-cooney er y laa

My she sheshey-poosee, fer-cooney, braar ny shuyr, ny oltey fir-oik oo ta cooney lesh yn eam, t’ou jannoo eh jantagh.

• Kiartaghey boayl feagh. Cur yn çhellveeish er lheh as dooin y dorrys.
• Cur toshiaght er yn eam uss hene, eisht cur da’n persoon tablet er shass ny cum eh ec leval ny sooillyn.
• Soie ry-hoi oc, cha nel kiongoyrt roo. Ta dty enish gerjoil. Cur coyrle meein my ta feme: “Jeeagh, she Jenny t’ayn.”
• Bee ny laueyn. Cummal seose jallooyn, crankal y gamman, chyndaa yn tablet dy hoilshaghey y shamyr.
• Jeeagh son skeeys ny seaghyn, as lhig da’n phersoon ta cur eam toiggal tra te traa dy chur jerrey er.
• Insh da’n phersoon ta cur eam cre ren gobbraghey. “By haittin lhee yn moddey” cooney lesh planson y yannoo son yn chied eam elley.

Ta’n NIA coyrlaghey dy vod kynneyderyn foddey cooney lesh peiagh shinney gynsaghey cummaghyn nyn çhellvane, lheid as eamyn çhellvee. Ayns arraghyn ny s’anmey, bee feme er y fer-cooney dy chooilley red y yannoo lesh y saase. Ta shen mie.

My ta’n persoon beaghey ayns thie-kiarail, ta’n Alzheimer’s Foundation of America coyrlaghey briaght my ta’n boayl cooney lesh lught-thie lesh taggloo çhellvee. Ta’n AFA myrgeddin cur enney er lught-thie cur jallooyn harrish as heese marish fir-oik kiarail, as cur bee millish ny reddyn beggey gerjoil by vie lhieu, lurg briaght cre ta’n boayl lhiggey.

Cre my cha nel yn eam goll dy mie?

Bee paart dy eamyn doillee, moal ny seaghnit. Cha nel shen dty oill, as cha nel eh çheet er dy vel eamyn feeu.

• My ta’n persoon jeeaghyn coayl nyn raad liorish y scaailan, caghlaa gys eam çhellvane ny çhaghteraght recortyssit.
• My t’ad goll er seaghnit, goaill rish yn ennaghtyn, abbyr red ennagh gerjoil, as cur jerrey er dy meein.
• My ta eamyn dy mennick goll dy moal ec un traa jeh’n laa, prówal traa elley.
• My t’ad smooinaghtyn dy nee peiagh elley oo, gow eh marish dy kenjal.

Ta mie dy chur jerrey er dy leah. Ta eam giare, çheeoil ny torrys mie.

Eddyr eamyn

Jean tannaghtyn kianlt ayns aghtyn elley. Ta Dementia Australia coyrlaghey cur kaartyn, post-L, jallooyn ny giootyn beggey. Foddee kaart-phoost gagh shiaghtin lesh un jalloo mooar as notey giare ve lhait ny smoo na un cheayrt. Foddee kaartyn taggloo clouit currit da’n fer-cooney cur cooish aarloo son yn chied eam elley.

Son coyrle mychione reih as kiartaghey tablet, jeeagh er tabletyn as scaailanyn. Son traa ry-cheilley ayns persoon, jeeagh er nyn lhiassaghtyn keayrtyn.