Herinneringen ophalen bij dementie: herinneringsdoos, levensboek en foto’s

Herinneringen ophalen betekent gewoon samen genieten van vroeger. Voor veel mensen met dementie blijven herinneringen van tientallen jaren geleden helderder dan wat er vanochtend gebeurde. Foto’s, vertrouwde voorwerpen, muziek en verhalen kunnen die herinneringen openen en je iets warms geven om te delen. Er is één regel: het is een gesprek, nooit een quiz.

Wat is herinneringen ophalen, en wat is het verschil met overhoren?

Herinneringen ophalen is het delen van herinneringen met foto’s, voorwerpen, muziek of video, in het eigen tempo van je naaste. De NHS beschrijft het als het delen van ervaringen en verhalen van vroeger met hulp van foto’s, voorwerpen, video’s of muziek, in een boek of op een tablet. Overhoren is iets anders: dan moet iemand een goed antwoord geven, en dat kan schaamte opleveren in plaats van plezier.

Het National Institute on Aging noemt vragen of iemand zich iets of iemand herinnert als iets om te vermijden. De Family Caregiver Alliance raadt aan geen vragen te stellen die op het kortetermijngeheugen leunen, en liever over het verdere verleden te praten.

Hoe praat je over foto’s zonder te overhoren?

Begin met wat je ziet, en laat dan ruimte zodat je naaste iets kan toevoegen als hij of zij dat wil.

1. Ga naast elkaar zitten. Houd het album tussen jullie in, zodat jullie samen kijken in plaats van dat je over de tafel heen test.
2. Kies een paar foto’s. Vijf goede foto’s zijn beter dan een hele doos. Grote, duidelijke afdrukken werken het best.
3. Noem zelf de namen. “Hier zijn jij en papa op jullie trouwdag” haalt de druk weg.
4. Zeg iets over details. Kleding, auto’s, eten, het weer, gezichten. “Wat een auto. Hij glimt helemaal.”
5. Nodig uit, eis niets. “Vertel eens over…” of “Wat valt je op?” Stilte is prima.
6. Volg je naaste. Praat de persoon over iets heel anders, ga daarin mee.
7. Stop zolang het nog fijn is. Sluit het album voordat de vermoeidheid toeslaat.

Voor kant-en-klare plaatjes om over te praten kun je gesprekskaarten proberen. Wil je van je eigen familiefoto’s een rustig spel om paren te zoeken maken, probeer dan fotoparen; de foto’s die je kiest, blijven in je browser.

Hoe maak je een herinneringsdoos?

Een herinneringsdoos is een doos met voorwerpen uit iemands leven om vast te pakken en over te praten.

1. Kies een stevige doos die makkelijk opengaat, zoals een schoenendoos, een hoedendoos of een klein houten kistje.
2. Kies een thema of een mengeling. Werk, een hobby, een plek, een tijdperk, of van alles een beetje.
3. Verzamel veilige voorwerpen. Vijf tot tien dingen is genoeg om mee te beginnen.
4. Gebruik kopieën van kostbare dingen. Kopieer onvervangbare foto’s en papieren en bewaar de originelen op een veilige plek.
5. Haal de voorwerpen er een voor een uit. Geef er een aan, zeg er iets over en kijk waar het gesprek heen gaat.

Ideeën om erin te doen:

• Werk: een naamplaatje, een klein stuk gereedschap, een embleem van een uniform, een kasboek, een speldje van de verpleging, een kookboek uit een restaurantkeuken.
• Thuis: een receptkaartje in iemands eigen handschrift, een theedoek, een geliefde sjaal of stropdas.
• Hobby’s: een visdobber zonder haak, een oude voetbal, een bol wol, een zakje zaadjes.
• Plekken: ansichtkaarten, landkaarten, een souvenir van een uitstapje, een knipsel uit de krant van de geboorteplaats.
• Familie: kopieën van foto’s, een kindertekening, een trouwkaart.

Laat scherpe voorwerpen, kleine dingen die ingeslikt kunnen worden en alles wat pijnlijke herinneringen kan oproepen weg, tenzij je weet dat het welkom is.

Hoe maak je een levensboek?

Een levensboek is een eenvoudig album met foto’s en korte bijschriften over iemands leven. Het is iets om samen te bekijken, en het helpt bezoek en zorgmedewerkers de hele persoon te zien.

1. Kies een vorm. Een ordner met showtassen, een gedrukt fotoboek of een diavoorstelling op een tablet.
2. Bedenk een paar hoofdstukken. Kindertijd, school, werk, familie, plekken waar iemand woonde, geloof, hobby’s, lievelingseten en muziek.
3. Zet een of twee foto’s op elke pagina met een kort bijschrift in grote letters: “Marie, 22 jaar, begint bij de bank.”
4. Schrijf ook voorkeuren en gewoonten op. “Drinkt koffie met melk. Houdt van de liederen op zondag. Heeft een hekel aan een harde tv.” Dat helpt iedereen die voor je naaste zorgt.
5. Betrek je naaste zoveel als hij of zij wil: foto’s kiezen, verhalen vertellen of gewoon kijken hoe het boek ontstaat.
6. Blijf aanvullen. Het hoeft niet af te zijn om nuttig te zijn.

Meer ideeën om herinneringen op te halen

• Draai muziek uit iemands jeugd en praat over waar die je naaste naartoe brengt. Zie muziekactiviteiten.
• Kijk naar oude filmpjes of tv-programma’s uit iemands favoriete jaren.
• Kook een gerecht uit de kindertijd en laat de geuren het gesprek leiden.
• Bekijk een kaart van de geboorteplaats en volg bekende straten met je vinger.
• Blader door oude catalogi of tijdschriften en praat over prijzen, mode en auto’s.
• Neem verhalen op met een telefoon, met toestemming, voor de familie.
• Deel iets tijdens gesprekken op afstand. Houd één foto omhoog tijdens een videogesprek; zie telefoon- en videogesprekken.
• Neem een foto of voorwerp mee als je op bezoek gaat. Dan heeft het bezoek een makkelijk middelpunt; zie op bezoek gaan.

Wat als een herinnering pijn doet?

Sommige herinneringen roepen verdriet, spijt of angst op. Raakt je naaste van streek, stop dan, troost en schakel rustig over op een ander onderwerp of een andere activiteit. Ga niet in discussie over wat er gebeurd is. De Family Caregiver Alliance raadt af om iemand ervan te willen overtuigen dat hij of zij ongelijk heeft, en raadt aan te reageren op de gevoelens die iemand laat zien, want die zijn echt. Praat je naaste over iemand die overleden is alsof die nog leeft, reageer dan op het gevoel: “Je mist haar. Vertel eens over haar.”

Wat zegt het onderzoek?

Een Cochrane-review over herinneringen ophalen, met 22 studies en 1.972 deelnemers, vond dat de effecten wisselend en klein waren en verschilden per omgeving en vorm. Er werd geen bewijs gevonden dat het mensen met dementie schaadt. Wij raden herinneringen ophalen aan omdat het voor warme, betekenisvolle tijd samen kan zorgen, niet als behandeling. Meer over makkelijk met elkaar praten lees je in tips voor communicatie.