Hoạt động ôn lại kỷ niệm: hộp kỷ niệm, chuyện đời và ảnh cũ

Ôn lại kỷ niệm đơn giản là cùng nhau tận hưởng quá khứ. Với nhiều người sống chung với sa sút trí tuệ, những ký ức từ mấy chục năm trước vẫn rõ hơn chuyện xảy ra sáng nay. Ảnh, đồ vật quen thuộc, âm nhạc và những câu chuyện có thể mở ra những ký ức ấy và cho bạn điều gì đó ấm áp để cùng chia sẻ. Chỉ có một nguyên tắc: đây là trò chuyện, không bao giờ là hỏi bài.

Ôn lại kỷ niệm là gì, và khác với hỏi bài thế nào?

Ôn lại kỷ niệm là chia sẻ ký ức qua ảnh, đồ vật, âm nhạc hoặc video, theo nhịp độ của chính người thân. NHS mô tả đây là việc chia sẻ những trải nghiệm và câu chuyện đã qua nhờ ảnh, đồ vật, video hoặc âm nhạc, trong một cuốn sổ hoặc trên máy tính bảng. Hỏi bài thì khác: nó đòi người thân phải đưa ra câu trả lời đúng, và điều đó có thể mang lại sự ngại ngùng thay vì niềm vui.

National Institute on Aging xếp việc hỏi xem người đó có nhớ một điều hay một người nào đó vào những điều nên tránh. Family Caregiver Alliance gợi ý tránh những câu hỏi dựa vào trí nhớ ngắn hạn và thay vào đó trò chuyện về quá khứ xa hơn.

Làm sao để trò chuyện về ảnh mà không hỏi bài?

Hãy bắt đầu bằng những gì bạn nhìn thấy, rồi chừa chỗ để người thân thêm vào nếu muốn.

1. Ngồi cạnh nhau. Cầm cuốn album ở giữa hai người để cùng nhau ngắm, không phải ngồi đối diện qua bàn như đang kiểm tra.
2. Chọn vài tấm ảnh. Năm tấm ảnh đẹp tốt hơn cả một hộp ảnh. Ảnh in lớn, rõ nét là tốt nhất.
3. Tự bạn gọi tên mọi người. “Đây là mẹ với bố trong ngày cưới” giúp gỡ bỏ áp lực.
4. Nhận xét về các chi tiết. Quần áo, xe cộ, món ăn, thời tiết, gương mặt. “Chiếc xe đẹp quá. Trông bóng loáng ghê.”
5. Mời gọi, đừng đòi hỏi. “Kể cho con nghe về…” hoặc “Mẹ thấy gì trong ảnh?” Im lặng cũng không sao.
6. Theo sự dẫn dắt của người thân. Nếu người thân nói sang một chuyện hoàn toàn khác, hãy cứ theo.
7. Dừng khi vẫn còn vui. Gấp album lại trước khi người thân thấy mệt.

Nếu muốn có sẵn những hình gợi chuyện, hãy thử Thẻ trò chuyện. Để biến ảnh gia đình thành một trò ghép đôi nhẹ nhàng, hãy thử Ghép đôi ảnh; những ảnh bạn chọn chỉ ở trong trình duyệt của bạn.

Làm hộp kỷ niệm thế nào?

Hộp kỷ niệm là một chiếc hộp đựng những đồ vật từ cuộc đời người thân để cầm nắm và trò chuyện.

1. Chọn một chiếc hộp chắc chắn, dễ mở, như hộp giày, hộp mũ hoặc một chiếc rương gỗ nhỏ.
2. Chọn một chủ đề hoặc để lẫn lộn. Công việc, một sở thích, một nơi chốn, một thập niên, hoặc mỗi thứ một chút.
3. Gom những đồ vật an toàn. Năm đến mười món là đủ để bắt đầu.
4. Dùng bản sao của những thứ quý giá. Sao lại những tấm ảnh và giấy tờ không thể thay thế, và cất giữ bản gốc cẩn thận.
5. Lấy từng món ra một. Đưa một món, nói đôi câu về nó, rồi xem câu chuyện dẫn đến đâu.

Gợi ý những thứ có thể cho vào:

• Công việc: một chiếc thẻ tên, một dụng cụ nhỏ, một phù hiệu trên đồng phục, một cuốn sổ sách, chiếc huy hiệu y tá, một cuốn sách dạy nấu ăn từ quán ăn cũ.
• Nhà cửa: một công thức nấu ăn viết tay, một chiếc khăn lau bát, chiếc khăn quàng hay cà vạt yêu thích.
• Sở thích: một mồi câu cá đã bỏ lưỡi câu, một quả cầu đá, một cuộn len, một gói hạt giống.
• Nơi chốn: bưu thiếp, bản đồ, một món quà lưu niệm du lịch, một mẩu báo về quê nhà.
• Gia đình: bản sao ảnh, một bức tranh trẻ con vẽ, một tấm thiệp cưới.

Đừng cho vào đồ sắc nhọn, những vật nhỏ có thể nuốt phải, và bất cứ thứ gì có thể gợi lại ký ức đau buồn, trừ khi bạn biết người thân sẽ đón nhận.

Làm sổ chuyện đời thế nào?

Sổ chuyện đời là một cuốn album đơn giản gồm ảnh và những chú thích ngắn về cuộc đời người thân. Đó là thứ để cùng nhau ngắm, và giúp khách đến thăm cũng như nhân viên chăm sóc nhìn thấy trọn vẹn con người ấy.

1. Chọn hình thức. Một bìa còng có túi nhựa, một cuốn sách ảnh in sẵn, hoặc một bộ trình chiếu trên máy tính bảng.
2. Lên vài phần. Thời thơ ấu, đi học, công việc, gia đình, những nơi từng sống, đức tin, sở thích, món ăn và âm nhạc yêu thích.
3. Mỗi trang một hoặc hai tấm ảnh kèm chú thích ngắn, chữ to: “Bà Mai, 22 tuổi, bắt đầu đi làm ở ngân hàng.”
4. Ghi cả những điều người thân thích và thói quen. “Uống cà phê sữa. Thích nghe thánh ca ngày Chủ nhật. Không thích TV mở to.” Điều này giúp bất cứ ai chăm sóc người thân.
5. Mời người thân cùng làm nhiều hay ít tùy ý, chọn ảnh, kể chuyện hoặc chỉ ngồi xem cuốn sổ dần thành hình.
6. Cứ thêm dần. Không cần làm xong mới dùng được.

Thêm ý tưởng ôn lại kỷ niệm

• Mở nhạc thời trẻ của người thân và trò chuyện về những nơi bài hát gợi nhớ. Xem hoạt động âm nhạc.
• Xem phim gia đình tự quay hoặc chương trình TV từ những thập niên người thân yêu thích.
• Nấu một món ăn thời thơ ấu và để mùi hương dẫn dắt câu chuyện.
• Xem bản đồ quê nhà của người thân và lần theo những con phố quen thuộc.
• Lật xem catalô hay tạp chí cũ và trò chuyện về giá cả, thời trang và xe cộ.
• Ghi âm những câu chuyện bằng điện thoại, khi được người thân đồng ý, để giữ lại cho gia đình.
• Chia sẻ khi gọi điện. Giơ một tấm ảnh lên trong cuộc gọi video; xem gọi điện và gọi video.
• Mang theo một tấm ảnh hoặc một món đồ khi đến thăm. Nó giúp buổi thăm có một điểm chung dễ dàng; xem đến thăm.

Nếu một kỷ niệm gợi nỗi đau thì sao?

Có những ký ức gợi lại nỗi đau mất mát, sự hối tiếc hay nỗi sợ. Nếu người thân trở nên buồn bực, hãy dừng lại, an ủi và nhẹ nhàng chuyển sang chuyện khác hoặc hoạt động khác. Đừng tranh cãi về chuyện đã xảy ra. Family Caregiver Alliance khuyên không nên cố thuyết phục người thân rằng họ sai và gợi ý đáp lại những cảm xúc họ bộc lộ, vì những cảm xúc ấy là thật. Nếu người thân nói về một người đã mất như thể người ấy còn sống, hãy đáp lại cảm xúc: “Mẹ nhớ bà lắm. Kể cho con nghe về bà đi.”

Nghiên cứu nói gì?

Một tổng quan Cochrane về ôn lại kỷ niệm, gồm 22 thử nghiệm với 1.972 người, cho thấy tác động không nhất quán, nhỏ và khác nhau tùy bối cảnh và hình thức. Tổng quan không thấy bằng chứng gây hại cho người sa sút trí tuệ. Chúng tôi gợi ý ôn lại kỷ niệm vì nó có thể mang lại những giờ phút ấm áp, có ý nghĩa bên nhau, không phải như một cách điều trị. Để biết thêm về cách trò chuyện dễ dàng, xem mẹo giao tiếp.