Ñeñomongeta ha akã resãi: kañy, jepe'a ha demencia

Tapichakuéra oñeikotevẽ ambue tapicháre, ha upéva noñemoambuéi tujakue rire. Jehapykueho ohechauka kañy ha jepe’a tujakue aja ojoajuha demencia mba’e vai hetave rehe, ha avei korasõ mba’e vai ha py’aguapy vai rehe. Jehapykueho ndaikatúi gueteri he’i mba’éichapaite pe joaju oiko. Ko kuatiarogue ohechauka mba’e ojehechakuaa, mba’éichapa ikatu peime joaju, ha mba’érepa tembiapo oñondive tuicha mba’e umi ava oikómava dementiarehe guarã.

¿Kañy ha jepe’a ojoaju demencia rehe?

Hẽe, heta jehapykueho ohechauka joaju, jepeve ndaikatúi gueteri ja’e porã mba’épa oiko raẽ. Lancet Commission 2024 ohechauka jepe’a tujakue aja ha’eha peteĩ 14 mba’e ikatúva oñemoambue apytégui. UCL ñemomombe’u pe marandúgui he’i upéva ha’eha 5% jave umi demencia mba’asyrehegua yvypóra apytépe.

Mba’e ojehechakuaa:

• Sa’ive ñeñomongeta, hetave mba’e vai. Pe Commission omombe’u mokõi jehechajey ojoajúva sa’ive ñeñomongeta meme demencia mba’e vai hetave rehe. Peteĩ ohecha 57% jave hetave mba’e vai ha ambue 18% jave.
• Kañy avei. Kañy, pe ñandu oñemboykéva, ojoaju avei demencia mba’e vai hetave rehe heta jehechajeyme.
• Surgeon General he’i. Mayo 2023-pe, U.S. Surgeon General omoherakuã peteĩ marandu kañy ha jepe’áre. He’i kañy ha jepe’a aregua ikatuha ombohetave demencia mba’e vai 50% jave ava tujakue apytépe. Ojoaju avei joaju vai korasõ mba’e vai 29% hetave rehe ha akã rasy (stroke) 32% hetave rehe.
• Mboy hetápa ohasáva upéva. Peteĩ National Academies marandu ohecha 24% jave umi estadounidense 65 ary ha hetave, oikóva tavayguakuérape, oĩha jepe’ápe.

Peteĩ mba’e tekotevẽ: Lancet Commission he’i tapichakuéra ikatuha omomichĩ tembiapo oñondive demencia oñepyrũ mboyve, ojekuaa mboyve. Upéva he’ise pe joaju peteĩva ikatu ha’e demencia omboykéva tapichápe, ndaha’éi jepe’a añoite ombohetavéva mba’e vai. Hetave ko’ã jehapykueho ou jehecha guive.

¿Mba’e oñemoambue kañy ha jepe’a?

National Institute on Aging (NIA) omyesakã kóicha. Jepe’a he’ise ndorekói heta tapicha oñe’ẽ hag̃ua hendive térã oñomongeta hag̃ua hendive meme. Kañy ha’e pe ñandu vai añohápe térã oñemboykéva. Peteĩ tapicha ikatu oiko añohápe vy’apópe, ha ambue ikatu oñandu kañy koty henyhẽvape.

NIA omombe’u mba’e ikatúva ombohetave mokõivéva:

• Apysakũ térã tesa mba’e vai
• Jehasa hasy, térã ndorekói mba’éichapa oho
• Oiko añohápe, térã peteĩ mba’e tuicha oñehundi, techapyrã omano iména térã oheja tembiapo
• Mandu’a térã jehechakuaa ñemoambue
• Oñangareko peteĩ tapicha oñeñandúva porã’ỹre
• Pirapire apañuái térã ñe’ẽ jejoko

Apysakũ tuicha mba’e. NIA he’i umi tapicha nahendúiva porã ikatuha oñemboyke, ñeñomongeta hasy térã oñetĩramo. Ore apysakũ ha akã resãi ñemyesakã oñe’ẽ apysakũ jehechajeýre ha apysakũha oñemúva ñemuharã’ỹre.

Mba’éichapa ikatu peime joaju

NIA ome’ẽ heta tembiporu. Eiporavo peteĩ térã mokõi ojokupytýva ndéve:

• Emohenda ñeñomongeta meme. Peteĩ aravo peteĩchagua ára térã arapokõindy pukukue ehenói hag̃ua, emondo hag̃ua marandu térã kuatia’atã familia, angirũ térã tavayguakuéra ndive.
• Eipuru ñehenói ta’ãngamýi térã ñe’ẽha pyahu. Tembiporu pyahu ndéve guarãramo, heta aranduka renda ha aty tavaguápe oikuave’ẽ mbo’esyry. Ehecha ore ñehenói ha ta’ãngamýi ñemyesakã.
• Eike peteĩ atýpe. Peteĩ mbo’esyry, aty jeroviaha, aty oguataha térã tembiapo pytyvõrã ome’ẽ ndéve ñeñomongeta ha peteĩ mba’e rejapóva reikuaa hag̃ua.
• Eñepyrũ jey peteĩ tembiapo rehayhúva térã eikuaa peteĩ pyahu ambue tapicha ndive.
• Emongu’e oñondive. Ejapo tetia’e peteĩ angirũ térã aty ndive. Ore tetia’e ñemyesakã oreko tembiaporã kirirĩ.
• Ehecha ikatu hag̃uáicha peteĩ mymba reikuaa hag̃uáicha reñangarekóta hese.
• Eipuru pytyvõ tavaguápe. Senior centers, Area Agencies on Aging ha Eldercare Locator (800-677-1116) ikatu omombe’u ndéve tembiaporape ha mba’éichapa reho hag̃ua.

¿Mba’érepa tembiapo oñondive tuicha mba’e dementiape?

Peteĩ ava oikómava dementiarehe guarã, joaju ha’e vy’a, py’aguapy ha oñandu hag̃ua oĩha atýpe rehegua, ndaha’éi mba’e vai momichĩ rehegua. Lancet Commission he’i tembiapo oipytyvõha umi ava oikóva dementiarehe oguereko hag̃ua vy’a ha peteĩ mba’e ojapóva oikuaa hag̃ua. Alzheimer’s Association he’i, tekove porã moporãve ári, tembiapo ikatuha omomichĩ tembiapo ha’eháicha oguata vai térã oñangata. NIA ombojoapy avei umi ava oikóva Alzheimer’s rehe oñekotevẽha oiko kyre’ỹ ha ojapo mba’e ohayhúva.

Tembiporu oikóva porã:

1. Ema’ẽ ta’anga oñondive. Conversation Cards ome’ẽ porandu ijuruja’ỹva ha’eháicha “Emombe’u chéve…”. Ehecha ore mandu’arã ñemyesakã.
2. Peñembosarái ykére. Picture Pairs oguereko ta’anga ojehechahápe ha ndorekói aravo’i térã jehechakuaa, upévare ndaipóri jepya’e. Ore ñemyesakã mba’éichapa peñembosarái oñondive oreko tembiporu.
3. Eipuru familia ra’ãnga. Photo Pairs omoambue ta’anga reiporavóva peteĩ ñembosarái joajuha rehe, ha umi ta’anga opyta ne mba’e’okápe.
4. Emboaty tapichakuéra. Picture Bingo oiko porã familia atyhápe ha aty ñangarekohápe.
5. Peñemoherakuã purahéi, tembiapo óga guýpe térã yvotyty rehe. Ehecha purahéi tembiapo, tembiapo óga guýpe ha ore tembiapo idea rysýi tuichakue.
6. Embohape jeike. Ore jeike ñemyesakã oñe’ẽ jeike mbyky ha kirirĩ rehe, oporombovy’áva opavavépe.

Eguereko michĩ ha kirirĩháme. Peteĩ koty kirirĩ peteĩ térã mokõi tapicha ndive oiko porãve heta tapicha aty guive. Pe tapicha kane’õ térã ndohayhuvéiramo, iporã opa hag̃ua. Oguapy oñondive peteĩ kagua tee ndive iporã avei.

Peteĩ ava oikóva dementiarehe oñohápe guarã, NIA he’i ejuhu hag̃ua peteĩ tapicha ejeroviáva ikatúva oho ohecha térã ohenói ta’ãngamýi rehe meme ha ha’e hag̃ua peteĩ jeikeha tekotevẽme. Omombe’u avei peteĩ memory cafe távape, peteĩ tenda kirirĩ oñeñomongeta hag̃ua umi tapicha iñandu’a hasýva ha ifamiliakuéra ndive.

Umi oñangarekóva oñandu kañy avei

NIA omombe’u oñangareko peteĩ tapicha oñeñandúva porã’ỹre ha’eha mba’e ikatúva ombohetave jepe’a. Eñongatu aravo ne angirũkuéra, aty pytyvõrã ha pytu’u hag̃ua. Ore oñangarekóva jesareko ñemyesakã oreko tembiporu.

Eñe’ẽ peteĩ pohanohára ndive

Ndéve térã peteĩ tapicha reñangarekóva oñandu kañýramo térã jepe’ápe meme, emombe’u peteĩ pohanohára ndive. NIA omokyre’ỹ tapichakuérape omombe’u hag̃ua umi ñemoambue tuicháva tekovépe, techapyrã peteĩ omanóva familiáme, péicha pohanohára oikuaa porãve opa mba’e. Ñandu vai heta arapokõindy pukukue ikatu ha’e py’aguapy vai, ikatúva oñepohano. Peteĩ ava tujakue oñemboyke ramóva angirũ térã tembiapo ohayhuvagui, upéva ñemoambue iporã oñemombe’u pohanohára ndive avei. Emoñe’ẽ seña tenondegua ha araka’épa ojeho pohanohárape.

Ko kuatiarogue ha’e marandu tuichakue, ndaha’éi pohanohára ñe’ẽ. Ehecha ore pohanohára marandu.