Moce kei na Bula ni Monamona: Vakasama ni Dikevi

Na moce kei na bula ni monamona e semati vakamatata, ia na ivakarau ni nodra veisemati sa se vakadikevi tiko ga. Eso na vakadidike era semata na moce lekaleka kei na rerevaki levu ni mate ni guilecavi. Ena yasa kadua, na mate ni guilecavi e dau vakacacana na moce. Na tabana oqo e vakamacalataka na ka e vakaraitaka na dikevi kei na ka e sega ni vakaraitaka, e solia na ivakarau ni moce e veivuke, ka cavuta na leqa ni moce e dau yaco ena mate ni guilecavi. E sega ni solia na ivakasala me baleta na wainimate ni moce; na veitalanoa oqori e dodonu me caka kei na vuniwai.

Na moce ca e semati li kei na mate ni guilecavi?

Eso na vakadidike balavu era semata na moce lekaleka kei na rerevaki levu ni mate ni guilecavi, ia na ivakadinadina sa se bera ni tudei.

• Dua na vakadidike mai Peritania me 25 na yabaki. Era muria na dauvakadidike rauta ni 8,000 na tamata lelevu ena vakadidike o Whitehall II. O ira era moce ono na aua se lailai sobu ena yabaki 50 se 60 era rerevaki cake me baleta na mate ni guilecavi emuri mai ira era moce vitu na aua. O ira era moce ono na aua se lailai sobu ena 50, 60 kei na 70 era rerevaki cake rauta ni 30% mai ira era dau moce vitu na aua. Oqo e vakadidike ni vakaraica ga, ka vakaraitaka na veiwekani, sega ni vakavuna.
• Na rai ni iVola ni Veitarogi ni Lancet. Na iVola ni Veitarogi ni Lancet ena 2024 a sega ni kuria na moce ki na nona lisi ni 14 na ka ni rerevaki e rawa ni veisautaki. Era nanuma ni ivakadinadina e sega ni veidonui vinaka. E dua na vuna na «veisau ni vakavuna»: na veisau ena monamona mai na mate ni guilecavi e tekivu ena vuqa na yabaki ni bera na kilai ka rawa ni vakacacana na moce. Ena dua na vakadidike levu, na veiwekani ena kedrau maliwa na moce balavu kei na mate ni guilecavi e yali ni kau tani na imatai ni lima na yabaki ni muri.

Na dua se rua na bogi ni moce lekaleka e sega ni vuna me lomaleqa kina. Na moce vinaka ka tudei e yaga me tovolea baleta ni vukea na yalo, na vakasama kei na taqomaki ena siga nikua.

Na cava na dikevi ni «vakasavasavataki ni monamona» ena gauna ni moce?

De o sa wilika ni moce e «savasava» na monamona. Na vakanananu oqori e yaco mai na dikevi dina, ia sa se bera.

• Ena kalavo. E dua na vakadidike ena 2013 e vakamacalataki ena NIH a kunea ni vanua ena maliwa ni sela ni monamona e levu cake rauta ni 60% ni moce na kalavo. Na wai e drodro rawarawa cake ena monamona, ena ka era vakatoka na dauvakadidike me glymphatic system. Na beta-amyloid, e dua na protein e semati kei na mate o Alzheimer, e savasava totolo mai na monamona ni kalavo era moce.
• Vei ira na tamata. E dua na vakadidike lailai ena 2018 a sikova na monamona ni 20 na tamata bulabula, ena yabaki 22 ki na 72, ni oti e dua na bogi ni moce vinaka kei na dua na bogi ka sega ni moce. Ni oti na bogi ka sega ni moce, na ivakatakilakila ni sikovi ni monamona me baleta na beta-amyloid e tubu cake rauta ni 5% ena dua na vanua e okati kina na hippocampus, e dua na tiki ni monamona e bibi ki na nanuma. Na dauvolaivola era vakatoka oqo me ivakadinadina taumada. Era sega ni kila se na veisau oqo e yali ni oti na vakacegu, se vakaraitaka ni vakarawarawataki na savasava se levu cake na amyloid e buli.
• E cakacaka ena rua na yasana. Na iVola ni Veitarogi ni Lancet e tukuna ni levu ni amyloid e rawa ni vakacacana na moce vei ira na qase.

Na kune oqo e vakamacalataka na vuna era taleitaka kina na dauvakadidike na moce. Era sega ni vakaraitaka ni moce vinaka cake e tarova na mate o Alzheimer.

Na ivakarau cava ni moce e rawa ni vukea?

Na qase era gadreva rauta ni 7 ki na 9 na aua ni moce ena dua na bogi, vata ga kei ira na tamata lelevu tale eso, me vaka e kaya na National Institute on Aging (NIA). Na nona ivakasala e okati kina:

• Maroroya e dua na ivakarau tudei. Moce ka yadra ena gauna vata ga ena veisiga, okati kina na macawa.
• Bulia e dua na ivakarau ni vakamalumalumutaki ni bera ni moce. Wilika, vakarorogo ki na ivakatagi malumu se sili ena wai katakata ni bera ni moce.
• Vakamamarautaka na rumu ni moce, me kakua ni katakata se batabata sara.
• Vakalailaitaka na caffeine ena yakavi. Na kofi, ti, soda kei na jokeliti e rawa ni vakadredretaka na moce.
• Leveloa na alakaolo, ena levu lailai mada ga, me vaka e vakasalataki ena NIA.
• Leveloa na kakana levu ena loma ni rua se tolu na aua ni bera ni moce, kei na gunu levu ena yakavi.
• Cakava na vakaukauayago wasoma, ia kakua ena loma ni 3 na aua ni bera ni moce. Raica na neitou idusidusi ni vakaukauayago.
• Biuta tani na sikirini mai na rumu ni moce. Na NIA e vakatura me kakua ni sarava na retioyaloyalo se vakayagataka na kompiuta, talevoni se tebeleti e kea.
• Leveloa na moce lekaleka ena yakavi se bogi kevaka e rawa.

Na leqa ni moce ena mate ni guilecavi

Na veisau ni moce e dau yaco ena mate ni guilecavi. Na NIA e vola na moce levu se lailai, na yadra vakavuqa ena bogi, kei na moce vakalevu ena siga. E vakamacalataka talega na sundowning: na sega ni vakacegu, na lomaleqa se na veilecayaki e tekivu se vakacacana ni butobuto na siga.

Na ivakasala ni qaravi mai na NIA e okati kina:

1. Taura na rarama ni siga kei na toso ena mataka. Lako ki tautuba se tiko voleka ki na katubaleka ena siga, ka vukea o koya o qarava me cakacaka ena veisiga. Na rarama kaukauwa e rawa ni vukea na ivakarau ni yago.
2. Vakarautaka na itaviqaravi kaukauwa ena mataka. Tovolea na sili ena mataka se na kakana levu duadua ena siga loma.
3. Vakalekalekataka na moce vakalekaleka ka vakayacaka ena mataka. Vakalailaitaka na moce lekaleka ena yakavi.
4. Vakamalumalumutaka na yakavi. Vakalolovira na rarama, vakalailaitaka na rorogo, ka vakatagitaka na ivakatagi malumu kevaka e taleitaka o koya o qarava. Na neitou idusidusi me baleta na sega ni vakacegu ena yakavi e tiko kina eso tale na vakasama.
5. Maroroya e dua na ivakarau tudei ni bera ni moce. Na wilivola cake ena gauna vata ga ena veibogi e dua na ivakaraitaki mai na NIA. E dua na ivakarau tudei ni veisiga e vukea talega.
6. Vakalailaitaka na caffeine kei na alakaolo.
7. Vakayagataka na cina lailai ni bogi ena rumu ni moce, na sala kei na vale ni sili.

Me baleta na yadra ena bogi, na ivakasala ni taqomaki e vale mai na NIA e okati kina na cina lailai ni bogi se na ivakarau ni rarama e waqa vakataki koya, na itautauri ena vale ni sili, na tepi rokataki ena bati ni ikabakaba, kei na maroroi ni wainimate ena vanua e sogo.

E dua na itaviqaravi lekaleka ka vakanomodi ena yakavi e rawa ni vukei kemudrau mo vakacegu. Tovolea e dua na cegu malumu ni Vakacegu ni Icegu se vica na Kadi ni Veitalanoa e vakacegu. Kakua ni cakava e dua na ka e vakayavalata ni voleka na gauna ni moce, ka cegu ena gauna e sa rauti kina o koya o qarava.

Na moce veitaratara e vakadrukai ira talega na dauqaravi. Na neitou idusidusi ni taqomaki koya na dauqaravi e cavuta na sala me tauri kina na vakacegu kei na veivuke.

Vakaevei na sleep apnea?

Na sleep apnea e vakavuna na cegu lekaleka ni icegu ena gauna ni moce, e vuqa na gauna ena dua na bogi. Na NIA e kaya kevaka e sega ni qaravi, e rawa ni yaco na leqa me vaka na toso ni dra, na stroke se na yali ni nanuma. Na ivakatakilakila e okati kina na davui levu kei na draki ni moce ena siga, ka levu na tamata era sega ni kila ni tiko vei ira. Na iVola ni Veitarogi ni Lancet e vakamacalataka e dua na railesu ni 11 na vakadidike ka kunea ni o ira era tiko vei ira na sleep apnea era rerevaki cake rauta ni 43% me baleta na mate ni guilecavi. Ia e lailai na vakadidike oqori era dikeva na bibi ni yago, ka sega kina ni matata vinaka na veiwekani.

Na sleep apnea e rawa ni kilai ka qaravi. Na NIA e tukuna ni misini ni CPAP e dau veivuke wasoma. Kevaka o iko se o koya o qarava e davui vakalevu, e cegu na icegu ena gauna ni moce, se draki ni moce vakalevu ena siga, tukuna vua na vuniwai.

E dua na vakananumi me baleta na wainimate ni moce

Keitou sega ni solia na ivakasala me baleta na wainimate ni moce se na ivuke ni moce. Na NIA e tukuna ni wainimate ni moce e rawa ni vukea ena gauna lekaleka ia e sega ni wali ni insomnia. E tukuna talega ni so na wainimate e soli me vukei ira era bula kei na mate o Alzheimer me ra moce e rawa ni vakalevutaka na rerevaki ni malumalumu, na bale kei na veilecayaki. Kakua ni tekivuna, tarova se veisautaka e dua na wainimate ni moce, okati kina na ivuke ni moce e voli ka sega ni gadrevi na ivola ni vuniwai, ka sega ni veitaratara kei na vuniwai se daunivakasala ni wainimate.

Veitaratara kei na vuniwai

Raica e dua na vuniwai kevaka o iko se o koya o qarava e dau oca wasoma, e dredre me moce ena vuqa na bogi, e davui vakalevu, se cegu na icegu ena bogi. Kevaka na leqa ni moce ena mate ni guilecavi e tomana tiko, na NIA e vakatura me kerea na ivakasala ni vuniwai. E dua na dikevi e rawa ni kunea na vuna me vaka na mosi, e dua tale na leqa ni moce, e dua na tauvimate se na revurevu ni wainimate. Na veilecayaki vakasauri, se na veisau vakasauri ni moce vata kei na veilecayaki, e gadrevi kina na qaravi totolo. Wilika na gauna me raici kina na vuniwai.

Na tabana oqo e itukutuku raraba ga, sega ni ivakasala vakavuniwai. Raica na neitou ivakadinadina vakavuniwai.