Nuwɔnawo kple fefewo na ame siwo ŋu Alzheimer’s le

Ne ame aɖe si nèlɔ̃na ŋu Alzheimer’s le la, ɖewohĩ ède dzesii xoxo be nu aɖewo buna kabakaba, gake bubuwo ya nɔa anyi. Ate ŋu aŋlɔ ŋdi sia ƒe kaƒoƒo be, gake ate ŋu adzi ha aɖe ƒe nyawo katã, abla awu abe ale si wòwɔna ɣesiaɣi ene, alo ama fefe agbalẽviwo evɔ mebu tame o. Nuwɔna nyuiwo wotua ɖe ŋutete siwo nɔa anyi mawo dzi. Axa sia aɖe nusitae me, emegbe wòana aɖaŋuɖoɖowo na akpa sia akpa kple fefewo femaxee siwo le axa sia dzi siwo sɔ na wo.

Ðe vovototo le Alzheimer’s kple tagbɔtɔtɔ dome ne míele nuwɔnawo ŋu bum?

Menye ŋutɔ o. Tagbɔtɔtɔ nye nya gã aɖe, eye Alzheimer’s dɔléle ye nye nu si hea tagbɔtɔtɔ vɛ zi geɖe wu: Alzheimer’s Association gblɔ be eyae nye tagbɔtɔtɔ ƒe alafa memama 60 va ɖo 80. Nu siwo katã woŋlɔ tso nuwɔnawo ŋu na ame siwo ŋu tagbɔtɔtɔ le la sɔ na Alzheimer’s hã, siwo dome míaƒe nuwɔna ƒe aɖaŋuɖoɖo 101 hã le.

Nu si nyo be míanya enye ale si tɔtrɔawo vaa zi geɖe. National Institute on Aging ɖe eme be Alzheimer’s gblẽa ahɔhɔ̃ ƒe akpa siwo wɔa dɔ le ŋkuɖoɖo ŋu gbã, emegbe wòakpɔ ŋusẽ ɖe gbegbɔgblɔ, susu kple ame bubuwo gbɔ nuwɔwɔ dzi. Alzheimer’s Association gblɔ be dzesi gbãtɔ si wodea dzesii zi geɖe wu enye be nyatakaka yeyewo ŋu ɖoɖo sesẽna. Ame sia ame to vovo, eye ame geɖe ƒe dɔa tso nu vovovowo gbɔ, gake nɔnɔme sia kpena ɖe mía ŋu míenya nu siwo yia edzi nyuie wu.

Nuwɔna ƒomevi kawoe sɔ nyuie wu na ame si ŋu Alzheimer’s le?

Nuwɔnawo siwo wotu ɖe nu xoxo siwo wonya nyuie dzi la yia edzi bɔbɔe wu esiwo bia be woasrɔ̃ nu yeye aɖe ahakpɔe ɖe susu me.

• Ŋutete siwo wòsrɔ̃ tso gbe aɖe gbe ke. Alzheimer’s Association de dzesii be ame aɖe ate ŋu agaƒo ha bɔbɔe siwo wòsrɔ̃ le piano ŋu ƒe geɖe va yi. Nu lɔlɔ̃, ati ʋuʋu, fefe agbalẽviwo tsatsam, amɔ blublu kple awu babla le nenema ke.
• Ha xoxowo kple ha siwo wonya nyuie. Ame geɖe gale nya nyawo katã siwo le ha siwo wose le woƒe ƒewuiwo me, sɔlemehawo kple woƒe srɔ̃ɖeɖe ƒe hawo me. Kpɔ ha ƒe nuwɔnawo.
• Gbesiagbe dɔ siwo ŋu dɔ le. NIA yɔ agba klɔklɔ, kplɔ̃ ɖoɖo, afɔkpa ɖoɖo kple awu babla be wonye nuwɔnawo siwo ate ŋu adzɔ dzi na ame aɖewo. Be woase le wo ɖokui me be yewole dɔ wɔm la le vevie.
• Nudzedze tsɔ wu ŋkuɖoɖo. Ne woafia asi nɔnɔmetata si sɔ la, ebɔbɔna wu be woayɔ eŋkɔ tso susu me. Esia tae nɔnɔmetata fefewo siwo me woate ŋu akpɔ nu sia nu la nyona wu biabiawo.
• Nu siwo woate ŋu ase le wo ɖokui me. Asikaka nu ŋu, ʋeʋẽ, dzoxɔxɔ, vivi kple gbe gale vevie ŋutɔ ne nyawo va le sesẽm. Kpɔ nuwɔnawo siwo ku ɖe nu siwo woase le wo ɖokui me ŋu.

Nu siwo meyia edzi nyuie o zi geɖe: nu sia nu si me ɣeyiɣi dzidzedze le, se yeyewo sɔsrɔ̃, afɔɖeɖe geɖe ŋkuɖoɖo, alo biabia siwo doa ŋkuɖoɖo kpɔ, abe «Ðe èɖo ŋku ame sia dzia?» ene. Nu siawo tsɔa akpa si sesẽ wu le Alzheimer’s me vaa ŋgɔ tẽ.

Nuwɔnawo na ame si ŋu Alzheimer’s le le gɔmedzedzea

Le gɔmedzedzea me la, Alzheimer’s Association gblɔ be ame aɖe ate ŋu agaku ʋu, awɔ dɔ eye wòakpɔ gome le hadome nuwɔnawo me, gake ate ŋu ade dzesii be ŋkuɖoɖowo le bubuɖem, abe nyawo ŋu ŋlɔm alo nuwo ŋu ŋlɔm be ene. Mɔ nyuitɔ kekeake enye be miawɔe ɖekae: bia nu si wòdi be yeayi edzi awɔ kple kpekpeɖeŋu si wòdi.

1. Yi edzi kple nu siwo nèlɔ̃na wɔwɔ. Golf, bridge, nu lɔlɔ̃, hadzidzi ƒuƒoƒowo kple sɔleme ƒuƒoƒowo, kple tɔtrɔ suewo abe ƒuƒoƒo suewo kple ɣeyiɣi siwo me tomefafa le ene.
2. Wɔ fefe siwo wonya nyuie kple agbalẽviwo kple kplɔ̃ dzi. Alzheimer’s Foundation of America yɔ biabia ƒe fefewo, nya didi, agbalẽvi fefewo kple kplɔ̃ dzi fefewo na gɔmedzedzea akpa. Ne akɔntabubu va le fu ɖem nɛ la, miwɔe abe ƒuƒoƒo ene alo miana akɔntabubu nabu keŋkeŋ.
3. Miaɖa nu ɖekae. Na wòawɔ nuɖaɖo si wònya nyuie, eye wò ya nàxlẽ afɔɖeɖeawo.
4. Dze agbe ŋutinya ƒe dɔ aɖe gɔme. Fotowo, nuɖaɖomɔwo kple ŋutinyawo le agbalẽ aɖe me si eyae akplɔ. Kpɔ ŋkuɖoɖo ƒe nuwɔnawo.
5. Miyi tsaɖiɖi aɖe. Nuɖuƒe si wòlɔ̃na le ɣeyiɣi si me tomefafa le, nukpɔƒe aɖe me yiyi kpuie, alo zɔzɔ le abɔa me.
6. Te fefe siwo eya ŋutɔ tia kpɔ. Nya ŋɔŋlɔdzesi gãwo, nya didi kple nɔnɔmetata ƒoƒo ƒu fefewo. Kpɔ nɔnɔmetata ƒoƒo ƒu fefewo na ame siwo ŋu tagbɔtɔtɔ le.

Aɖaŋuɖoɖo bubuwo: nuwɔnawo le gɔmedzedzea akpa.

Nuwɔnawo na ame si ŋu Alzheimer’s le le titina akpa

Alzheimer’s Association ɖɔ titina akpa be zi geɖe la, eyae didi wu, eye wògblɔ be ate ŋu anɔ anyi ƒe geɖe. Nyawo tsakana, dzigbɔgbɔɖi vaa bɔbɔe, eye ame si nèle belélem na la hiã beléle geɖe wu. Alzheimer’s Foundation of America gblɔ kpee be ame geɖe hiã kpekpeɖeŋu be woate ŋu adze nuwɔna gɔme alo ayi edzi. Wò dɔ va zua nuwo dzadzraɖo, nu fiafia to nuwɔwɔ me tsɔ wu ɖeɖe me, kple akpa sesẽawo wɔwɔ ɖe eteƒe.

1. Bla nu, ɖo nu ɖe ɖoɖo nu eye nàtsɔ wo asɔ kple wo nɔewo. Awuwo, afɔkpawo, nuɖugbadzɛwo, abɔdzesiwo le amadede nu. Wonye dɔ vavãwo, siwo miawɔ ɖekae.
2. Dzi ha eye nàʋuʋu kple ha. Ƒo asikpe, ʋuʋu alo ɖu ɣe le nuɖakpe me. Dze hadzidzi gɔme wò ŋutɔ eye nàna wòage ɖe eme.
3. Mikpɔ foto agbalẽwo me. Ɖe nu si nèkpɔ me eye nàbia be woagblɔ ŋutinya aɖe: «Kpɔ ʋu sia ɖa. Gblɔ nya aɖe tso eŋu nam.» Lɔ̃ ɖe ŋkɔ sia ŋkɔ si wòzã dzi.
4. Miwɔ nɔnɔmetata fefe bɔbɔewo. Picture pairs kple nɔnɔmetata 4 va ɖo 6 siwo wogblẽ ɖi woakpɔ, alo Find the same kple tiatia 2 alo 3.
5. Wu nya siwo wonya nyuie nu. «Atikutsetse ɖeka gbesiagbe nana…» Nya siawo siwo wosrɔ̃ tso gbe aɖe gbe ke vaa bɔbɔe zi geɖe. Te Finish the saying kpɔ, afi si nàte ŋu afia nuwuwu nya sia nya kple asikaka ɖeka.
6. Ku tsi atiwo ŋu eye nàkpɔ wo dzi. Ati siwo le ze me le aƒe me alo abɔ sue aɖe, kple tsigo sue aɖe.
7. Wɔ fefe si me woatsɔ nɔnɔmetatawo asɔ kple wo nɔewo tso ƒomea ƒe fotowo me. Photo pairs zãa fotowo siwo nètia le wò mɔ̃ dzi, eye womedzona le eme o.

Aɖaŋuɖoɖo bubuwo: nuwɔnawo le titina akpa.

Nuwɔnawo na ame si ŋu Alzheimer’s le le nuwuwu akpa

Le nuwuwu akpa la, Alzheimer’s Association gblɔ be amewo buna ŋutete si le wo si be woaɖo nya ŋu na woƒe nutoa me alo ayi dzeɖoɖo dzi, gake woate ŋu agblɔ nya aɖewo alo nya kpui aɖewo kokoko. Nuwɔna fifia fia akɔfafa kple kadodo, si woatsɔ ayi afi si ame si nèle belélem na la le gbɔdzɔe le.

1. Ƒo ha siwo wòlɔ̃na blewuu, evɔ television maɖe to o.
2. Ka asi ŋu nɛ blewuu kple ami si ƒe ʋeʋẽ dzea eŋu.
3. Tsɔ nu fafɛwo nɛ wòalé asi: avɔ dzoxɔxɔ, avɔ fafɛ, alo kpe zrɔ̃e aɖe.
4. Xlẽ nu sesĩe na wò, abe psalmowo, hakpanyawo alo ŋutinya si wònya nyuie ene. Gbeɖiɖi ƒe ɖoɖo le vevie wu gɔmesesea.
5. Nɔ anyi le gota le vɔvɔli te, alo le fesre nu be nàkpɔ xeviwo.
6. Mikpɔ nɔnɔmetata gã ɖeka ɖekae. Gbeɖiɖi ƒe se alo avu si yɔ tablat ƒe screen dzi, eye nàgblɔ nu si nèkpɔ.

Aɖaŋuɖoɖo bubuwo: nuwɔnawo le nuwuwu akpa.

Fefe kawoe nyo na ame si ŋu Alzheimer’s le?

Tia fefe siwo me womate ŋu adze agɔ o. Fefe sia fefe si le axa sia dzi nye femaxee, ewɔa dɔ le internet dzi kpɔmɔ̃ me, eye ɣeyiɣi dzidzedze, akɔntabubu alo ŋkɔ ŋɔŋlɔ mele wo me o.

Ne èdi be yeanya ale si mianɔ anyi ɖekae, ale gbegbe nàkpe ɖe eŋu kple ɣeyiɣi si nàdzudzɔ le la, xlẽ ale si nàwɔ fefe kple ame si ŋu tagbɔtɔtɔ le. Ne èle «ŋkuɖoɖo ƒe fefewo» ŋu bum la, kpɔ ŋkuɖoɖo ƒe fefewo na ame tsitsi siwo ŋu tagbɔtɔtɔ le.

Aleke nàwɔ nuwɔna ɖe sia ɖe bɔbɔe wu

NIA ƒe aɖaŋuɖoɖo ku ɖe nuwɔna ʋɛ aɖewo ŋu: tsɔ nuwɔna la sɔ kple nu si ame si nèle belélem na la ate ŋu awɔ, kpe ɖe eŋu wòadze egɔme, lé ŋku ɖe dzigbɔgbɔɖi ŋu, kpɔ egbɔ be wòase le eɖokui me be yedze agbagba, eye nàna wòakpɔ nu ko ne eyae dzɔa dzi nɛ.

• Tia ŋkeke ƒe ɣeyiɣi si me wòle nyuie wu, eye nàwɔ nuwɔnawo kpuie.
• Dzra nu sia nu ɖo do ŋgɔ ale be miate ŋu adze egɔme enumake.
• Kpee, megade se nɛ o. «Àte ŋu akpe ɖe ŋunye viea?» nyona wu «Enye nuwɔna ƒe ɣeyiɣi.»
• Wɔ afɔɖeɖe gbãtɔ wò ŋutɔ eye nàna wòage ɖe eme.
• Na afɔɖeɖe ɖeka kple tiatia ɖeka le ɣeyiɣi ɖeka me.
• Na wòawɔe le eya ŋutɔ ƒe mɔ nu. Ne awu siwo wòbla medze pɛpɛpɛ o hã la, menye kuxi o.
• Dzudzɔ esime wògale vivi sem. Ne miedzudzɔ kaba la, enye nu nyui, menye dzidzedzekpɔkpɔ o. Ne egbe la, kpɔ ne ame si ŋu tagbɔtɔtɔ le gblɔ be yemedi o.

Alzheimer’s Association gblɔe bɔbɔe ale: tsɔ susu ɖo dzidzɔkpɔkpɔ ŋu, menye dzidzedzekpɔkpɔ ŋu o.