Oviungura nOmazuviro kovandu mbe na Alzheimer's

Tji u na omundu ngu wa suvera ngu na Alzheimer’s, mape ya wa muna rukuru kutja oviṋa tjiva vi zenga tjimanga ngunda vyarwe vi kara. Eye ma yenene okuzemba ongoze yomuhuka ndino, posi yokutja ma imbura omambo aehe weimburiro, okuteya otjiraro otja tjaa tjiti aruhe, poo okuyandja omakarata nokuhina okuripura. Oviungura oviwa vi tungwa kounongo mbwo mbu kara. Omukuma mbwi mau kahurura kutja ongwaye, nu mau yandja omaundjiro poruveze aruhe nozuviro zomahara porungovi ndwi nḓe yenenisiwa i vyo.

Alzheimer’s ya panguka kokuzemba indu tji mape ya koviungura?

Kakuṱiṱi. Okuzemba otjina otjinene, nomutjise wa Alzheimer’s ondjo otjipuka otjinene tji tji eta: Alzheimer’s Association mai tja u ri movipero 60 nga 80 vyoviṋa vyokuzemba. Avihe mbya tjangwa ohunga noviungura vyokuzemba vi ungurira ku Alzheimer’s wina, pamwe nomaundjiro woviungura 101.

Imbi mbi ri ounandengu okutjiwa omuano wokurunduruka. National Institute on Aging mai kahurura kutja Alzheimer’s rutenga i nyona oviṱupa vyotjongo mbi norupa mozongondoroka, nu kombunda i ṱuna keraka, okuripura nokukara novandu. Alzheimer’s Association mai tja otjiraisiro otjitenga potuingi ouzeu wokuzemburuka oviṋa ombe mbya rihongwa. Omundu auhe wa panguka, novengi ve na omiano omingi, posi yokutja omuano mbwi u raisa imbi mbi kara nawa potuingi.

Oviungura viṋe mbi yenenisiwa nawa ku Alzheimer’s?

Oviungura mbi zikamena kondjiviro onakuru ndja ungurwa orure potuingi vi kayenda nawa pu imbi mbi hepa okutjiwa otjiṋa otjipe nokutjikambura momeripura.

• Ounongo mbwa ungurwa orure. Alzheimer’s Association mai tja omundu ma yenena okuimbura omaimburiro omapupu nga rihonga kopiyano ozombura ozengi nḓa kapita. Okutura, okusera omiti, okutengeneka omakarata, okukanda ondjima nokuteya ozombanda vi ri nao wina.
• Omaimburiro omakuru nombosiro ndja tjiukwa. Ovandu ovengi ngamba ve tjiwa omambo aehe womaimburiro wozombura zavo zouṱiṱi, omaimburiro wongereka nomaimburiro worukupo rwavo. Tara oviungura vyombosiro.
• Oviungura vyeyuva arihe mbi nondando. NIA mai tja okukoha ozombiya, okurongerisa otjiriro, okuhaṋa ozosokisi nokuteya ozombanda ovyo oviungura ovandu mbu mave nyanda. Okumuna kutja wa vatera ku ri ounandengu.
• Okutjiwa moruveze rwokuzemburuka. Okuraisa kotjiperendero otjisasanekwa ku ri oupupu pu okuhungira ena romeripura. Ku nao omazuviro wozombunikiro indu avihe tji vi ri paturuke ye ungura nawa pu omapuriro.
• Omazuviro womurungu. Okutunwa, omuwa, oupyu, omutjato nombosiro vi kara nondengu nandarire eraka tji ra rire ouzeu. Tara oviungura vyomazuviro.

Imbi potuingi mbi ha kayende nawa: otjiṋa atjihe tji tji na oruveze rwokuyandekwa, omirari omipe okuvirihonga, oviṋa ovingi okuvizemburuka, poo omapuriro nge rora ozongondoroka, otja “Mo zemburuka kutja ingwi ouṋe?” Oyo vi eta orupa oruzeu rwa Alzheimer’s pomurungu.

Oviungura vya Alzheimer’s porutenga

Porutenga, Alzheimer’s Association mai tja omundu ma yenene okuhinga, okuungura nokukara moviṋa vyovandu, ngunda ama munu ozongondoroka tji maze zengi otja okuzemba omambo nga tjiukwa poo oviṋa pu vi ri. Omuano omuwa okurira omuṱune: pura kutja eye ma vanga okutwikira na tjiṋe nombatero ndji ma vanga.

1. Twikira noviṋa mbya suverere rukuru. Okunyanda, omakarata, okutunga, okuimbura mozombongo, nomarundurukiro omaṱiṱi otja ozombongo ozoṱiṱi noruveze ndu hi nomungunda.
2. Nyanda omazuviro womakarata notjiriro nga tjiukwa. Alzheimer’s Foundation of America mai tja omapuriro, omambo, omazuviro womakarata nowotjiriro porutenga. Nyandeṋe otjombumba tji okuvera onomora tji ma ku mu kendisa, poo isa onomora.
3. Zika pamwe. Mu yandjera a ungure omuzika mbwe tjiwa nawa ngunda ove au lese omikambo.
4. Uta otjiungura tjehungi romuinyo. Omafoto, omizika nomahungi motjimbapira eye tji ma hongorere. Tara oviungura vyokuzemburuka.
5. Pitaṋe. Poruveze mbwe suvera indu tji pe hi nomungunda, mokavongo okatiti, okuryanga motjikunino.
6. Rora oupuzzle eye mbwa toorora. Omakahururiro omanene, omambo ndupuzzle. Tara oupuzzle wokuzemba.

Omaundjiro omengi: oviungura vyorutenga.

Oviungura vya Alzheimer’s pokati

Alzheimer’s Association mai kahurura oruveze rwopokati otja orure potuingi, nu tji ma tja ru yenena okukara ozombura ozengi. Omambo ye tumbasana, ombango i ya tjimanga, nomundu wa hepa ombatero onyingi. Alzheimer’s Foundation of America mai tja ovandu ovengi ve hepa ombatero okutya poo okutwikira noviungura. Oruvara roye ru rundurukira kokurongerisa oviṋa, okuraisa moruveze rwokukahurura, nokutjita orupa oruzeu.

1. Teya, haṋa nu sasaneka. Ozombanda, ozosokisi, ovitjuma, oupande ngwa haṋwa mozombara. Oviungura vyatjiri, mu ungura pamwe.
2. Imburira nu nyinganyinga nombosiro. Romba omawoko, nyinganyinga poo pundera mozonyanda. Uta okuimbura ove omuini nu mu yandjera a kutunde.
3. Tara omafoto. Kahurura imbi mbi mo munu nu ningira omahungi: “Tjike otjihauto hi. Ndji kahurura otjawo.” Yandjera omana aehe eye nga ungurisa.
4. Nyanda omazuviro omapupu wozombunikiro. Picture pairs nozombunikiro ine nga hamboumwe nozombunikiro nḓa raisiwa, poo Find the same nomahito yevari poo yetatu.
5. Manisa omambo nga tjiukwa. “Epeyu eyuva arihe…” Omambo nga rihongwa rukuru potuingi ye ya tjimanga. Rora Finish the saying, ku mo yenene okuraisa omaandero ngamwa nondando imwe.
6. Tjatja nu ṱakamisa ozomiti. Mozonyungu moukoto poo motjikunino, netemba okatiti.
7. Tjita ezuviro rokusasaneka nomafoto weṱunḓu. Photo pairs ri ungurisa ozombunikiro ove nḓu wa toorora motjitjuma tjoye, nu kaze piti mu tjo.

Omaundjiro omengi: oviungura vyopokati.

Oviungura vya Alzheimer’s komurungu omunene

Komurungu omunene, Alzheimer’s Association mai tja ovandu va pandjara ouvara wokuzira ku imbi mbi ve ri mbyo nokukara nehungi, nandarire kutja mape ya ave hungire omambo poo omambo omaṱiṱi. Otjiungura nai otjiṋa tjokuyama nokukara pamwe, tji tji etwa ku imbi omundu pu ma suva.

1. Imburisa ombosiro ndje suvera noupore, nokuhina orungovi.
2. Mununa okuwoko nomaze omawa nge nomuwa eye mbwa suvera.
3. Yandja oviṋa ovipore okuvikambura: otjiraro otjipyu, otjipore, ewe endomba.
4. Lesa pombanda omapsalme, oviimbo poo ehungi ndi tjiukwa. Omuano woraka ounandengu pu ondjo yaro.
5. Kara pendje motjizire, poo pondjira yozombunikiro nozonyoni nḓu mo tara.
6. Tara otjiperendero otjinene tjimwe pamwe. Otjisaronduine poo ombwa ndja urisa orungovi, ngunda ove au kahurura imbi mbi mo munu.

Omaundjiro omengi: oviungura vyomurungu omunene.

Omazuviro yeṋe nge ungurira omundu ngu na Alzheimer’s?

Toorora omazuviro mu mu hi nokuposa. Ezuviro arihe porungovi ndwi oromahara, ri kayenda morungovi rwomomutanda nu kape na oruveze rwokuyandekwa, onomora ndji verwa poo okuritjangisa.

Kutja mu kare vi pamwe, mu vatere vi nu mu yandise ruṋe, lesa omuano wokunyanda pamwe nomundu ngu na okuzemba. Tji mo ripura ohunga “nomazuviro wozongondoroka”, tara omazuviro wozongondoroka kovakuru mbe na okuzemba.

Omuano wokutjita otjiungura atjihe oupupu

Omazuvarisiro wa NIA ye ya komirari omitiṱi: yenenisa otjiungura ku imbi omundu mbye yenena, mu vatere okutya, tara ombango, tjita kutja e rimune nawa, nu mu yandjera a tare uriri tje ri nao.

• Toorora oruveze rweyuva indu eye tji ri nawa, nu tjita oruveze ouṱiṱi.
• Rongerisa avihe rutenga kutja mu ute tjimanga.
• Ningira, o ha rakiza. “Mo yenene okundjivatera?” ku ungura nawa pu “Oruveze rwotjiungura.”
• Tjita omukambo omutenga ove omuini nu mu yandjera a kutunde.
• Yandja omukambo umwe nomahito imwe poruveze.
• Yandjera tji tjitwe momuano we. Ozombanda nḓa ha ri moruteto ze ri nawa.
• Yandisa ngunda tji ri tjiwa. Okuyandeka rukuru otjiṋa otjiwa, ka tjiposa. Tja panda, tara indu omundu ngu na okuzemba tja tja indee.

Alzheimer’s Association mai tja oupupu: yandja ombango konyando, ka kondjandiro.