Hojiiwwan fi Taphoota Nama Alzheimer Qabuuf

Yoo nama isin jaallattan dhukkuba Alzheimer qabu ta’e, wanti tokko tokko dafee akka dhabamu, kan biraa immoo akka turu duraanuu hubattanii jirtu ta’a. Bilbila ganama kanaa dagachuu danda’a, taanaan garuu weedduu amantaa tokko jecha hundaan sirbuu, tuwaala akkuma duraanii naqachuu, ykn kaardii osoo hin yaadin qoodsuu danda’a. Hojiiwwan gaarii ogummaa turan kanneen irratti ijaaramu. Fuulli kun maaliif akka ta’e ibsa, ergasii yaada sadarkaa hundaaf kenna, akkasumas taphoota bilisaa guutummaa siteen kanaa irra jiran isaaniif mijaa’an tarreessa.

Hojiiwwan ilaalchisee Alzheimer dementia irraa adda dhaa?

Baay’ee miti. Dementia jecha waliigalaa dha, dhukkubni Alzheimer immoo sababa isaa baay’ee beekamaa dha: Alzheimer’s Association dhibbantaa 60 hanga 80 gaaffii dementiaa akka ta’u jedha. Wanti waa’ee hojiiwwan dementiaaf barreeffame hundi dhiyeenyaan Alzheimer irrattis ni ta’a, yaada hojii 101 keenya dabalatee.

Wanti beekuun fayyadu tartiiba jijjiirama yeroo baay’ee ta’u dha. National Institute on Aging akka ibsutti, Alzheimer jalqaba kutaa sammuu yaadannoo wajjin wal-qabatu miidha, booda immoo afaan, yaada fi amala hawaasaa irratti dhiibbaa geessisa. Alzheimer’s Association mallattoon jalqabaa baay’ee beekamu odeeffannoo haaraa baratame yaadachuu ulfaachuu dha jedha. Namni hundi adda, namoonni baay’ees sababa wal-makaa qabu, garuu tartiibni kun wanta hojjetu murteessa.

Hojiiwwan akkamii Alzheimer irratti caalaa mijaa’u?

Hojiiwwan beekumsa durii, gaarii shaakalame irratti hirkatan, wanta haaraa baratanii yaadatanii qabachuu barbaadan caalaa yeroo baay’ee salphaatti deemu.

• Ogummaa yeroo dheeraa shaakalame. Alzheimer’s Association akka jedhutti, namni tokko weedduu salphaa waggoota dura piyaanoo irratti baratame ammallee taphachuu danda’a. Hodhuu, muka hojjechuu, kaardii makuu, daakuu qopheessuu fi uffata naqachuun isaan fakkaata.
• Weedduu durii fi muuziqaa beekamaa. Namoonni baay’een weedduu dargaggummaa isaanii, weedduu amantaa fi weedduu cidha isaanii ammallee jecha hundaan beeku. Hojiiwwan muuziqaa ilaalaa.
• Hojiiwwan guyyaa guyyaa kaayyoo qaban. NIA qodaa dhiqachuu, minjaala qopheessuu, kophee adda baasuu fi uffata naqachuu hojiiwwan namoonni itti gammadan jala tarreessa. Waan fayyadaa ta’uu dhaga’uun barbaachisaa dha.
• Beekuu malee yaadachuu miti. Suuraa wal-fakkaatu agarsiisuun maqaa isaa yaadannoon dubbachuu caalaa salphaa dha. Sababni taphoonni suuraa waan hundi mul’atu qormaata caalaa gaarii ta’eef kana.
• Miira qaamaa. Qaama itti dhaga’amu, urgaa’a, ho’a, mi’aa fi sagaleen jechi yeroo ulfaatu booda iyyuu hiika qabaatanii turu. Hojiiwwan miiraa ilaalaa.

Wanti salphaatti hin deemne: sa’aatii qabu kamiyyuu, seera haaraa baruu barbaachisu, tarkaanfii yaadachuu barbaachisu baay’ee, ykn gaaffii yaadannoo qoru, fakkeenyaaf “Kun eenyu akka ta’e ni yaadattaa?” Isaan kun kutaa dhukkuba Alzheimer ulfaatu fuula duratti baasu.

Hojiiwwan Alzheimer sadarkaa jalqabaa

Sadarkaa jalqabaa irratti, Alzheimer’s Association akka jedhutti, namni sun ammallee konkolaataa oofuu, hojjechuu fi hojiiwwan hawaasaa irratti hirmaachuu danda’a, yaadannoo dagachuu, fakkeenyaaf jecha beekamaa ykn iddoo wanti itti kaa’ame dagachuu, hubata. Karaan gaariin hiriyummaa dha: wanta itti fufanii gochuu barbaadan fi gargaarsa maal akka barbaadan gaafadhaa.

1. Hojii jaallatan itti fufsiisaa. Ispoortii salphaa, taphoota kaardii, hojii harkaa, garee weedduu ykn garee amantaa, sirreeffama xiqqoo wajjin, akka garee xixiqqaa fi yeroo callisaa.
2. Taphoota kaardii fi minjaalaa beekamaa taphadhaa. Alzheimer’s Foundation of America sadarkaa jalqabaaf gaaffii beekumsaa (trivia), jechoota barbaaduu, taphoota kaardii fi taphoota minjaalaa tarreessa. Yoo qabxii lakkaa’uun isaan rakkisuu jalqabe garee ta’aa taphadhaa, ykn qabxii guutummaatti dhiisaa.
3. Waliin nyaata bilcheessaa. Nyaata garaa isaaniitiin beekan akka hojjetan godhaa, ati immoo tarkaanfii dubbisuu irratti gargaari.
4. Hojii seenaa jireenyaa jalqabaa. Suuraa, nyaata fi seenaa kitaaba suuraa isaan hogganan keessatti. Hojiiwwan yaadannoo ilaalaa.
5. Bahuu deemaa. Mana nyaataa isaan jaallatan sa’aatii callisaa irratti, muuziyeemii ilaaluuf yeroo gabaabaa, ykn paarkii keessa adeemuu.
6. Puzzle isaan filatan yaalaa. Puzzle jechootaa (crossword) barreeffama guddaa, jechoota barbaaduu fi puzzle suuraa. Puzzle dementiaaf ilaalaa.

Yaada dabalataa: hojiiwwan sadarkaa jalqabaa.

Hojiiwwan Alzheimer sadarkaa giddugaleessaa

Alzheimer’s Association sadarkaa giddugaleessaa akka baay’ee dheeraa ta’e ibsa, waggoota baay’ees turuu akka danda’u jedha. Jechoonni ni makamu, aariin salphaatti dhufa, nama sunis kunuunsa caalaa barbaada. Alzheimer’s Foundation of America namoonni baay’een hojii jalqabuu ykn itti fufuuf gargaarsa akka barbaadan dabala. Gaheen keessan wanta qopheessuu, ibsuu irra agarsiisuu, fi kutaa ulfaataa fudhachuutti jijjiirama.

1. Naqadhaa, adda baasaa fi wal-fakkeessaa. Tuwaala, kophee, qaanqee fi mi’a nyaataa kaan, button halluu isaaniin. Hojii dhugaa, cinaa cinaa taasifamu.
2. Muuziqaa wajjin sirbaa fi sochoo’aa. Harka rurrukutaa, jilbeenfadhaa, ykn mana nyaata keessatti daansii taasisaa. Ofumaa sirbuu jalqabaa, isaan akka makaman godhaa.
3. Albamii suuraa ilaalaa. Wanta argitan ibsaa, seenaas affeeraa: “Konkolaataa akkam bareedaa. Waa’ee isaa naaf himi.” Maqaa isaan fayyadaman kamiyyuu waliin deemaa.
4. Taphoota suuraa salphaa taphadhaa. Lamaan suuraa tayiilii afur hanga ja’a wajjin, suuraan ifatti haa hafu, ykn Wal-fakkaatu argachuu filannoo lama ykn sadii wajjin.
5. Jechoota durii beekamoo xumuraa. Jechoonni yeroo dheeraa dura baratamanii yeroo baay’ee salphaatti dhufu. Jecha xumuruu yaalaa, achitti xumura kamiyyuu tuquudhaan agarsiisuu dandeessu.
6. Biqiltuu bishaan obaasaa kunuunsaa. Okkotee biqiltuu mana keessaa ykn iddoo biqiltuu ol kaafame, bishaan obaasaa xiqqoo wajjin.
7. Suuraa maatii irraa tapha wal-fakkeessuu hojjedhaa. Lamaan suuraa maatii suuraa meeshaa keessan irratti filattan fayyadama, suuraawwan sunis gonkumaa meeshaa irraa hin bahan.

Yaada dabalataa: hojiiwwan sadarkaa giddugaleessaa.

Hojiiwwan Alzheimer sadarkaa boodaa

Sadarkaa boodaa irratti, Alzheimer’s Association akka jedhutti, namoonni naannoo isaaniif deebii kennuu fi haasaa itti fufuu dhabu, ammallee jecha ykn dubbii muraasa dubbachuu danda’u. Hojiin amma mijaa’inaa fi wal-quunnamuu dha, iddoo nama sun itti boqotu irratti fidamu.

1. Muuziqaa isaan jaallatan TV waliin hin morkatin callisaan bayyisaa.
2. Harka laafaan mudaa’aa zayita ykn kiriima urgaa’aa isaan jaallatan qabu.
3. Wanta laafaa qabachuuf kennaa: huccuu ho’aa, huccuu laafaa, dhagaa laafaa fi qaruu hin qabne.
4. Ol dubbisaa faarfannaa amantaa, walaloo ykn seenaa beekamaa. Sagaleen hiikaa caalaa barbaachisaa dha.
5. Alatti taa’aa gaaddidduu keessa, ykn foddaa cinaa simbirroo ilaaluuf.
6. Suuraa guddaa tokko waliin ilaalaa. Daraaraa ykn saree iskiriinii taabileetii guutu, isin immoo wanta argitan dubbachaa.

Yaada dabalataa: hojiiwwan sadarkaa boodaa.

Taphoonni kamtu nama Alzheimer qabuuf hojjetu?

Taphoota wanti tokko illee itti hin baduu filadhaa. Taphni siteen kana irra jiru hundi bilisaa dha, biraawzarii keessatti hojjeta, sa’aatii, qabxii ykn galmaa’uu hin qabu.

Akkamitti waliin akka taa’an, hammam akka gargaaran fi yoomitti akka dhaabdan baruuf, akkamitti nama dementia qabu waliin tapha taphachuu dubbisaa. “Taphoota yaadannoo” yoo yaaddan, taphoota yaadannoo namoota dementia qabaniif ilaalaa.

Hojii kamiyyuu akkamitti salphisuu dandeessu

Gorsi NIA habaa muraasa irratti xumurama: hojii wanta nama sun gochuu danda’u wajjin wal-simsiisaa, akka jalqaban gargaaraa, aariin akka hin dhufne ilaalaa, akka milkaa’e itti dhaga’amu mirkaneessaa, yoo ilaaluu qofa jaallate immoo akka ilaalu hayyamaa.

• Yeroo guyyaa isaan itti gaarii ta’an filadhaa, yeroo gabaabaa taasisaa.
• Dursa waan hunda baasaa kaa’aa akka battaluma jalqabuu dandeessan.
• Affeeraa malee hin ajajinaa. “Na gargaaruu dandeessaa?” jechuun “Yeroon hojii ga’eera” jechuu caalaa gaarii dha.
• Tarkaanfii jalqabaa ofumaa gochaa isaan akka makaman godhaa.
• Yeroo tokko tarkaanfii tokko fi filannoo tokko dhiyeessaa.
• Akka isaan fedhanitti haa ta’u. Tuwaalli sirriitti yoo hin naqamne rakkoo hin qabu.
• Yeroo gammachiisaa ta’u dhaabaa. Dafanii dhaabuun bu’aa gaarii dha, kufaatii miti. Yoo didan, yeroo nama dementia qabu “lakki” jedhu ilaalaa.

Alzheimer’s Association salphaatti ibsa: gammachuu irratti xiyyeeffadhaa, milkaa’ina irratti miti.