Tembiapo ha ñembosarái Alzheimer ndive

Peteĩ tapicha rehayhúva orekóramo Alzheimer, ikatu remaña raʼe hague oĩ mbaʼe okañýva pyaʼe ha ambue opytáva. Ikatu nandomanduʼái pe ñehenói ko pyharevegua, katu opurahéi gueteri peteĩ purahéi opa ñeʼẽme, ombojovái peteĩ aoha hembiapo meme, térã ombojaʼo karta ojehechaʼỹre. Tembiapo iporãva oñemopyenda umi katupyry opytávare. Ko páhina omyesakã mbaʼérepa, upéi omeʼẽ tembiaporã peteĩteĩ etapápe ha ñembosarái reigua ko tendápe ojogueraháva hendive.

¿Iñambuépa Alzheimer tesarái ñembyaígui tembiapópe?

Natuichái. Tesarái ñembyai haʼe ñeʼẽ tuichavéva, ha mbaʼasy Alzheimer haʼe mbaʼe jepi ojehechavéva: Alzheimer’s Association heʼi haʼeha 60 guive 80 ciento peve tesarái ñembyai oikóva. Opavave jepi ojehaíva tembiaporã rehe tesarái ñembyairã ojeporukuaa Alzheimer ndive avei, oikehápe ore 101 tembiaporã.

Mbaʼe iporãva jaikuaa haʼe mbaʼeichaitépa oñemoambue jepi. National Institute on Aging omyesakã Alzheimer ombyai raẽha pe akã atýpe manduʼa rehegua, ha upéi oiporúva ñeʼẽ, jehechakuaa ha teko joja rehegua. Alzheimer’s Association heʼi pe techaukaha raẽ jepi ojehecháva haʼeha hasy oñemomanduʼa hag̃ua marandu pyahu ojeikuaáva. Mayma tapicha iñambue, ha hetaiterei orekokuaa heta mbaʼe oñondive, katu ko tape ohechauka mbaʼe ikatúva oiko porãve.

¿Mbaʼeichagua tembiapo ojogueraha porãve Alzheimer ndive?

Tembiapo oñemopyendáva arandu yma guare ha ojejapóva heta ára rehe oho porãve jepi umi oikotevẽvagui oñeikuaa ha oñemomanduʼa hag̃ua peteĩ mbaʼe pyahu.

• Katupyry ojejapóva heta ára. Alzheimer’s Association heʼi peteĩ tapicha ikatuha gueteri ombopu purahéi ndahasýiva oikuaákuri piano-pe heta ary rire. Ao ñenapo, yvyra ñemyatã, karta ñembojaʼo, tembiʼu ñembojy ha ao ñembojyva haʼete avei péicha.
• Purahéi yma guare ha purahéi jepigua. Hetaiterei tapicha oikuaa gueteri opa ñeʼẽ purahéi mitãme ha mitãrusúpe ohendúva, purahéi tupãope ha imenda purahéi. Ehecha tembiapo purahéi ndive.
• Tembiapo ára ha ára rehegua orekóva mbaʼerã. NIA omombeʼu tembiporu ñemopotĩ, mesa ñembosakoʼi, pyao ñemohenda ha ao ñembojyva umi tembiapo apytépe ikatúva ovyʼa hese. Iporã oñandu oipytyvõha.
• Jehechakuaa, ndahaʼéi manduʼa jerure. Ohechauka taʼanga ojogueraháva ndahasyivéva heʼi hag̃ua héra manduʼágui. Upévare ñembosarái taʼanga ndive ojehecháva opa mbaʼe oiko porãve porandu manduʼa reheguágui.
• Umi mbaʼe oñandúva. Ñandupoko, hyakuãngue, haku, heʼẽ ha tyapu tuicha mbaʼe gueteri ñeʼẽ hasýramo jepe. Ehecha tembiapo ñandupoko rehegua.

Mbaʼe ikatuvahína ndahói porãiterei: oimeraẽva orekóva aravoha, mbojojaha pyahu oñeikuaa hag̃ua, heta jekuʼe oñemomanduʼa hag̃ua, térã porandu ohaʼãva manduʼa, “Remanduʼápa mávapa kóva?” ichagua. Umíva omoĩ Alzheimer pehẽ hasyvéva tenonderãite.

Tembiapo Alzheimer etapa ñepyrũme guarã

Etapa ñepyrũme, Alzheimer’s Association heʼi peteĩ tapicha ikatuha gueteri omboguata mbaʼyrumýme, ombaʼapo ha oĩ tembiapo avarekuéra ndive, ohechakuaávo manduʼa ñemyengovia, techapyrãramo nandomanduʼái ñeʼẽ jepigua térã moõpa oĩ mbaʼe. Tape iporãvéva haʼe oñondivepa: eporandu mbaʼépa oseve gueteri ojapo ha mbaʼe pytyvõpa oipotave.

1. Eikeve hag̃ua hembiapo ohayhuvéva. Golf, bridge, ao ñenapo, coro ha aty tupãope, oñemoambuévo michĩmi, techapyrãramo aty michĩve ha aravo kirirĩháme.
2. Eñembosarái karta ha ñembosarái mesa ári jepigua. Alzheimer’s Foundation of America omombeʼu porandu arandukuaa, ñeʼẽ jeheka, ñembosarái karta ha ñembosarái mesa ári etapa ñepyrũme guarã. Eñembosarái peteĩ atyhápe kyta ñemombeʼu oñepyrũramo omyangekói chupe, térã eheja kyta ñemombeʼu tuichaháicha.
3. Ejapo tembiʼu oñondive. Eheja chupe omotenonde peteĩ tembiʼu apoukapy oikuaáva hete peve, nde rehupytývo umi jekuʼe ñemoñeʼẽ.
4. Eñepyrũ peteĩ tembiapo hekove rembiasakuépe. Taʼanga, tembiʼu apoukapy ha tembiasakue peteĩ kuatiápe haʼe omotenondéva. Ehecha tembiapo manduʼa rehegua.
5. Esẽ jeykuaa. Tembiʼu rendarã ohayhuvévape aravo kirirĩháme, museo-pe jeike mbykýpe, ñeguata yvotytýpe.
6. Eñehaʼã aranduka haʼe oiporavóva. Crucigrama tai tuicháva, ñeʼẽ jeheka ha rompecabezas. Ehecha aranduka tesarái ñembyairã.

Hetave tembiaporã: tembiapo etapa ñepyrũme guarã.

Tembiapo Alzheimer mbyte etapa rupi guarã

Alzheimer’s Association omombeʼu mbyte etapa haʼeha jepi ipukuvéva, ha ikatu opa heta ary. Ñeʼẽ oñembojeheʼa, ñekoʼõi ou pyaʼeve, ha pe tapicha oikotevẽve ñangareko. Alzheimer’s Foundation of America omoĩve heta tapicha oikotevẽha pytyvõ oñepyrũ térã osegui hag̃ua tembiapo. Nde rembiapo oñemoambue: emohenda mbaʼe, ehechauka emyesakã rangue, ha rehupi pehẽ hasyvéva.

1. Embojovái, emohenda ha embojoja. Aoha, pyao, tembiporu karu rehegua, votõ saʼy reheve. Tembiapo añete, oñondivepa.
2. Epurahéi ha emonguʼe purahéi ndive. Ejepopete, eñemomýi térã ejeroky kosináme. Eñepyrũ epurahéi nde voi ha eheja chupe oike oñondive.
3. Ehecha kuatia taʼanga. Emombeʼu mbaʼépa rehecha ha eñepyrũ tembiasakue: “Mbaʼe mbaʼyrumýpa kóva. Emombeʼumi chéve hese.” Eñemoag̃uíke oimeraẽ héra oiporúvare.
4. Eñembosarái taʼanga ndive hasyʼỹva. Picture pairs irundy térã poteĩ taʼanga ndive ha taʼangakuéra ojehecháva, térã Find the same mokõi térã mbohapy poravopyre ndive.
5. Emoĩmba ñeʼẽjoaju jepigua. “Peteĩ yva ára peteĩme omboyke…” Ñeʼẽjoaju ojeikuaákuri yma guare ou ndahasyiete jepi. Eñehaʼã Finish the saying, ikatuhápe rehechauka oimeraẽ paha peteĩ jepokópe.
6. Emoʼỹ ha eñangareko kaʼavo rehe. Ñana ryru kotýpe térã yvotyty yvatevévape, peteĩ kambuchi michĩme.
7. Ejapo peteĩ ñembosarái ñembojoja taʼanga nde rogaguáva ndive. Photo pairs oiporu taʼanga reiporavóva ne mbaʼeʼokápe, ha ndojái hese.

Hetave tembiaporã: tembiapo mbyte etapa rupi guarã.

Tembiapo Alzheimer etapa pahápe guarã

Etapa pahápe, Alzheimer’s Association heʼi tapichakuéra okañyha katupyry ombohovái hag̃ua ijereguáre ha oñemongeta hag̃ua, jepe ikatu gueteri heʼi peteĩva ñeʼẽ térã ñeʼẽjoaju. Tembiapo koʼáĝa heʼise pyʼaguapy ha joaju, ogueraháva pe tapicha opytuʼuhápe.

1. Embopu purahéi ohayhuvéva kirirĩhápe, taʼanga ñehesaʼỹijo ndive oñorairõʼỹre.
2. Emeʼẽ chupe peteĩ po jepoko peteĩ ñana heʼẽva ohayhúva ndive.
3. Emeʼẽ chupe mbaʼe mbykymi ojepyte hag̃ua: ahoja haku, ao mbykymi, ita apesỹi.
4. Emoñeʼẽ hatã salmo, ñeʼẽpoty térã tembiasakue jepigua. Pe ysaja tuichave pe heʼiségui.
5. Eguapy okápe kuarahyʼãme, térã ovetã ypýpe oĩháme guyra ojehecha hag̃ua.
6. Ehecha peteĩ taʼanga tuicha oñondive. Peteĩ yvoty poty térã peteĩ jagua omyenyhẽva peteĩ tableta rova, nde remombeʼúva mbaʼépa rehecha.

Hetave tembiaporã: tembiapo etapa pahápe guarã.

¿Mbaʼe ñembosarái ojogueraha peteĩ tapicha Alzheimer ndive?

Eiporavo ñembosarái ndaikatúiva ojejavy. Opa ñembosarái ko tendápe haʼe reigua, oiko kundahárape ha ndorekói aravoha, kyta térã jehaipy.

Mbaʼéichapa eguapy oñondive, mboy pytyvõpa emeʼẽ ha arakaʼépa epaʼũ, emoñeʼẽ mbaʼéichapa eñembosarái peteĩ tapicha tesarái ñembyai ndive. Reporanduséramo “ñembosarái manduʼa rehegua” rehe, ehecha ñembosarái manduʼa rehegua kakuaáva tesarái ñembyai ndive guarã.

Mbaʼéichapa rembohasyʼỹ oimeraẽ tembiapo

Ñeʼẽporã NIA-gua og̃uahẽ peteĩva tembiapo rehe: embojoja tembiapo pe tapicha oikuaávare, eipytyvõ chupe oñepyrũ hag̃ua, emaña ñekoʼõire, ehecha oñandu porãha, ha eheja chupe omaña mante ohayhúramo upéicha.

• Eiporavo pe aravo peve iporãve hese, ha eguereko tembiapo mbykýpe.
• Emohenda opa mbaʼe raẽ ikatu hag̃uáicha eñepyrũ pyaʼe.
• Eñepyrũ, ndahaʼéi emomarandu. “Ikatúpa reipytyvõmi chéve?” oiko porãve “Ára tembiaporã.”
• Ejapo pe jekuʼe peteĩha nde voi ha eheja chupe oike oñondive.
• Emeʼẽ peteĩ jekuʼe ha peteĩ poravopyre peteĩ jeýpe.
• Eheja ojapo hembiapoicha. Aoha noĩporãmbáiva iporã.
• Epaʼũ ovyʼa gueteri jave. Epaʼũ raẽ haʼe peteĩ mbaʼe porã, ndahaʼéi jejavy. Ombotoveramo, ehecha peteĩ tapicha tesarái ñembyai ndive heʼíramo nahániri.

Alzheimer’s Association omombeʼu mbykymi: ema’ẽ vyʼare, ndahaʼéi jejapopyrére.