Hoạt động và trò chơi cho người sống chung với bệnh Alzheimer

Nếu người bạn thương yêu mắc bệnh Alzheimer, có lẽ bạn đã nhận ra rằng có những điều phai đi rất nhanh, trong khi những điều khác vẫn còn nguyên. Người thân có thể quên cuộc điện thoại sáng nay nhưng vẫn hát trọn từng lời một bài thánh ca, gấp chiếc khăn theo đúng cách vẫn gấp bao năm, hay chia bài mà chẳng cần nghĩ. Những hoạt động phù hợp được xây dựng trên chính những kỹ năng bền lâu ấy. Trang này giải thích vì sao, rồi đưa ra ý tưởng cho từng giai đoạn và những trò chơi miễn phí trên trang web này phù hợp với từng giai đoạn.

Khi nói đến hoạt động, bệnh Alzheimer có khác với sa sút trí tuệ không?

Không khác nhiều. Sa sút trí tuệ là thuật ngữ chung, và bệnh Alzheimer là nguyên nhân phổ biến nhất: Alzheimer’s Association cho biết bệnh này chiếm 60 đến 80 phần trăm các trường hợp sa sút trí tuệ. Gần như mọi điều viết về hoạt động cho người sa sút trí tuệ đều áp dụng được cho bệnh Alzheimer, kể cả 101 ý tưởng hoạt động của chúng tôi.

Điều hữu ích nên biết là thứ tự thay đổi thường gặp. National Institute on Aging giải thích rằng bệnh Alzheimer trước tiên làm tổn thương những vùng não liên quan đến trí nhớ, về sau mới ảnh hưởng đến ngôn ngữ, khả năng suy luận và cách ứng xử với mọi người. Alzheimer’s Association cho biết triệu chứng sớm thường gặp nhất là khó nhớ những thông tin mới học được. Mỗi người mỗi khác, và nhiều người có nhiều nguyên nhân cùng lúc, nhưng quy luật này định hình những gì thường phù hợp.

Những loại hoạt động nào hợp nhất với người sống chung với bệnh Alzheimer?

Những hoạt động dựa trên hiểu biết lâu năm, đã quen tay thường diễn ra suôn sẻ hơn những hoạt động đòi hỏi phải học và ghi nhớ điều gì đó mới.

• Kỹ năng đã quen tay từ lâu. Alzheimer’s Association cho biết một người có thể vẫn chơi được những bản nhạc đơn giản đã học trên đàn piano từ nhiều năm trước. Đan len, chà nhám gỗ, xáo bài, nhào bột và gấp quần áo cũng tương tự.
• Những bài hát xưa và âm nhạc quen thuộc. Nhiều người vẫn thuộc từng lời những bài hát từ tuổi mười mấy, hai mươi, những bài thánh ca và bài hát trong đám cưới của mình. Xem hoạt động âm nhạc.
• Những việc thường ngày có mục đích. NIA liệt kê rửa bát, dọn bàn ăn, xếp tất thành đôi và gấp quần áo trong số những hoạt động người thân có thể thích. Cảm thấy mình có ích là điều quan trọng.
• Nhận ra thay vì phải nhớ lại. Chỉ vào hình giống nhau dễ hơn là gọi tên nó theo trí nhớ. Đó là lý do trò chơi hình ảnh mà mọi thứ đều hiện rõ hợp hơn những câu đố.
• Các giác quan. Cảm giác chạm, mùi hương, hơi ấm, vị và âm thanh vẫn còn ý nghĩa rất lâu sau khi lời nói đã trở nên khó khăn. Xem hoạt động giác quan.

Những gì thường kém suôn sẻ hơn: bất cứ thứ gì có đồng hồ, luật mới phải học, nhiều bước phải nhớ, hay những câu hỏi kiểm tra trí nhớ như “Có nhớ đây là ai không?” Những điều đó đẩy phần khó khăn nhất của bệnh Alzheimer lên hàng đầu.

Hoạt động cho người sống chung với bệnh Alzheimer giai đoạn đầu

Ở giai đoạn đầu, Alzheimer’s Association cho biết người thân có thể vẫn lái xe, đi làm và tham gia các hoạt động xã hội, trong khi nhận thấy những lúc đãng trí như quên những từ quen thuộc hay quên chỗ để đồ. Cách tốt nhất là cùng nhau bàn bạc: hỏi người thân muốn tiếp tục làm gì và muốn được giúp như thế nào.

1. Duy trì những sở thích sẵn có. Đánh cờ tướng, chơi bài, đan móc, hát trong ca đoàn và sinh hoạt ở chùa hay nhà thờ, chỉ cần điều chỉnh một chút như nhóm nhỏ hơn và chọn giờ vắng vẻ hơn.
2. Chơi những trò bài lá và trò chơi trên bàn quen thuộc. Alzheimer’s Foundation of America liệt kê câu đố, tìm từ, bài lá và trò chơi trên bàn cho giai đoạn đầu. Hãy chơi cùng một đội nếu việc tính điểm bắt đầu làm người thân khó chịu, hoặc bỏ hẳn điểm số.
3. Cùng nấu ăn. Để người thân làm chủ một công thức đã thuộc lòng, còn bạn lo phần đọc các bước.
4. Bắt đầu một dự án chuyện đời. Ảnh, công thức nấu ăn và những câu chuyện trong một cuốn sổ lưu niệm do người thân chỉ đạo. Xem hoạt động ôn lại kỷ niệm.
5. Đi chơi đây đó. Một quán ăn yêu thích vào giờ vắng khách, một chuyến ghé bảo tàng ngắn, một buổi đi dạo trong công viên.
6. Thử những trò đố người thân tự chọn. Ô chữ chữ to, tìm từ và ghép hình. Xem trò đố và ghép hình cho người sa sút trí tuệ.

Thêm ý tưởng: hoạt động cho giai đoạn đầu.

Hoạt động cho người sống chung với bệnh Alzheimer giai đoạn giữa

Alzheimer’s Association mô tả giai đoạn giữa thường là giai đoạn dài nhất, và có thể kéo dài nhiều năm. Người thân hay nói nhầm từ, dễ bực bội hơn và cần được chăm sóc nhiều hơn. Alzheimer’s Foundation of America cho biết thêm rằng nhiều người cần được giúp để bắt đầu hoặc tiếp tục một hoạt động. Vai trò của bạn chuyển sang chuẩn bị mọi thứ, làm mẫu thay vì giải thích, và đảm nhận những phần khó.

1. Gấp, phân loại và ghép cặp. Khăn tắm, tất, thìa đũa, cúc áo theo màu. Những việc thật, làm cạnh nhau.
2. Hát và cử động theo nhạc. Vỗ tay, đung đưa hay nhảy trong bếp. Bạn hãy cất tiếng hát trước và để người thân hát theo.
3. Cùng xem album ảnh. Tả lại những gì bạn thấy và mời người thân kể chuyện: “Chiếc xe đẹp quá. Kể cho con nghe đi.” Người thân gọi tên ai thế nào thì cứ theo như vậy.
4. Chơi trò chơi hình ảnh đơn giản. Ghép đôi hình với bốn đến sáu ô và hình luôn hiện rõ, hoặc Tìm hình giống với hai hoặc ba lựa chọn.
5. Nói tiếp những câu tục ngữ quen thuộc. “Ăn quả nhớ kẻ…” Những câu học từ lâu thường bật ra dễ dàng. Hãy thử Nói tiếp câu tục ngữ, nơi bạn có thể xem phần cuối của bất kỳ câu nào chỉ với một lần chạm.
6. Tưới và chăm cây. Chậu cây trong nhà hoặc một luống đất nâng cao, với một chiếc bình tưới nhỏ.
7. Làm trò ghép đôi từ ảnh gia đình. Ghép đôi ảnh dùng những ảnh bạn chọn trên thiết bị, và ảnh không bao giờ rời khỏi thiết bị.

Thêm ý tưởng: hoạt động cho giai đoạn giữa.

Hoạt động cho người sống chung với bệnh Alzheimer giai đoạn muộn

Ở giai đoạn muộn, Alzheimer’s Association cho biết người thân mất khả năng phản ứng với môi trường xung quanh và khả năng trò chuyện, dù vẫn có thể nói vài từ hay vài câu. Lúc này, hoạt động có nghĩa là sự dễ chịu và gắn kết, được mang đến tận nơi người thân đang nghỉ ngơi.

1. Mở nhạc yêu thích của người thân thật nhỏ, không để TV lấn át.
2. Xoa bóp tay với loại kem dưỡng có mùi hương người thân thích.
3. Đưa những thứ mềm mại để cầm: một tấm chăn ấm, một miếng vải nỉ, một hòn đá nhẵn.
4. Đọc to kinh, thơ hoặc một câu chuyện quen thuộc. Nhịp điệu quan trọng hơn ý nghĩa.
5. Ngồi ngoài trời trong bóng mát, hoặc bên cửa sổ có chim để ngắm.
6. Cùng ngắm một bức hình lớn. Một bông hoa hướng dương hay một chú chó chiếm trọn màn hình máy tính bảng, và bạn nói ra những gì mình thấy.

Thêm ý tưởng: hoạt động cho giai đoạn muộn.

Trò chơi nào phù hợp với người sống chung với bệnh Alzheimer?

Hãy chọn những trò chơi không có gì để thua. Mọi trò chơi trên trang web này đều miễn phí, chạy trên trình duyệt và không có hẹn giờ, điểm số hay đăng ký.

Để biết cách ngồi cùng nhau, nên giúp bao nhiêu và khi nào nên dừng, hãy đọc cách cùng chơi trò chơi với người sa sút trí tuệ. Nếu bạn đang thắc mắc về “trò chơi trí nhớ”, xem trò chơi trí nhớ cho người cao tuổi sa sút trí tuệ.

Làm sao để hoạt động nào cũng dễ dàng hơn

Lời khuyên của NIA gói gọn trong vài thói quen: chọn hoạt động hợp với những gì người thân làm được, giúp họ bắt đầu, để ý dấu hiệu bực bội, giúp họ cảm thấy mình làm được, và để họ chỉ ngồi xem nếu đó là điều họ thích.

• Chọn thời điểm trong ngày khi người thân khỏe khoắn, tỉnh táo nhất, và giữ thời gian ngắn.
• Bày sẵn mọi thứ trước để có thể bắt đầu ngay.
• Mời gọi, đừng ra lệnh. “Bố giúp con một tay được không?” hiệu quả hơn “Đến giờ hoạt động rồi.”
• Tự bạn làm bước đầu tiên và để người thân cùng tham gia.
• Mỗi lần chỉ đưa ra một bước và một lựa chọn.
• Để người thân làm theo cách của họ. Khăn gấp lệch một chút cũng không sao.
• Dừng khi vẫn còn vui. Kết thúc sớm là một kết quả tốt, không phải thất bại. Nếu người thân từ chối, xem khi người sa sút trí tuệ nói không.

Alzheimer’s Association nói rất đơn giản: hãy chú trọng niềm vui, không phải thành tích.