އަލްޒައިމަރސް ބަލިމީހުންނަށް މަސައްކަތާއި ކުޅެވޭ ކަންތައް

ތިޔަބޭފުޅު ލޯބިކުރާ މީހަކަށް އަލްޒައިމަރސް ޖެހިއްޖެ ނަމަ، ބައެއް ކަންކަން ވަރަށް އަވަހަށް ހަނދާނުން ދޫކޮށްދާކަން އަދި އަނެއްބައެއް ކަންކަން ދެމިގެންދާކަން ތިޔަބޭފުޅަށް ފާހަގަކުރެވިފައި ހުންނާނެ. މިއަދު ހެނދުނު ލިބުނު ފޯނު ކޯލެއް ހަނދާން ނުހުންނަން ވެދާނެ، އެކަމަކު ލަވައެއްގެ ހުރިހާ ލަފުޒެއް ކިޔަވައިދެވޭނެ، އަބަދުމެން އޮޅުވާ ގޮތަށް ޓަވަލެއް އޮޅުވައިދެވޭނެ، ނުވަތަ ވިސްނުމެއް ނެތި ކާޑު ބެހައިދެވޭނެ. ރަނގަޅު މަސައްކަތްތައް ބިނާވެފައިވަނީ މި ދެމިގެންދާ ހުނަރުތަކުގެ މައްޗަށެވެ. މި ޞަފްޙާގައި އެކަމަށް ސަބަބު ބަޔާންކޮށް، ދެން ކޮންމެ ފިޔަވަޅަކަށް އެކަށީގެންވާ ހުރަސްތަކާއި މި ސައިޓުގައި ހިމެނޭ ހިލޭ ކުޅެވޭ ކަންތައް ދެންނަވާނަމެވެ.

މަސައްކަތްތަކުގެ ގޮތުން އަލްޒައިމަރސް އަކީ ޑިމެންޝިއާއާ ތަފާތު ކަމެއްތޯ؟

ބޮޑަށް ތަފާތެއް ނެތެވެ. ޑިމެންޝިއާ އަކީ އިން ބައެއް، އަދި އަލްޒައިމަރސް ޑިޒީޒް އަކީ އެއަށް އެންމެ ގިނައިން ސަބަބުވާ ބައެއް: Alzheimer’s Association ބުނާ ގޮތުގައި ޑިމެންޝިއާ ކޭސްތަކުގެ 60 އިން 80 އިންސައްތަ ވަނީ މިއީއެވެ. ޑިމެންޝިއާއަށް ލިޔެފައިވާ މަސައްކަތްތަކުގެ ގާތްގަނޑަކަށް ހުރިހާ ކަމެއް އަލްޒައިމަރސްއަށް ވެސް އެކަށީގެންވޭ، އަޅުގަނޑުމެންގެ 101 ހުރަސްތުގެ ޚިޔާލު ވެސް އެހެންމެއެވެ.

އެނގެން ހުރުމުން ފައިދާ ކުރާ ކަމަކީ އާންމުކޮށް ބަދަލުތައް އަންނަ ތަރުތީބެވެ. National Institute on Aging ބަޔާންކުރާ ގޮތުގައި އަލްޒައިމަރސް ފުރަތަމަ ގެއްލުން ލައްވަނީ ހަނދާނާ ގުޅޭ ބުރާގެ ބައެއްގެ މައްޗަށް، އަދި ފަހުން ބަސް، ވިސްނުމާއި މުއާމަލާތުކުރުމަށް އަސަރުކުރެއެވެ. Alzheimer’s Association ބުނަނީ އެންމެ އާންމު ފުރަތަމަ އަލާމާތަކީ އަލަށް ދަސްކުރި މައުލޫމާތު ހަނދާން ބަހައްޓަން ދަތިވުން ކަމަށެވެ. ކޮންމެ މީހަކު ތަފާތު، އަދި ގިނަ މީހުންނަށް އެއްކޮށް ގިނަ ސަބަބެއް ހުރެދާނެ، ނަމަވެސް މި ގޮތުން ކޮން ކަންތައް އެންމެ އެކަށީގެންވޭނެތޯ ދެނެގަނެވޭނެއެވެ.

އަލްޒައިމަރސްއަށް އެންމެ އެކަށީގެންވާ މަސައްކަތްތަކަކީ ކޮބައިތޯ؟

ކުރީގެ ރަނގަޅަށް ދަސްކޮށްފައިވާ މައުލޫމާތުގެ މައްޗަށް ބިނާވާ މަސައްކަތްތައް، އަލަށް އެއްޗެއް ދަސްކޮށް ހަނދާން ބަހައްޓަން ބޭނުންވާ މަސައްކަތްތަކަށް ވުރެ ގިނަ ފަހަރަށް ފަސޭހައިން ދެވޭނެއެވެ.

• ދުވަހުން ދުވަހަށް ކުރާ ހުނަރުތައް. Alzheimer’s Association ބުނާ ގޮތުގައި، އަހަރުތަކެއް ކުރިން ޕިއާނޯގައި ދަސްކުރި ސާދާ ލަވަތައް އަދިވެސް ޖަހައިދެވޭނެ. ކުރެހުން، ލަކުޑި ހުރުމުން ހަމަކުރުން، ކާޑު ހިއްލުން، ފުއްޕާން އައްޓުން އަދި އެތުރުން އޮޅުވުން ވެސް މިފަދައެވެ.
• ކުރީގެ ލަވަތަކާއި އާންމު މިއުޒިކް. ގިނަ މީހުންނަށް އަދިވެސް ޒުވާން ދުވަސްވަރުގެ ލަވަތަކާއި ކައިވެނީގެ ލަވަތަކުގެ ހުރިހާ ލަފުޒެއް ހަނދާން ހުރެދާނެ. މިއުޒިކްގެ މަސައްކަތްތައް ބައްލަވާ.
• މަގުސަދެއް ހުރި ދުވަހުން ދުވަހަށް ކުރާ ކަންތައް. NIA ލިސްޓުކުރާ ގޮތުގައި ތަށިތައް ދޮވުން، މޭޒު ތައްޔާރުކުރުން، މޭއްޒު އެއްތަނަށް ޖައްސުމާއި އެތުރުން އޮޅުވުން އުފާވެ ކުރެވޭނެ ކަންތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ. ފައިދާއެއް ކުރަމުން އަންނަ ކަމުގެ އިހުސާސް މުހިންމެވެ.
• ހަނދާން ނެގުމަށް ވުރެ ދެނެގަތުން. ހަނދާނުން ނަން ބުނުމަށް ވުރެ، އެއްގޮތް ތަސްވީރަށް އިނގިލި ބެހެއްޓުން ފަސޭހަ. އެހެންކަމުން ހުރިހާ ތަސްވީރެއް ފެންނަ ގޮތުގައި ހުރި ތަސްވީރު ކުޅެވޭ ކަންތައް، ސުވާލު ކުރުމަށް ވުރެ ރަނގަޅަށް ދެވޭނެއެވެ.
• ހިއްސުކުރުން. ބަސް ބުނުން ދަތިވެފައި ހުރިނަމަވެސް، ޓެކްސްޗަރ، ވަހުން، ހޫނުކަން، ރަހަ އަދި އަޑު މާނަ ދޭ ކަންކަމަށް ދެމެތިބެދާނެ. ހިއްސުކުރުމާ ގުޅޭ މަސައްކަތްތައް ބައްލަވާ.

އެންމެ ކަމުދާ ކަންކަން: ވަގުތު ކަނޑައެޅިފައިވާ ކަންތައް، އާ ގަވާއިދު ދަސްކުރަން ޖެހޭ ކަންތައް، ގިނަ ފިޔަވަޅު ހަނދާން ބަހައްޓަން ޖެހޭ ކަންތައް، ނުވަތަ ހަނދާން އިމްތިހާން ކުރާ ސުވާލުތައް، މިސާލަކަށް «މިއީ ކާކު ކަން ހަނދާން ހުރިތޯ؟» މި ކަންކަމުން އަލްޒައިމަރސްގެ އެންމެ ދަތި ބައި ކުރިމަތިއަށް ގެންނައެވެ.

ފުރަތަމަ ފިޔަވަޅުގެ އަލްޒައިމަރސްއަށް މަސައްކަތްތައް

ފުރަތަމަ ފިޔަވަޅުގައި، Alzheimer’s Association ބުނާ ގޮތުގައި އެ މީހާއަށް އަދިވެސް ކާރު ދުއްވާ، މަސައްކަތް ކުރާ އަދި މުއާމަލާތީ ހަރަކާތްތަކުގައި ބައިވެރިވެވޭނެ، އެކަމަކު އާންމު ލަފުޒުތައް ނުވަތަ އެއްޗެހި ބަހައްޓާފައިވާ ތަން ހަނދާން ނުހުރުން ފަދަ ހަނދާން ދޫކޮށްދާ ކަންތައް ފާހަގަކުރެވޭނެއެވެ. އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަކީ އެކުގައި މަސައްކަތް ކުރުން: ކޮން ކަންތައް ކުރަމުން ގެންދަން ބޭނުންވަނީތޯ އަދި ކޮން އެހީއެއް ބޭނުންވަނީތޯ އެ މީހާއާ ސުވާލު ކުރައްވާ.

1. އަދި ކުރަމުން އަންނަ ހުރަސްތައް ދެމެހެއްޓުން. ގޮލްފް، ބްރިޖް، ރަފުކުރުން، ކޮއިރާއި ޖަމާއަތް، ކުޑަ ބަދަލުތަކާއެކު މިސާލަކަށް ކުޑަ ގްރޫޕްތަކާއި ހަމަޖެހޭ ވަގުތުތަކެއް.
2. އާންމު ކާޑާއި ބޯޑް ގޭމް ކުޅެވުން. Alzheimer’s Foundation of America ފުރަތަމަ ފިޔަވަޅަށް ޓްރިވިއާ، ލަފުޒު ހޯދުން، ކާޑު ގޭމް އަދި ބޯޑް ގޭމް ލިސްޓުކުރެއެވެ. ސްކޯރު ބަހައްޓުން އެ މީހާ ހިތްހަމަ ނުޖެހިއްޖެ ނަމަ ޓީމަކުން ކުޅެވުން، ނުވަތަ ސްކޯރު ފުރަތަމަ ބަހައްޓާފައި ނުބެހެއްޓުން.
3. އެކުގައި ކެއުން ތައްޔާރުކުރުން. އެ މީހާއަށް ހަނދާން ހުރި ރެސިޕީއެއް ކުރެއްވުމަށް ދޫކޮށް، ފިޔަވަޅުތައް ކިޔުން ތިޔަބޭފުޅު ބެލެހެއްޓުން.
4. ދިރިއުޅުމުގެ ވާހަކަ އެއްކުރުމުގެ މަޝްރޫއެއް ފަށުން. އެ މީހާ އިސްވެދޭ ސްކްރެޕްބުކެއްގައި ފޮޓޯ، ރެސިޕީ އަދި ވާހަކަތައް. ހަނދާން އަލުން ހަދާ މަސައްކަތްތައް ބައްލަވާ.
5. ބޭރަށް ނުކުތުން. ހަމަޖެހޭ ވަގުތެއްގައި ބޭނުންވާ ރެސްޓޯރެންޓަކަށް، ކުރު ޒިޔާރަތަކަށް މިއުޒިއަމަކަށް، ނުވަތަ ޕާކުގައި ހިނގާލުމަށް.
6. އެ މީހާ އިންތިޚާބު ކުރާ ޕަޒްލް މަސައްކަތް ކުރައްވާ. ބޮޑެތި އަކުރުގެ ކްރޮސްވޯޑް، ލަފުޒު ހޯދުމާއި ޖިގްސޯ. ޑިމެންޝިއާއަށް ޕަޒްލް ބައްލަވާ.

އިތުރު ހުރަސްތައް: ފުރަތަމަ ފިޔަވަޅުގެ މަސައްކަތްތައް.

މެދު ފިޔަވަޅުގެ އަލްޒައިމަރސްއަށް މަސައްކަތްތައް

Alzheimer’s Association ބުނަނީ މެދު ފިޔަވަޅަކީ އާންމުކޮށް އެންމެ ދިގު ފިޔަވަޅާއި، އެއީ އަހަރުތަކަށް ދެމިދާނެ ކަމަށެވެ. ބަސް ގުޅުން އުނދަގޫވާ، ކަންބޮޑުވުން ފަސޭހަވާ، އަދި އެ މީހާއަށް އިތުރު ބެލުން ބޭނުންވެއެވެ. Alzheimer’s Foundation of America ބުނަނީ ގިނަ މީހުންނަށް މަސައްކަތްތައް ފެށުމަށާއި ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް އެހީ ބޭނުންވާ ކަމަށެވެ. ތިޔަބޭފުޅުގެ ދައުރު ބަދަލުވަނީ ކަންކަން ތައްޔާރުކޮށްދިނުމަށް، ބަޔާންކުރުމަށް ވުރެ ދައްކައިދިނުމަށް، އަދި ދަތި ބައިތައް ބެލެހެއްޓުމަށެވެ.

1. އޮޅުވުން، އެއްތަނަށް ޖައްސުމާއި ގުޅުވުން. ޓަވަލު، މޭއްޒު، ކާތަކެތި، ކުލައަށް ބަޓަން. އެކުގައި ކުރެވޭ ހަގީގީ ކަންތަކެވެ.
2. ލަވަ ކިޔައި މިއުޒިކާ އެކު ހަރަކާތްތެރިވުން. އަތް ޖަހައިގެން، ހަރަކާތްތެރިވެ، ނުވަތަ ބަދިގޭގައި ނަށައިގެން. ތިޔަބޭފުޅު ފުރަތަމަ ލަވަ ކިޔައިފަށައިގެން، އެ މީހާއަށް ބައިވެރިވެވޭނެ ގޮތް ހަދައިދީލައްވާ.
3. ފޮޓޯ އެލްބަމް ބަލައިލުން. ތިޔަބޭފުޅު ފެންނަ ކަންތައް ބަޔާންކޮށް، ވާހަކަ ދެއްކުމަށް ދައްކައިލައްވާ: «މި ކާރެއް ކިހާ ރީތި. މިއާ ބެހޭ ގޮތުން އަޑު އަހާލައްވާތޯ.» އެ މީހާ ބޭނުންކުރާ ނަންތަކަށް އެއްބަސްވެލައްވާ.
4. ސާދާ ތަސްވީރު ކުޅެވޭ ކަންތައް ކުޅެވުން. ހަތަރު ނުވަތަ ހަ ޓައިލާ އެކު ތަސްވީރު ޖޯޑުކުރުން، ތަސްވީރުތައް ފެންނަ ގޮތުގައި ބަހައްޓައިގެން، ނުވަތަ ދެ ނުވަތަ ތިން އިންތިޚާބާ އެކު އެއްގޮތް ހޯދާ.
5. އާންމު މަސަލުތައް ފުރިހަމަ ކުރުން. «އެއް އާފަލަކުން ދުވަހަކު ޑޮކްޓަރު…» ގިނަ ދުވަސްކުރިން ދަސްކުރި މަސަލުތައް ގިނަ ފަހަރަށް ފަސޭހައިން އަންނާނެ. މަސަލު ފުރިހަމަ ކުރޭ މަސައްކަތް ކުރައްވާ، މިތާ އެއް ފިއްތުމުން ކޮންމެ ނިމުމެއް ދައްކަވާލެވޭނެ.
6. ގަސްގަހާގެހިން ފެންޖެހުމާއި ބެލެހެއްޓުން. ގޭތެރޭގައި ޕޮޓް ނުވަތަ އުސް ބެޑެއް، ކުޑަ ވޯޓަރިން ކެނެއް އާއެކު.
7. އާއިލާ ފޮޓޯތަކުން ގުޅުވާ ކުޅެވޭ އެއްޗެއް ހަދުން. ފޮޓޯ ޖޯޑުކުރުން ބޭނުންކުރަނީ ތިޔަބޭފުޅުގެ ޑިވައިސްގައި އިންތިޚާބު ކުރާ ފޮޓޯތަކެއް، އަދި އެ ފޮޓޯތައް އެ ޑިވައިސް ދޫކޮށް ނުދާނެ.

އިތުރު ހުރަސްތައް: މެދު ފިޔަވަޅުގެ މަސައްކަތްތައް.

ފަހު ފިޔަވަޅުގެ އަލްޒައިމަރސްއަށް މަސައްކަތްތައް

ފަހު ފިޔަވަޅުގައި، Alzheimer’s Association ބުނާ ގޮތުގައި މީހުންނަށް ވަށައިގެންވާ މާހައުލަށް ޖަވާބު ދިނުމާއި ވާހަކަ ދެއްކުމުގެ ޤާބިލުކަން ގެއްލިދާނެ، އެކަމަކު އަދިވެސް ބައެއް ލަފުޒު ނުވަތަ ޖުމްލަ ބުނެދާނެ. މި ފިޔަވަޅުގައި މަސައްކަތެއް މާނަ ކުރަނީ އެ މީހާ އަރާމުކޮށް ހުންނަ ތަނަށް ހަމަޖެހުމާއި ގުޅުން ގެންދިއުމެވެ.

1. އެ މީހާ ބޭނުންވާ މިއުޒިކް ހަމަޖެހިފައި ޖަހައިދީލައްވާ، ޓީވީއާ އެކު ނުވާ ގޮތަށް.
2. އެ މީހާ ބޭނުންވާ ވަހުން ހުރި ލޯޝަނެއް ބޭނުންކޮށް މަޑުމައްޗަށް އަތްޕުޅު މަސާޖް ކުރައްވާ.
3. ހިފައިގެން ތިބެވޭ ނުރައްކާ އެއްޗެހި ދެއްވާ: ހޫނު ބްލެންކެޓެއް، ފްލީސެއް، ހަމަ ހިލައެއް.
4. ބޮޑަށް ކިޔައިދެއްވާ ސަބަޤް ލިޔުންތަކެއް، ކަބަފައިންތަކެއް ނުވަތަ އާންމު ވާހަކައެއް. މާނައަށް ވުރެ ރިތުމުގެ އަސަރު ބޮޑެވެ.
5. ހިޔަނިގައި ބޭރުގައި އިށީނދެލައްވާ، ނުވަތަ ދޫނިތައް ފެނޭ ދޮރުކައިރީގައި.
6. އެއް ބޮޑު ތަސްވީރެއް އެކުގައި ބަލައިލުން. ޓެބްލެޓް ސްކްރީން ފުރާ ސަންފްލަވަރެއް ނުވަތަ ބަޅެއް، ތިޔަބޭފުޅު ފެންނަ ކަން ބަޔާންކުރަމުން.

އިތުރު ހުރަސްތައް: ފަހު ފިޔަވަޅުގެ މަސައްކަތްތައް.

އަލްޒައިމަރސް އާއެކު ދިރިއުޅޭ މީހަކަށް އެކަށީގެންވާ ކުޅެވޭ ކަންތަކަކީ ކޮބައިތޯ؟

ފޭލެވޭނެ އެއްޗެއް ނެތް ކުޅެވޭ ކަންތައް އިންތިޚާބު ކުރައްވާ. މި ސައިޓުގައި ހިމެނޭ ކޮންމެ ކުޅެވޭ އެއްޗެއް ހިލޭ، ބްރައުޒަރެއްގައި ދުއްވޭ، އަދި ވަގުތު ކަނޑައެޅުމެއް، ސްކޯރެއް ނުވަތަ ސައިން އަޕްއެއް ނެތެވެ.

އެކުގައި އިށީނދެލާނެ ގޮތް، ކިތަންމެ އެހީ ދޭން ޖެހޭނެ ކަމާއި ކޮން އިރަކު ހުއްޓަން ޖެހޭނެ ކަމަށް، ޑިމެންޝިއާ އާއެކު ދިރިއުޅޭ މީހަކާ އެކު ކުޅެވޭ ކަންތައް ކުޅެވޭ ގޮތް ކިޔަވާ. «ހަނދާން ބަރަބަރު ކުރާ ކުޅެވޭ ކަންތައް» އާ ބެހޭ ގޮތުން ދަންނަވަން ބޭނުންނަމަ، ޑިމެންޝިއާ އާއެކު ދިރިއުޅޭ ބޭބެ މީހުންނަށް ހަނދާން ބަރަބަރު ކުރާ ކުޅެވޭ ކަންތައް ބައްލަވާ.

ކޮންމެ މަސައްކަތެއް ވެސް ފަސޭހަ ކުރާނެ ގޮތް

NIA ގެ ލަފާ ބިނާވެފައި ވަނީ މަދު އާދަކާދަތަކެއްގެ މައްޗަށް: އެ މީހާއަށް ކުރެވޭ ކަމާ އެއްގޮތަށް މަސައްކަތް އެއްޗެހިކުރުން، ފެށުމަށް އެހީދިނުން، ކަންބޮޑުވުން ފާހަގަކުރުން، ކާމިޔާބު ލިބުނު ކަމުގެ އިހުސާސް ލިބޭނެ ކަމަށް ކަށަވަރުކުރުން، އަދި އެ މީހާ ބޭނުންވަނީ ބަލަމުން ތިބުމަށް ނަމަ އެގޮތަށް ތިބުމަށް ދޫކޮށްލުން.

• އެ މީހާ އެންމެ ހަމަޖެހިފައި ހުންނަ ދުވަހުގެ ވަގުތެއް އިންތިޚާބު ކުރައްވާ، އަދި ވަގުތު ކުރުކޮށް ބަހައްޓަވާ.
• ހުރިހާ އެއްޗެއް ކުރިން ތައްޔާރުކޮށްލައްވާ ވަގުތުން ފަށާލެވޭނެ ގޮތަށް.
• އަމުރު ނުކޮށް، ދައްކައިލައްވާ. «އަހަންނަށް މަޑުކޮށްދެއްވާނެތޯ؟» އަކީ «މަސައްކަތެއް ކުރާ ވަގުތު ވެއްޖެ» އަށް ވުރެ ރަނގަޅު ގޮތެކެވެ.
• ފުރަތަމަ ފިޔަވަޅު ތިޔަބޭފުޅު ކުރައްވާ އަދި އެ މީހާއަށް ބައިވެރިވެވޭނެ ގޮތް ހަދައިދީލައްވާ.
• އެއް ފަހަރަކު އެއް ފިޔަވަޅާއި އެއް އިންތިޚާބު ހުށަހެޅުން.
• އެ މީހާގެ ގޮތަށް ކުރެވުމަށް ދޫކޮށްލުން. ޓަވަލު ތިރިނުވިޔަސް ކަމެއް ނެތެވެ.
• އަދި އުފާވެރިކަން ހުރި އިރު ހުއްޓައިލުން. ކުރިން ހުއްޓައިލުން އަކީ ރަނގަޅު ނަތީޖާއެއް، ފޭލުމެއް ނޫނެވެ. އެ މީހާ ދެކޮޅު ހައްދަވައިފި ނަމަ، ޑިމެންޝިއާ އާއެކު ދިރިއުޅޭ މީހަކު ނޫން ބުނުމުން ބައްލަވާ.

Alzheimer’s Association ސާދައިން ބުނަނީ: ކާމިޔާބަށް ވުރެ އުފާވުމަށް ސަމާލުވެލައްވާ.