Aktivitetar ved tidleg start av demens: idear for yrkesaktive vaksne

Mesteparten av informasjonen om demens går ut frå at personen er i sytti- eller åttiåra. For nokon som blir diagnostisert i firti- eller femtiåra, er kvardagen annleis. Dei kan framleis ha jobb, lån, tenåringar heime eller ein forelder å ta vare på. Aktivitetar bør ta omsyn til dette vaksne livet. Denne rettleiinga tek for seg kva som endrar seg, kva ein kan prøve, og kvar partnarar og vaksne born kan finne støtte.

Kva er tidleg start av demens?

Tidleg start av demens er demens som tek til før 65 års alder, og blir òg kalla yngre start. Bloggen til Alzheimers forening skildrar Alzheimers sjukdom som tidleg start når han råkar ein person under 65, og peiker på at det å stelle nokon så ung «fører med seg unike utfordringar». Symptoma kan vere dei same som i seinare liv, men forventningane, ansvaret og det sosiale livet til personen er ikkje det same.

Fordi det er mindre vanleg, kan folk vente lenger på ei diagnose, og familiar kan kjenne at dei ikkje har nokon å snakke med. Å vite at andre deler opplevinga, er ofte ei lette.

Hald den vaksne i aktiviteten

Vaksne med tidleg start av demens vil vanlegvis ikkje bli behandla som born. National Institute on Aging rår til å tilpasse aktivitetar til det personen framleis kan og set pris på. For nokon i femtiåra kan det bety:

• Hald på ein kjend hobby, som trearbeid, sport, kortspel, ein bokklubb eller ein kor, med litt hjelp eller ein kortare økt.
• Gå eller sykle saman med ein følgjesvein, på ei rute personen kjenner godt.
• Lag eit familiemåltid, der personen gjer dei delane dei klarar.
• Stil opp som frivillig eller hjelp til i ei rolle dei sjølve vel, som å sortere gåver eller hjelpe til på eit skulearrangement.
• Planlegg ein tur til ein stad som betyr noko for dei, med ein følgjesvein og ein enkel plan.
• Bruk tid saman med barnebarn, nieser eller nevøar, med eit spel eller eit prosjekt.

Lat personen velje. Å spørje «Kva vil du gjere i ettermiddag?» er meir respektfullt enn å velje for dei.

Bruk musikk og minne frå eigne år

Musikk og bilete frå ein persons tjueår, trettiår og firtiår kan vekkje varme kjensler og lett prat. Vår rettleiing om musikkaktivitetar forklarer korleis du lagar ei spellist, og minneaktivitetar viser korleis du deler bilete og historier utan å stille quiz-spørsmål. For eit vaksnare spel, prøv samtalekort, med opne spørsmål om arbeid, reiser, venner og familie.

Fotopar laga av familiebilete kan òg fungere godt, fordi bileta viser folk og stader som betyr noko for personen. Fotopar held bileta i nettlesaren på den eininga.

Arbeid, køyring og kvardagen

Mange med tidleg start av demens er framleis i arbeid, køyrer bil eller styrer økonomien. Dette er ikkje aktivitetar i vanleg tyding, men dei formar kva personen kan gjere. Snakk med legen deira om køyring og arbeidstryggleik, og vurder om dei ønskjer hjelp med økonomi eller avtalar. Målet er å verne verdigheita samtidig som personen er så involvert som dei ønskjer å vere.

For rettleiing om faste rutinar og å halde seg aktiv, sjå ein mild dagleg rutine og heimearbeid som aktivitetar.

Støtte til partnarar og vaksne born

Partnarar og vaksne born kjenner ofte seg isolerte. Omsorgsarbeid kan kjennast som ei ekstra jobb oppå arbeid og familie. Innlegget på bloggen til Alzheimers forening fortel at pårørande i grupper for yngre start fann det nyttig både med praktiske ting, som juridisk planlegging, og for å kjenne seg forstådde. Der står òg at forening driv gratis støttegrupper for pårørande, òg grupper for folk som stell nokon med tidleg start av demens, og at tre av dei møtest digitalt på tysdagar og onsdagar.

For å spørje om grupper, ring forening si døgnopne hjelpelinje (24/7) på 800.272.3900. Vår rettleiing om eigenomsorg for pårørande dekkjer kvile, avlastning og teikn på utbrenthet.

Stadia har framleis betydning

Stadiet personen er i, formar framleis kva som hjelper. Tidleg kan dei fleste gjere dei vanlege aktivitetane sine med nokre tilpassingar, og vår rettleiing om aktivitetar i tidleg fase har fleire idear. Seinare blir aktivitetane enklare og meir sansebaserte, slik det er skildra i aktivitetar i seinfasen. Endre aktiviteten etter som personen endrar seg, og spør dei kva dei vil når dei kan seie det.