Koska hag Yeghes an Ympynnyon: Pyth a lever hwithrans

Yma kevren kler ynter koska hag yeghes an ympynnyon, mes fatel yth yns i keskelmys yw hwath ow pos diskudhys. Nebes studhyansow a geworr koska berr gans peryl ughella a dhismyk. Dismyk, y’n keth termyn, a wra yn fenowgh destrow koska. An folen ma a styrya pyth a dhiskwa an hwithrans ha pyth na dhiskwa, a brof gisow koska praktyk, ha kewsel a-dro dhe gudynnow koska yw kemmyn yn dismyk. Ny brof kusul a-dro dhe vedhegnethow koska; an keskows na a dal bos gans medhek.

Eus kevren ynter koska drog ha dismyk?

Nebes studhyansow hir-dermyn a geworr koska berr gans peryl ughella a dhismyk, mes nyns yw an dustuni settys.

• Studh 25 bledhen yn Ruvaneth Unys. Hwithroryon a holyas a-dro dhe 8,000 tevesik y’n studh Whitehall II. Tus a goskas hwegh our po le yn oos 50 po 60 a’n jeva peryl ughella a dhismyk a-wosa es an re a goskas seyth our. Tus a goskas hwegh our po le yn 50, 60 ha 70 a’n jeva a-dro dhe 30% moy a beril es an re a goskas seyth our yn reyth. Studh mirys o hemma, ytho ev a dhiskwa kevren, a-der acheson.
• Gweles Kessedhek Lancet. Kessedhek Lancet 2024 ny wrug keworra koska dh’y rol a 14 faktor peryl a yll bos chanjys. Ev a vreusis nag o an dustuni lowr kespleg. Unn acheson yw ‘acheson treylyes’: chanjyow ympynnyon dhyworth dismyk a dhalleth bledhynnyow kyns diagnosans hag a yll destrow koska. Yn unn studh bras, kevren ynter koska hir ha dismyk a gollas pan veu an kynsa pymp bledhen a holyans gorrys a-denewen.

Ytho nos verr treweythyow nyns yw acheson rag prederi. Koska reyth, a gwalita da yw talvosogeth rag aspia drefen ev dhe weres omglewans, difunuster ha sawder hedhyw.

Pyth yw an hwithrans a-dro dhe ‘glanhe an ympynnyon’?

Possybyl yw hwi dhe redya bos koska ow ‘glanhe’ an ympynnyon. An tybyans na a dheu dhyworth hwithrans gwir, mes yma ev a-varr hwath.

• Yn logosen. Studh yn 2013 deskrifys gans an NIH a gavas bos an spas ynter kellgow an ympynnyon ow tevi a-dro dhe 60% pan goskas logosen. Lin a wrug frosa dres an ympynnyon moy es, dre an pyth a elow hwithroryon an system glymfathek. Beta-amyloid, protein keskelmys gans Alzheimer, a veu klerhys moy uskis dhyworth ympynnyon logosen ow koska.
• Yn tus. Studh vyghan 2018 a skannyas 20 tevesik yagh ynter 22 ha 72 bloodh wosa nos usadow hag wosa nos heb koska vyth. Wosa an nos heb koska, arwodh skan ympynnyon rag beta-amyloid a sevis a-dro dhe 5% yn ranndir ow komprehendya an hippocampus, ranndir posek rag kov. An awthours a elwis hemma dustuni kynsa. Ny wodhyens mar kyll an chanj mos dhe-ves wosa powes, po mar kwra ev diskwedhes glanhe lentha po moy a amyloid ow pos gwrys.
• Ev a ober y’n dhew du. Kessedhek Lancet a not a yll kuntel amyloid y honan destrow koska yn tus koth.

An kevosyow ma a weres styrya prag yth yw hwithroryon omglywys yn koska. Ny dhiskwedhons bos koska gwell ow lettya Alzheimer.

Py gisow koska a yll gweres?

Tus koth a rekwir a-dro dhe 7 dhe 9 our a goska pub nos, an keth myns ha tus erel, herwydh an National Institute on Aging (NIA). Y gusulyow a gomprehend:

• Gwithewgh amserlen reyth. Ewgh dhe’n gweli ha difunewgh orth an keth eur pub dydh, hwath yn dydhyow pennseythun.
• Gwrewgh komendyans rag koselhe. Redyewgh, goslowewgh orth ilow kosel po kemmerewgh bayth toemm kyns koska.
• Gwrewgh an chambour kosel, heb bos re doemm po re yeyn.
• Lehehewgh caffeine diwedhes y’n jydh. Koffi, te, diwesow segh ha choklet a yll agas gwitha difun.
• Avoydyewgh alcohol, hwath mynsow byghan, dell gusul an NIA.
• Avoydyewgh boesow bras a-ji dhe dhew po tri our kyns koska, ha diwesow bras diwedhes y’n jydh.
• Gwrewgh omassayans yn reyth, mes na wrewgh a-ji dhe 3 our kyns koska. Gwelewgh agan gidyans omassayans.
• Gwithewgh skrinys a-ves an chambour. An NIA a brof na wrewgh mires orth pellwolok po usya jynn-amontya, pellgowser po leghen ena.
• Avoydyewgh hunrosow diwedhes y’n dohajydh po y’n gorthugher mar kyllowgh.

Kudynnow koska yn dismyk

Chanjyow yn koska yw kemmyn yn dismyk. An NIA a rol koska meur po re vyghan, difuna lieskweyth y’n nos, ha hunrosa meur dres an jydh. Ev a dheskrif ynwedh ‘sundowning’: divra, trobolder po kemmysk a dhalleth po a dheu ha bos gwettha pan dheu golow an jydh ha godhys.

Kusulyow rag gwithysi dhyworth an NIA a gomprehend:

1. Kevowgh golow an jydh ha movyans a-varr. Ewgh yn-mes po esedhowgh ryb fenester dres an jydh, ha gweresewgh an den dhe vos oberek pub dydh. Golow splann a yll gweres dassettya klok an korf.
2. Towlenewgh gwriansow nerthus rag an myttin. Assayewgh omwolghi y’n myttin po kavos an boes brassa dhe hanterdydh.
3. Gwithewgh hunrosow berr hag a-varr. Lehehewgh koska diwedhes y’n jydh.
4. Gwrewgh an gorthugher kosel. Iselhewgh an golowyow, lehehewgh tros ha gwariowgh ilow kosel mar kwra an den aga enjoya. Agan gidyans a-dro dhe divra diwedhes y’n jydh a brof moy a dybyansow.
5. Gwithewgh komendyans reyth kyns koska. Redya yn ughel orth an keth eur pub nos yw unn ensampel gans an NIA. Komendyans dedhyek reyth a weres ynwedh.
6. Lehehewgh caffeine hag alcohol.
7. Usyewgh golowyow-nos y’n chambour, y’n hel ha’y’n stevell-omwolghi.

Rag difuna y’n nos, kusulyow sawder tre an NIA a gomprehend golowyow-nos po synsysyansow golow awtomatek, barrennow dalghen y’n stevell-omwolghi, tap liw splann war amalow grisow, ha medhegnethow gwithys yn le alhwedhys.

Gwrians berr, kosel y’n gorthugher a yll gweres hwi agas dew dhe goselhe. Assayewgh powes lent Anella Kosel po nebes Karten Kescows heb fysk. Avoydyewgh puptra a wayth ogas dhe dermyn koska, ha hedhewgh pan vo lowr gans an den.

Koska terrys a wra gwithysi skwith ynwedh. Agan gidyans a-dro dhe omwitha gwithysi a gewsel a-dro dhe fordhow dhe gavos powes ha gweres.

Ha pandr’a apnea koska?

Apnea koska a wra kawsya powesow berr yn anella dres koska, yn fenowgh lieskweyth pub nos. An NIA a leverel, mar nyns yw dyghtys, y hyll ev ledya dhe gudynnow kepar ha gwask goes ughel, strook po kellyans kov. Arwodhyow a gomprehend hronva ughel hag omglywes diowgl yn jydh, ha lies den ny wonn bos an kudyn gansa. Kessedhek Lancet a dheskrif daswel a 11 studh mayth esa dhe dus gans apnea koska a-dro dhe 43% moy a beril a dhismyk. Y’n brassa rann a’n studhyansow na, ny veu poes kompreghendys, ytho an gevren yw ansur.

Apnea koska a yll bos diagnosys ha dyghtys. An NIA a not bos jynn CPAP ogas pupprys ow gweres. Mar kwra hwi po an den a withowgh hronva yn ughel, hedhi anella dres koska, po bos pur dhiowgl yn jydh, leverewgh dhe vedhek.

Noten a-dro dhe vedhegnethow koska

Ny brofyn ni kusul a-dro dhe vedhegnethow koska po keworransow. An NIA a not a yll medhegnethow koska gweres dres termyn berr mes nyns yns i kur rag ankosk. Ev a not ynwedh a yll nebes medhegnethow res dhe weres tus gans Alzheimer dhe goska kressya an peryl a benn-dro, koedha ha kemmysk. Na wrewgh byth dalleth, hedhi po chanjya medhegneth koska vyth, yn unn gomprehendya gweresow koska heb resayt, heb kewsel gans medhek po feryl.

Kowsowgh gans medhek

Gwrewgh mires medhek mar owgh hwi po an den a withowgh pupprys skwith, mar a’gas beus kudynnow koska an brassa rann a nosow, mar hronvowgh yn ughel, po mar eus powesow yn anella y’n nos. Mar a gudynnow koska yn dismyk pesya, an NIA a gusul hwilas kusul medhegel. Check-up a yll kavos achesonow kepar ha payn, kudyn koska aral, kleves po effeyth a-denewen medhegneth. Kemmysk a-dhistowgh, po chanj a-dhistowgh yn koska gans kemmysk, a rekwir gwith urgenth. Redyewgh p’eur dhe weles medhek.

Kedhlow ollgemmyn yw an folen ma, nyns yw kusul medhegel. Gwrewgh mires agan diarwodh medhegel.