Omhevyans ha yeghes an impynyon: pyth a dhiskwedh hwithrans

Bos oberyan yw onan a’n usyow studhyes moyha yn hwithrans yeghes an impynyon. Studhyansow a’n kevren gans peryl isel a dhemensia, mes ny brovsons bos omhevyans ow lettya demensia. An pyth yw kler yw bos gwayans ow gweres krevder, kompes, imaj ha kosk orth pub oos. An folen ma a gews a-dro dhe byth a lever an hwithrans, pygemmys oberyans a gomendys rag tus koth, ha fordhow kosel dhe waya gans nebonan ow byw gans demensia.

A wra omhevyans iselhe peryl demensia?

Hwithrans a dhiskwedh bos tus oberyan y’ga horf le es dell wrons displegya demensia, mes yma finwethow dhe’n dustuni. Komissyans Lancet 2024 a-dro dhe dhemensia a rol oberyans korf isel avel onan a 14 faktor peryl a yll bos chanjys. War-barth, an 14 faktor ma a gomprehend a-dro dhe 45% a dhemensia dre vras y’n furv y.

Ottomma fatel hevel an dustuni:

• Studhyansow mires a bynt unn fordh. Daswel a 58 studhyans, kewsys gans an Komissyans, a gavas bos peryl demensia a-dro dhe 20% isel dhe dus oberyan y’ga horf. An dyffrans brassa o ynter tus o ogas ha heb oberyans vyth ha’n re a wrug dhe’n lyha nebes oberyans.
• An kevren a yll mos dhe’n dhew du. An Komissyans a not bos oberyans isel a yll kressya peryl. Ev a not ynwedh bos chanjyow a-varr y’n ympynnyon a dhemensia, a dhalleth bledhynnyow kyns diagnosans, a yll gul tus le oberyan.
• Prevyansow yw le kler. Yn unn prevyan, 945 den koth, gans oos kres a 78, a veu res dhe bymp bledhen a omhevyans gans gidyer dewweyth pub seythun po dhe vagas kehevel. Orth penn, ny o sleyneth prederi dyffrans yn kler ynter an bagasow. Lies den y’n vagas kehevel o ynwedh oberyan, hag a wra an sewyans kales dhe redya.

An National Institute on Aging (NIA) a’n lever yn kler. Ny veu diskwedhys kevren kler ynter oberyans korf ha lettya kleves Alzheimer, ha nyns eus lowr dustuni a brevyansow dhe leverel bos omhevyans ow lettya po ow lenthe ev. Omhevyans a wra hwath iselhe peryl koedh, diglon, diabetez, gwaskedh goos ughel ha strook. Nebes a’n studhow ma yw kevrennys aga honan gans lehe kognitek.

An kemeryans onest yw gwaya drefen y wra gweres dhywgh omglewes ha gwaya gwell hedhyw. Neb les vyth rag an ympynnyon yw martesen ro dres, a-der ambos.

Pygemmys oberyans a res dhe dus koth?

Kussulyans CDC rag tus 65 bloodh ha kottha a gomend tri eghen a oberyans pub seythun:

An re ma yw kostennow, a-der gorholethow dalleth. An CDC a lever, mar ny yllowgh aga hedhes, y tal dhywgh bos mar oberyan ha’gas gallosow ha’gas yeghes a as. Nebes oberyans yw gwell es travyth.

Fordhow kosel dhe waya rag tus koth

• Kerdhewgh gans koweth. Kerdh pub dydh gans koweth, kentrevek po bagas kerdhes a geworr keskows ha sawder.
• Omhevyansow yn kador. Sevel bregh yn-bann, kylghow mordid, kerdhes y’n tyller ha yoga kador owth esedha a dhrehev krevder heb peryl kompes.
• Donsewgh y’n gegin. Grewgh ilow a vledhynnyow deg ha ugens an person ha gwayewgh, tappya po kerdhes. Agan gid a oberyansow ilow a’n jeves tybyansow.
• Krevhe gans taklow a’n chi. Sewgh botellow dowr leun po kannasow kowl ha hwi ow mires orth hwedhel meurgerys.
• Lowarthyewgh po gwrewgh oberow. Dowrhe lesyow, rastella, skubya ha plegya dilhas a reck oll. Gwelewgh oberyansow yn-mes ha lowarthiseth ha oberow an chi.
• Omhevyans dowr. An NIA a rol klassys aerobek dowr avel unn dhewis rag tus a gav omhevyans war dir kales orth aga hesunyow.

Fatell omhevyans gans nebonan ow byw gans demensia

Rag den ow byw gans demensia, an amkan yw es, lowender ha gwitha gallosow pub dydh, a-der hedhes niver. An NIA a lever bos oberyans korf ow gweres gwitha kreun, hesunyow ha kolon nebonan gans kleves Alzheimer yn furv da, hag y hall ynwedh gwellhe imaj ha kosk. Kewsewgh gans y vedhek kyns dalleth argerdh nowydh. Kussulyow dhyworth gid an NIA rag gwithoryon a gomprehend:

1. Kerdhewgh war-barth pub dydh. Dewisewgh hyns saw, aswonys, heb lettys. Mar kerdh an person y honan, breghlen ID gans agas niver pellgowser yw tybyans da.
2. Assayewgh gwydhyowyow omhevyans rag tus koth. Sewhewgh war-barth, owth esedha po ow sevel.
3. Gwithewgh esedhogow berr. Lies «omhevyans byghan» a yll oberi gwell es unn hir.
4. Keworrowgh ilow. Kanow aswonys a wra gwayans hevelya avel oberyans, a-der ober. Donsewgh mar yw da gans an person.
5. Profewgh dowr hag eskisyow es. Profewgh dowr po sugen yn-dann hag a-wosa, ha dewisewgh dilhas es hag eskisyow owth omdhesedha yn ta gwrys rag omhevyans.

Mar yw kerdhes kales, gid an NIA a-dro dhe witha den gans kleves Alzheimer a gomend dewisow owth esedha. Y’ga mysk yma omhevyansow yn kador po yoga, tewlel sagh fav, tewlel pel vedhel po ayrbellen, stredhya bondys, sevel taklow skav a’n chi, ha jynnow pedal. Oberow sempel kepar ha skubya ha glanhe a reck ynwedh.

Bedhewgh gwir a-dro dhe byth a yll gwayans gul. Komissyans Lancet ny gavas dustuni bos omhevyans ow lehe chanjyow omdhegyans kepar ha trobolder. Gwayewgh war-barth drefen y hall omglewes da, a-der fordh dhe ewna dohajydh kales. Mar lever an person na, yma da lowr. Agan gid a-dro dhe pan leverons i na a’n jeves fordhow kosel dhe assaya arta diwettha. Gorfenna a-varr, po yn sempel esedha war-ves war-barth, yw sewyans da ynwedh.

Wosa gwaya, powes kosel kepar ha Anella Kosel a yll gweres dhywgh agas dew omgosoletha. Rag oberyans owth esedha gans gwayans kosel a’n bregh, Sortya War-barth ha Bingo Skeusennow a ober yn ta orth moos.

Kompes ha sawder rag koedh

Koedhow yw kemmyn ha difrif. An CDC a dherivas bos moy es onan yn peswar a dus koth ow koedha pub bledhen, mes le es hanter a lever dh’aga medhek. Koedha unnweyth a dewble an chons a goedha arta. Faktorow peryl a rol an CDC a gomprehend:

• Gwannder y’n diwarr ha’n glunyow
• Kalesder gans kerdhes ha kompes
• Nebes medhegieth, y’ga mysk koselheoryon ha nebes gorth-diglonderyow
• Kudynnow golok
• Gloes yn an troes po eskisyow drog
• Peryllow y’n chi kepar ha mostedhes, lentennow tewlel ha gradhow terrys

Rag gwaya yn sawra:

• Usyewgh kador fast heb rosow, ha gwithewgh kounter po ledren ogas rag omhevyansow ow sevel.
• Klerhewgh an spas a lentennow, lovanow ha mostedhes kyns oll.
• Gwrewgh yn lent pan sevewgh yn-bann, ha hedhewgh mar omglyw an person penn-dro po diantel.
• Gwisgewgh eskisyow skoodhyel, a-der loer po slappys lows.
• Praktisyewgh kompes ogas dhe skoodhyans. Sevel yn-bann dhyworth kador ha kerdhes sewyer orth sewyer yw ensamplys CDC a oberyansow kompes.

An CDC a gomend bos den koth a goedh hag a wesk y benn gweles medhek a-dhistowgh, yn arbennik mar us ev po hi ow kemeres medhegieth rag tenowhe goes.

Kewsewgh gans medhek

Kewsewgh gans medhek kyns dalleth argerdh omhevyans nowydh, yn arbennik rag nebonan gans kudynnow kolon po skevens, gloes hesunyow, kudynnow kompes, po demensia. Medhek po therapieth korf a yll profya oberyansow saw ha checkya mar wra medhegieth strokya kompes. Leverewgh dhe’n medhek a-dro dhe neb koedh, hogen onan heb brew. Mar wra neppyth drog po omglewes kamm yn-dann omhevyans, hedhewgh. Rag gloes a-dhistowgh y’n vrys, kalesder anella, po kemyans a-dhistowgh y breder, galwewgh 999.

An folen ma yw kedhlow ollgemmyn, a-der kussul medhegel. Gwelewgh agan avad medhegel. Rag an skeusen vras, redyowgh pyth a lever hwithrans a-dro dhe faktorow peryl demensia ha mar yll demensia bos lettys.