A yllir lettya demenyans? Pyth a lever an hwithrans

Mars owgh hwi ow witha war dhen ow bywa gans demenyans, po mars owgh hwi re welas mamm po tas ow bywa ganso, martesen hwi re omwovynnas mars a allsa bos lettys, ha mars a yllowgh hwi y lettya dhywgh hwi agas honan. An folen ma a dhiskwedh pyth a lever an hwithrans yn hwir, yn yeth plen. An gorthyp berr: ny yll denvyth ambos lettya demenyans, mes an hwithrans a dhiskwa y hyll nebes peryllys bos islehes, ha lehe anedha dres poblans a allsa styrya bos le a dus ow kavos demenyans po y gavos diwettha.

Kedhlow ollgemmyn yw hemma, a-der kusul medhegel. Mar pleg, redyewgh agan disclamyer medhegel ha kewsewgh orth medhek a-dro dhe’gas yeghes hwi.

A yllir lettya demenyans?

Nyns eus fordh provys dhe lettya demenyans rag unn den unnsel. An National Institute on Aging (NIA) a lever, kyn nag yw provys hwath travyth dhe lettya Alzheimer, hwithroryon re gavas stratejys govenek, hag ymons i ow tyski pyth a allsa oberi ha pyth na allsa.

An pyth a dhiskwa an hwithrans yw bos kevrynnys studhyow yeghes ha usyow arbennik gans chons ughella a dhemenyans. Pan vo an peryllys ma isella dres poblans oll, y hyll bos le a dus ow kavos demenyans, po i a allsa y gavos diwettha yn aga bywnans. Hemm yw pur dhyffrans dhyworth ambos.

Arwodh govenek: Kessedhek Lancet 2024 a dherivas y’n nebes broyow gylghys, y’ga mysk an SU ha’n RU, bos koedhys an rann a dus koth gans demenyans. An awthours a dyb bos hemma martesen drefen adhyskans gwell, gwith yeghes gwell ha le a dhistro dhe wythiennow an goos dres bywnans, herwydh berrheans University College London a’n dherivas.

Pyth a gavas Kessedhek Lancet 2024?

Kessedhek Lancet war lettya, vaynorieth ha gwith demenyans yw bagas a 27 hwithror demenyans a dhaswel an dustuni pub nebes bledhen. Aga dherivas 2024 a enwis 14 peryl a yllir chanjya, hag a dhesevas aga bos i war-barth omgemeryans ogas ha hanter (a-dro dhe 45%) a gasys demenyans a-dro dhe’n bys. Yn geryow an awthours, y hallsens an kasys ma yn tybieth bos lettys po dalghys mar pe dileys an peryllys (derivas Kessedhek Lancet 2024).

An 14 faktor, baglys herwydh an rann a vewnans mayth yw an dustuni krevha:

• Yowynkneth a-varr: le adhyskans.
• Kres-oes (a-dro dhe 40 dhe 65 bloodh): kelli klywans, kolesterol LDL ughel (‘drog’), iselder, shyndys penn, bos diwaya, dyabetyes, smoka, gwask goos ughel, re boos, hag eva re.
• Oes diwettha: didhans socyal, mostedhes an ayr, ha kelli gweles heb dyghtyans.

An dhew voyha nowydh yn 2024 o kolesterol LDL ughel ha kelli gweles heb dyghtyans. An peryllys kevrynnys gans an rann vrassa a gasys o kelli klywans ha kolesterol LDL ughel (a-dro dhe 7% an eylh), sywys gans le adhyskans ha didhans socyal (a-dro dhe 5% an eylh).

Agan gid peryllysow a dremen dres an 14 oll yn moos, gans pyth yw kevrynnys gans an hwithrans ha pyth a yllowgh hwi gul.

Pyth na styr an niver 45%

Yth yw es dhe gammgonvedhes an niver ma, ytho yth yw gwiw bos kewar:

• Desevans poblans yw. Ev a dheskrif kasys demenyans a-dro dhe’n bys, a-der agas chonsow hwi po chonsow agas mamm po agas tas.
• Ev a dyb kaws hag effeyth. An awthours a lever i dhe gomprehendya peryllys gans dustuni krev yn unnik, mes y hyll nebes kevrennow bos rannsel kavsel yn unnik. Rag ensampel, iselder yn oes diwettha a allsa treweythyow bos arwodh a-varr a dhemenyans yn le kaws.
• Ny warant travyth rag unn den unnsel. Berrheans UCL a not: lehe peryllys a ober dhe nivel poblans ha ny warant nag a wra unn den unnsel gwitha demenyans.
• Ny veu displegys an hanter arall gans an peryllys ma. Oos, genynnek ha kawsow na wor godhonydhyon hwath a wra an remenant.

Pyth yw an dyffrans ynter ‘lehe peryllys’ ha ‘lettya’?

Lehe peryllys a styr lehe an chonsow. Mar kwra bagas bras a dus lehe aga gwask goos, y hyll bos le anedha ow kavos demenyans dres lies bledhen ages a via ken. Nebes yn an bagas na a wra y gavos hwath.

Lettya a brof lettya neppyth dhe hwarvos oll. Rag demenyans, nyns yw hemma neppyth a yll an hwithrans ambos dhe nebonan hedhyw.

Hwithroryon a gews ynwedh a-dro dhe dhalghya. Kessedhek Lancet a dheriv dustuni nowydh: lehe peryllys a allsa herdhyewghya pan dalleth demenyans ha berrhe an termyn may hwra den bywa gans yeghes drog. Dalghyans a nebes bledhynnyow yn unnik a yll bos pur bosek rag den ha’y deylu.

War an wiasva ma, ni a dhevnydh ‘lehe peryllys’ ha ‘kevrynnys gans’ dre vri. Pan welowgh askorras, keworrans po towlen owth ambos dhe ‘lettya Alzheimer’, bedhewgh war. An NIA a gusul kewsel orth medhek kyns assaya py pillen po dyghtyans a ambos lettya Alzheimer, drefen bos an askorrasow ma martesen diantel, koll a arghans, po an dhew.

Pyth re gavas prevyansow bras?

Studhyow mires (a vir orth pyth a hwer dhe dus dres termyn) a yll diskwedhes kevrennow. Prevyansow arbrovek (mayth yw tus resys dhe dowlenn po dhe vagas keheveli dre jons) yw an prov kreffa. Ottomma pyth a gavas nebes a’n prevyansow aswonys moyha.

FINGER (Finlandi)

Prevyans FINGER a gompreghendyas 1,260 tevesik ynter 60 ha 77 bloodh gans peryl ughella a dhemenyans. Hanter a gavas towlen dew vledhen a gusul boes, exercise, exercisevow ympynnyon war jynn-amontya ha checkys yeghes an golon ha’n wythiennow goos; an hanter arall a gavas kusul yeghes ollgemmyn. An bagas towlen a wrug nebes gwell war sett a brevyansow prederi, dyffrans byghan mes statistikel posek (prevyans FINGER yn The Lancet). An prevyans a vusuras sewyansow prevyans, a-der diagnosys demenyans.

US POINTER (Statys Unys)

US POINTER a gompreghendyas 2,111 tevesik ynter 60 ha 79 bloodh neb o diwaya, gans boes le yagh ha gans peryllysow erel. An dhew vagas a veu kennerthys dhe vos moy omwaya yn korf ha brys, dybri gwell, pesya socyal ha goheles yeghes an golon. Unn vagas a gavas towlen framys gans hembrenkyas; y hila a omhembrenkyas. Dres dew vledhen, sewyansow prevyansow prederi a wellas yn pub dew vagas, ha nebes moy y’n bagas framys (prevyans US POINTER yn JAMA). An awthours a lever bos edhom moy a holya rag godhvos mars yw an dyffrans posek yn bewnans pub dedh. A-barth nag esa bagas ‘na wrewgh travyth’, ny yll an prevyans leverel pygemmys a wrug py towlen bynnag gweres kehevelys orth chanj vyth.

SPRINT MIND (gwask goos)

SPRINT MIND a studhyas 9,361 tevesik y’n SU ynter 50 bloodh ha kottha gans gwask goos ughel. I a veu resys dhe amkan gwask goos isella (niver a-ugh yn-dann 120) po dhe’n amkan savonek (yn-dann 140). An amkan isella a islehas yn posek iselder bresel prederi, rann a broblemow kov ha prederi a yll dos kyns demenyans. Rag demenyans gwirhevek, yth esa le a gasys y’n bagas gans an amkan isella, mes nyns o an dyffrans statistikel posek. An prevyans a veu hedhes a-varr hag yth esa le a gasys demenyans es dell o gortys, ytho martesen o re vyghan dhe worthyp an govyn na (SPRINT MIND yn JAMA).

Pyth a geworr an daswelyansow

Daswel Cochrane 2021 a gesunya naw prevyans bras a dowlennow a dackel lies peryl war-barth, gans moy es 18,000 den. Ev a gavas les byghan war brevyansow prederi, mes nyns esa dyffrans kler yn pygemmys a dus a dhisplegyas demenyans y’n dhew brevyans a’n musuras (daswel Cochrane a vaynoriethow lies-arenebedh).

Daswel 2017 gans an National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, berrhes gans an NIA, a gavas dustuni ‘kennerthys mes anfinys’ rag tri fordh: dyghtya gwask goos ughel, kressya omwayans korfek, ha trenyans prederi.

A vern pan dhallethowgh hwi?

Kusul Kessedhek Lancet yw lehe peryllys mar a-varr dell yw possybyl ha’ga gwitha isel mar hir dell yw possybyl: ‘mar a-varr, mar well’ ha ‘mar hir, mar well’. Ev a lever ynwedh nag yw nevra re a-varr po re dhiwedhes lehe peryllys. Rann vras a’n dustuni a long dhe gres-oes, a-dro dhe 40 dhe 65 bloodh, mes nebes peryllysow, kepar ha kelli gweles ha didhans socyal, yw peryllys yn oes diwettha may hyll gwrians hwath bos gwiw.

An derivas a lever bos lemmyn dustuni krevha bos effeyth brassa dhe dhiskwedhyans hirra dhe berel. Rag ensampel, dyabetyes a dhalleth yn kres-oes a hevel bos moy posek ages dyabetyes a dhalleth diwettha.

A yw peryllys demenyans an keth rag pubonan?

Na. An Gessedhek a gavas bos tus yn broyow isella ha kres-ynkamm, tus a vagasow minoryta ha tus gans le arghans yn fenowgh ow toen moy a’n peryllys ma, ytho demenyans a wra displegya yn lia yn oos yowynka. Niver bras a beryllysow yw stag orth amgylehedhow na wrug tus aga dewis, kepar ha kwalita an adhyskans a gavsons avel fleghes, an ayr le may trigons, ha mar yw boes yagh fordhyadow hag ogas.

Henn yw prag bos komendyansow an Gessedhek resys dhe lywodrothow keffrys ha dhe dus unnsel: adhyskans da rag pub flogh, ayr glan, mesurethow dhe lehe smoka, le sugra ha holan yn boes gwerthys yn shoppys ha boestyow, ha devisyow klywans rag pubonan a’s edhom. Strivyans personel a vern, mes an bys may trig tus a vern ynwedh. Henn yw reson arall dhe beghes ow kamma nebonan rag diagnosys.

Pyth yw finwethow onest an hwithrans ma?

• Demenyans a gemmer degvledhynnyow dhe dhisplegya, mes rann vrassa a’n prevyansow a bes dew dhe bymp bledhen. Musura demenyans y honan, a-der sewyansow prevyans yn unnik, a re edhom a studhyow pur hir ha pur vras.
• Rann vrassa a’n prevyansow a vusur brevyansow prederi. Gwellheans byghan war brevyans ny styr yn sur y fydh le a dus ow kavos demenyans po y fydh bewnans pub dedh esya.
• Bodhogyon yw yn fenowgh moy yagh ha moy adhyskys ages an bobel ollgemmyn. Kessedhek Lancet a not bos hwath an brassa rann a’n dustuni ow tos a vroys gylghys ha bos bagasow minoryta is-representys.
• Nebes kevrennow a ober yn pub tu. Bos le omwaya po le socyal a yll bos effeyth a-varr a dhemenyans, a-der kaws yn unnik.
• Prevyansow boes re beu digovenek bys lemmyn. Prevyans teyr bledhen a’n voesek MIND ny gavas dyffrans posek yn prederi kehevelys orth boesek kontroll. Gwrewgh mires orth agan gid boes.
• Nyns yw gwariow ympynnyon provys dhe lettya demenyans. Gwrewgh mires orth agan gid a wariow ympynnyon ha demenyans.
• Yma dustuni dynel pur vyghan rag penys, hag ev a yll bos peryllys rag tus koth. Gwrewgh mires orth agan gid penys.

Mar wrug nebonan puptra ‘yn ewn’, prag y kavsons hwath demenyans?

Drefen nag yw demenyans sempel sewyans a dhewisyow. An NIA a lever oos yw an peryl moyha aswonys rag Alzheimer, ha ny yll denvyth y janjya. Genynnek a wra rann. Ha ny wor godhonydhyon hwath yn tien pyth a gaws Alzheimer yn rann vrassa a dus. Mar pe dileys pubonan a’n 14 peryl, desevas Kessedhek Lancet y honan a asa moy es hanter a gasys heb akontya.

Ytho mars owgh hwi ow witha war nebonan a wrug exercise, dybri yn ta, na smokas nevra ha hwath a dhisplegyas demenyans, ny eth travyth kamm gans anedha, po genowgh hwi. Mars owgh hwi ow bywa gans demenyans agas honan, nyns yw agas fowt. Omglewes fowtek yw kemmyn yn teyluyow, mes ny’n gwaytyns. An pyth a vern lemmyn yw es, kestav ha dydhyow da, hag yma agan tybyansow gwriansow hag agan gid omwitha rag gwithoryon yn tyller da dhe dhalleth.

Py kammow a yllowgh hwi diskutya gans medhek?

An re ma yw an arenebedhow studhys moyha yn fenowgh. Gwiw yw aga dresya orth check-yeghes drefen bos rann vrassa anedha ow lesya yeghes an golon, bri ha treusvos ynwedh, pypynag a vo aga effeyth war demenyans.

1. Gwask goos. Govynnewgh pyth yw agas niverow ha py amkan yw gwiw ragowgh. Kessedhek Lancet a brof aspia dhe niver a-ugh 130 po isella a-dro dhe 40 bloodh, mes an kosten ewn rag tevesik kottha a greg war aga yeghes ollgemmyn.
2. Klywans. Govynnewgh prevyans klywans, ha mar allsa devisyow klywans gweres. Agan gid klywans a dhispleg an hwithrans.
3. Gweles. Gwrewgh prevyansow lagas reyth ha govynnewgh mar kyll kudynnow kepar ha koskederow bos dyghtys.
4. Kolesterol. Govynnewgh mar kodh agas kolesterol LDL bos checkys ha mar kodh neppyth chanjya.
5. Suga goos. Mars eus dhywgh dyabetyes, govynnewgh fatel dh’y dyghtya yn salow.
6. Bri. Iselder yw kemmyn hag y hyllir y dhyghtya. Leverewgh dhe’gas medhek mars owgh hwi owth omglywes isel po mars owgh hwi re gollas les yn taklow dres moy es dew seythun.
7. Smoka hag alkool. Govynnewgh a-dro dhe skoodhyans dhe hedhi smoka hag a-dro dhe finwethow salow rag alkool.
8. Gwayans. Govynnewgh py eghen a omwayans yw salow ragowgh. Agan gid exercise a brof tybyansow.
9. Difresyans penn. Gwrewgh gwiska basnett rag diwrosa ha gwariow kestav, ha govynnewgh a-dro dhe witha rag koedha.
10. Pesya yn kestav. Termyn gans tus erel yw rann a vewnans yagh. Gwrewgh mires orth agan gid a gestav socyal, hag a gosk ynwedh.

Kyns chanjya medhegieth, boes, keworransow, penys po exercise, kewsewgh orth agas medhek kynsa oll, yn arbennik mars eus dhywgh kleves kolon, dyabetyes, istori a goedha, po mars owgh hwi ow bywa gans demenyans seulabrys.

Kewsewgh orth medhek

Mar kwelowgh hwi chanjyow kov po prederi a wra prederi dhywgh, ynowgh hwi agas honan po yn nebonan arall, gwrewgh appoyntyans. An NIA a not y hyll problemow kov bos drefen kawsow erel, kepar ha effeythyow tenewen medhegieth, kudynnow an gland thyroid, iselder po fowt vitamin B12, ha y hyll nebes a’n kudynnow ma mos dhe-ves pan vo dyghtys an kaws. Agan gid arwodhyow gwarnyans a dhispleg pyth dhe aspia.

Kewsewgh gweres a-dhistowgh rag chanjyow a-dhesempis: kellys klywes a-dhesempis, gwander po omglewes marow war unn du, kales a gewsel, po penn-droes tynn a yll bos arwodhyow a strok po godros arall. Galwgh 999.

Ple mayth omdesedh Golden Moments

Golden Moments a wra gwriansow sempel dhe wul war-barth, kepar ha kartennow keskows, bingo skeusennow ha powes anella kosel. I yw rag lowender ha termyn war-barth. Nyns yns i dyghtyans, ha ny wrons i lettya po lenthe demenyans.