Dietyow MIND ha Mediteranek ha demens

Martesen hwi re redas y hall diet “yagh rag an ympynnyon” gwitha Alzheimer dhe-ves. An gwir yw moy kosel. Nebes patronyow dybri yw kevrynnys gans peryl isel yn studhyansow a vir orth tus dres termyn, mes an previ gwella bys-henna ny gavas les kler. An folen ma a styr an dhew, hag ena a dreyl dhe byth yw an moyha posek yn fenowgh rag nebonan a vew gans demens seulabrys: dybri hag eva lowr, ha’ga enjoya.

Kedhlow ollgemmyn yw hemma, nag yw kusul medhegel. Kewsewgh gans medhek po dyetydh kovskrifys kyns chanjya agas diet hwi po diet nebonan arall. Gwelewgh agan kwarnyans medhegel.

Pyth yw an dietyow Mediteranek ha MIND?

An National Institute on Aging (NIA) a’s deskrif yndella (NIA a-dro dhe dhiet hag Alzheimer):

• Diet Mediteranek: meur a frut, losow, greun dien, fav, pysk ha boes mor, hag oyl olew, gans nebes kig rudh, oyow ha hwegynnow.
• Diet MIND (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): kesunion a’n diet Mediteranek ha’n diet DASH rag gwask-goes. Ev a bwysle losow, yn arbennik an re las; moren; greun dien; fav; know; pysk dhe’n lyha unnweyth an seythun; hag oyl olew. Ev a lehe kig rudh, hwegynnow, keus, amanyn po varjeryn, ha boes friys po boes uskis.

A wra an dietyow ma iselhe peryl demens?

An dustuni yw kemyskys. An NIA a lever bos nebes, mes nyns oll, studhyansow a vir orth tus dres termyn re gevrennas an dietyow Mediteranek ha MIND gans peryl isel a dhemens kehevelys dhe dhiet a gis West leun a gig rudh, blonek lenwys ha sugra.

An Lancet Commission 2024 a viras orth an hwithrans moy yn manyly (Lancet Commission):

• Unn dhaswel a studhyansow kohort a gevrennas kwalita ughel an diet gans peryl a dhemen a-dro dhe 20% isel.
• Dielvenna brassa a dri kohort a gevrennas sewya an diet MIND moy ogas gans peryl isel.
• Mes studhyans yn Sweden a holyas 28,025 den yn kres aga oes dres a-dro dhe 20 bledhen ny gavas peryl isel na gans dietyow komendys na gans diet a’n par Mediteranek.

Studhyansow a vir orth tus ny yllons previ kaws hag effeyth. Tus a dheber yndella yn fenowgh yw dihaval yn fordhow erel ynwedh, kepar ha gansow, adhyskans, omassayans ha hedhas dhe ofal yeghes. An Gesva a gonkludyas nag eus dustuni lowr dhe leverel bos dietyow yagh ow lettya demens yn tidro, kyns yw da rag lies studh yeghes dybri meur a frut ha losow ha le a voes pur dhyghtys, hag ev a effeyth war beryllow kepar ha re boos, diabetyes ha gwask-goes ughel. Ny wrug hi keworra diet dh’y rol a 14 peryl.

Pyth a gavas previ an diet MIND yn 2023?

An previ krevha bys-henna o previ dre jons dyllys y’n New England Journal of Medicine yn 2023 (previ an diet MIND):

• Piw: 604 tevesik 65 bloodh ha kottha yn ranndiryow Chicago ha Boston, heb kudynnow preder, gans kar nes gans demens, re boos, ha gans diet le yagh dhe dhalleth.
• Pyth: dres teyr bledhen, hanter a sewyas an diet MIND ha hanter a sewyas aga diet usys. An dhew vagas a veu govynnys dybri a-dro dhe 250 kalori le pub dydh ha kavos kusul reyth a dhyetydhyon kovskrifys.
• Sewyans: sewyansow prevyow preder a wellhas nebes y’n dhew vagas. An dyffrans ynter an bagasow o byghan ha nyns o posek yn statystek. Skanow ympynnyon a dhiskwedhas chanjyow kehaval y’n dhew vagas ynwedh.
• Poos: an dhew vagas a gollas a-dro dhe 5 kilogram (a-dro dhe 11 peuns).

Prag na gavas martesen an previ dyffrans?

An hwithroryon a brofyas nebes achesonyow. Martesen an bagas kontrol a wellhas y dhiet ynwedh, drefen ev dhe gelli kemmys poes. Prevyans arta ha’th arta a yll gwellhe sewyansow y honan, dre vos tus ow tevos ha bos parys dhe’n prevyow. Y hall bos teyr bledhen re verr. An brassa rann a’n gevrenogoryon o adhyskys yn ta ha dhiworth devedhyans Europek, ytho ny yll an sewyansow bos gwiw rag pubonan.

Ytho an berrheans onest yw: ny wrug an diet MIND gwell es diet sensybel lehes yn kaloris dres teyr bledhen. Ny styr henna bos dybri yagh heb talvosogeth. Ev a styr na dal denvyth gwaytya diet arbennik dhe lettya demens.

Pyth a-dro dhe voesow ha keworransow arbennik?

An NIA a lever nag eus dustuni bos dybri po avoydya boes arbennik ow lettya Alzheimer po diyskynnieth brederel owth omgoselha. Bluberyow, losow glas ha turmeric re beu studhyes oll, heb prev. An NIA a lever ynwedh nag eus vitamin po keworrans prevys dhe lettya Alzheimer, ha nyns eus nagonan komendys rag henna. An NIA a warn bos askorryow heb prev gwethys dhe lettya Alzheimer martesen diantel, koll arghans, po an dhew, hag y hallons mellya orth medhegiethow ordenys, ytho checkyewgh gans medhek kyns assaya travyth (NIA a-dro dhe lettya Alzheimer).

Fatel yll dybri pesya yagh ha plegadow?

Rag brassa rann tevesigyon kottha, an amkan yw boes megys, aswonys ha hweg, nag yw towl straght:

• Drehevowgh boesow a-dro dhe voesow a garowgh a’n patron Mediteranek: losow, frut, fav, greun dien, pysk hag oyl olew.
• Gwithewgh an hwegynnow a garowgh. Lowender ha hwans dybri a vatter, yn arbennik diwettha yn bewnans.
• Debrewgh gans tus erel pan yllowgh. Boesow kevrynnys yw kowethyans da.
• Kegi keffrys. Golghi losow po meska pot yw gwrians da dhe wul war-barth; gwelowgh oberow an chi. Resayt teylu a garir a yll ynwedh dalleth kovheans.

Ny dal tevesigyon kottha lehe kaloris po kelli poes heb kewsel gans medhek, ha penys a dheg peryllow moy. Gwelewgh agan gidyans a-dro dhe benys.

Fatel yllowgh hwi gweres nebonan gans demens dhe dhybri yn ta?

Rag tus a vew gans demens, dybri hag eva lowr yw yn fenowgh an brassa preder. An Alzheimer’s Association a not bos tus martesen ow kankyvos dybri, ow krysi aga bos re dhybrys seulabrys, po owth omglewes beudhys gans dewisow, hag y hall megans drog kressya symptomow omdhegyans ha kaws koll poes (Alzheimer’s Association a-dro dhe voes ha dybri). An profyansow ma a dheu a’n Alzheimer’s Association, an NIA ha’n Alzheimer’s Society:

1. Profyewgh boes bysies. Tammow byghan hag es dh’aga thaga, kepar ha tammow bargen-sow, tammow kig-yar, gwelynnow pysk, rannow oranj po brokoly bryjys, a as nebonan dh’y vaga y honan heb lesteri.
2. Usyewgh liwyow dihaval war an voes. Chanjyow yn gwel a yll gul kales gweles an dyffrans ynter boes ha platt. Plattow po bollennow gwynn war blatt-iset a liw dihaval a yll gweres. Avoydyewgh lestri po liensow-moes gans patronyow.
3. Servyewgh unn voes po dew dhe’n termyn. Platt leun a yll bos re a voes dhe dhel.
4. Gwithewgh prysyow kosel. Sklodhowgh an bellwolok, gwithewgh an voes sempel, ha rewgh termyn lowr. An NIA a brof na fyskowgh po na weskewgh.
5. Profyewgh boesow byghan ha snackys lieskweyth. An NIA a brof boesow byghanna moy yn fenowgh ha snackys leun a galoris mar nyns yw an den ow tybri lowr (Profyansow an NIA rag dybri yn ta).
6. Gwerewgh gans eva. Profyewgh hanafow byghan a dhowr po diwesow erel dres an jydh, keffrys ha boesow gans meur a dhowr kepar ha frut, kowl, milkshakes ha smoothies. Mar ny vynn an den dowr, an NIA a brof assaya sugen frut, dowr blasa, iskel, leth, po koffi po te heb kaffein.
7. Checkyewgh an tempredh. Ny yll nebonan merkya bos boes po diwes re domm.
8. Aswiwewgh lesteri ha hanafow. Bollennow yn le plattow, loyow gans dornla bras, ha hanafow gans gorhow a yll gul dybri esya. Na brederyewgh a-dro dhe lanhecter.
9. Gwrewgh boes esya dhe dhegea ha lenki. Treghowgh boes yn tammow byghan po profyewgh boes medhel. Mar hwra an den kogh po taga pan wra ev dybri, leverewgh dhe’y vedhek.
10. Avoydyewgh maga dre nerth. An NIA a not bos hwans dybri ow lehe yn naturel yn diwettha studyow Alzheimer.

Arwodhyow dhe leverel dhe’n medhek

Koll poes, nagha boes, skwithder po gwannder a yll bos arwodhyow nag yw nebonan ow tybri lowr. An Alzheimer’s Society a not y hall dens po densow fals drog, digolonni, stypys ha chanjyow yn medhegieth lehe hwans dybri oll (Alzheimer’s Society a-dro dhe hwans dybri). Arwodhyow syghder rollys gans an NIA yw ganow sygh, penndro, kolonn-gwyth uskis ha gwelwelow (NIA a-dro dhe broblemow medhegel kemmyn).

Kewsewgh gans medhek

Kyns gul chanjyow bras dh’agas diet hwi, po dhe dhiet nebonan arall, kewsewgh gans medhek po dyetydh kovskrifys, yn arbennik mar eus diabetyes, cleves an lonethi, kudynnow lenki po koll poes a-gynsow dhywgh. Rag nebonan a vew gans demens, govynnewgh pygemmys y tal dhodho assaya dybri hag eva pub dydh, hag a yll dyetydh po keworransow gweres.

Kewsewgh gweres uskis mar yw nebonan ow taga, po mar eus dhodho kemyas ankettek a-dhistowgh, penndro pur grev po omglewes marow.