Keskolm Socyal ha Yeghes an Ympynnyon

Tus yw gwrys rag kowethas, ha ny wra henna chanjya gans oos. Hwithrans a gevrenn unnikter ha diberthva socyal yn termyn diwettha bywnans gans peryl ughra a dhemens, keffrys ha kleves kolonn ha diglonter. Ny yll an hwithrans leverel hwath pygemmys a’n gevren ma yw kaws hag effeyth. An folen ma a dhiskwedh an pyth a dhiskwedh an dustuni, fordhow praktikal dhe vos junys, ha prag yma gwriansow kevrynnys mar bosek rag tus ow pewa gans demens seulabrys.

A yw unnikter ha diberthva kevrynnys gans demens?

Ya, lies studh a’s kevrenn, mes nyns yw an tu kler yn tien. An Kedhlow Lancet 2024 a rol diberthva socyal yn termyn diwettha bywnans avel onan a 14 faktor peryl a yllir chanjya. Berrheans UCL a’n derivas a’y set a-dro dhe 5% a gasys demens a-dro dhe’n bys.

An pyth a dhiskwedh an dustuni:

• Le keskomunyans, moy peryl. An Kedhlow a dheskrif dew dhaswel a gevrennas keskomunyans le gevys gans peryl ughra a dhemens. Onan a gavas peryl a-dro dhe 57% ughra ha’n arall a-dro dhe 18%.
• Unnikter ynwedh. Unnikter, an omglewans a vos diberthys, o kevrynnys ynwedh gans peryl ughra a dhemens yn lies daswel.
• Gwel Myghtern Medhek an SU. Yn mis Me 2023, Myghtern Medhek an SU a dhyllas keskusulyans a-dro dhe unnikter ha diberthva. Ev a lever y hyll unnikter ha diberthva hirdermyn kressya peryl demens gans a-dro dhe 50% yn tus kottha. Ev a gevrennas ynwedh keskolm socyal gwann gans peryl 29% ughra a gleves kolonn ha 32% ughra a strook.
• Pygemmys yw kemmyn. Derivas an Akademiow Kenedhlek a gavas bos a-dro dhe 24% a Amerikanyon yn oos 65 ha kottha ow triga y’n gemeneth diberthys yn socyal.

Gwarnyans posek: an Kedhlow Lancet a not bos tus martesen ow lehe gwriansow socyal dres an rann a-varr, heb diagnos, a dhemens. Hemm a styr y hyll rann a’n gevren ma bos demens ow kawsya omdenna, nid yn unnik omdenna ow kressya peryl. Ogas dhe oll an dustuni ma a dheu dhyworth studhyow miradow.

Pyth yw an dyffrans tredh unnikter ha diberthva?

An Fondyans Kenedhlek a Oos (NIA) a’n displeg yndella. Diberthva socyal a styr bos nebes kestavow socyal po nebes tus dhe geskomunya gansa yn reyth. Unnikter yw an omglewans ankombra a vos unnsel po diberthys. Y hyll den bywa unnsel yn lowen, hag y hyll den omglewes unnik yn stevell leun.

An NIA a rol taklow a gress an peryl a’n dhew:

• Kudynnow klewans po gweles
• Kalesvos gwaya, po fowt treusporth
• Bywa unnsel, po koll bras kepar ha mernans pries po omdenna dhyworth ober
• Chanjyow kov po prederi
• Gwitha nebonan a garowgh usi klav
• Prederow a-dro dhe arghans po lettys yeth

Klewans yw tra vras. An NIA a not y hall tus na yll klywes yn ta omdenna drefen bos keskows ow tos ha bos kudynnek po ankombra. Agan gid klewans ha yeghes an ympynnyon a gews a-dro dhe arbrovow klewans ha daffar klewans dres an gounter.

Fordhow praktikal dhe vos junys

An NIA a brof meur a dybyansow. Dewisewgh onan po dew a fits:

• Arayewgh keskomunyans reyth. Termyn settys pub dydh po seythen dhe alwel, tekstya, e-bostya po danvon kartenn dhe deylu, kowetha po kentrevogyon.
• Usyewgh galowyow gwydhyow po gowsoryon creftus. Mar yw teknek nowydh, lies lyverva poblek ha kresen gemeneth a brof klassys. Gwelewgh agan gid galowyow pell ha gwydhyow.
• Omjunewgh gans neppyth. Klass, kuntelles kryjyans, bagas kerdhes po rolya vodhek a re dhywgh keskomunyans hag omglewans a amkan.
• Dalleth arta hobi koth po dyski onan nowydh gans tus erel.
• Gwayewgh gans tus erel. Gwrewgh exercis gans koweth po bagas. Agan gid exercis a’n jeves dewisow es.
• Prederowgh a-dro dhe enyval anes mar kyllowgh gwitha anodho.
• Usyewgh servisyow leel. Kresennow rag tus kottha, servisyow socyal an konsel ha’gas medhek teylu a yll agas hembronk dhe dowlow ha treusporth. Rag gweres yeghes nag yw uskis, galwewgh 111.

Prag yma gwriansow kevrynnys posek yn demens?

Rag nebonan ow pewa gans demens seulabrys, keskolm yw a-dro dhe lowender, es, hag omglewes omgemerys, nid a-dro dhe lehe peryl. An Kedhlow Lancet a lever gwriansow dhe weres tus gans demens dhe witha lowender hag amkan. An Kowethyans Alzheimer a not, ynwedh dhe wellhe kwalita bywnans, y hall gwriansow lehe omdhegisyansow kepar ha gwandra po troblys. An NIA a geworr bos edhomm dhe dus gans Alzheimer a vos bywek ha gul taklow a garons.

Tybyansow a ober yn ta:

1. Mirowgh orth skeusennow war-barth. Conversation Cards a brof govynnow ygor, heb kwis, kepar ha “Deriv dhymm a-dro dhe…”. Gwelewgh agan gid kovheans.
2. Gwariwgh ryb an eyl y gila. Picture Pairs a with skeusennow gweladow ha nyns eus termoer po skor, ytho nyns eus gwask. Agan gid a-dro dhe fatell wari war-barth a’n jeves profyansow.
3. Usyewgh skeusennow teylu. Photo Pairs a dreyl skeusennow a dhewisowgh yn gwari parow, ha’n skeusennow a wra pesya war agas devis.
4. Dewgh gans tus war-barth. Picture Bingo a ober yn ta rag kuntelles teylu ha bagasow yn tre gwitha.
5. Kevrennewgh ilow, oberow chi po’n lowarth. Gwelewgh gwriansow ilow, oberow an chi ha’gan rol leun a dybyansow gwrians.
6. Gwrewgh vysytyansow esya. Agan gid vysytyansow a gews a-dro dhe vysytyansow berr ha kosel a omglew yn ta rag pubonan.

Gwithewgh puptra byghan ha kosel. Stevell gosel gans onan po dew dhen a wra oberi gwell yn fenowgh es bagas bras. Mar hwra an den skwitha po kelli les, da lowr yw hedhi. Esedha war-barth gans hanafas te yw sewyans da ynwedh.

Rag nebonan ow pewa gans demens hag ow triga unnsel, an NIA a brof kavos den treusys a yll vysytya po gul galow gwydhyow yn reyth ha servya avel kestav uskis. Ev a gov ynwedh a-dro dhe goffiji kov leel, spas socyal es rag tus gans koll kov ha’ga theyluyow.

Gwithoryon a omglew unnik ynwedh

An NIA a rol gwitha nebonan gar yw faktor peryl rag diberthva. Gwithewgh termyn rag agas kowethasow hwi, bagasow skoodh ha powes. Agan gid omwitha rag gwithoryon a’n jeves tybyansow praktikal.

Kewsewgh gans medhek

Mars owgh hwi po nebonan a withowgh owth omglewes unnik po diberthys lieskweyth, leverewgh dhe vedhek. An NIA a gymell tus dhe gevrenna chanjyow bras yn bywnans, kepar ha mernans y’n teylu, may hworr an medhek konvedhes an skeusen dien. Omglewes isel dres seythunyow a yll bos diglonter, hag y hyll bos dyghtys. Mars yw den kottha omdennys a-gynsow dhiworth kowetha po gwriansow a gara kyns, an chanj na yw gwiw y govsenna orth medhek ynwedh. Redyewgh sinys a-varr ha pan dhe weles medhek.

An folen ma yw kedhlow ollgemmyn, nid kusul medhegel. Gwelewgh agan disklamyans medhegel.