Вежӧрӧн ветлӧм да юрвеж дзоньвидзалун: туялысьӧм

Зільӧм — юрвеж дзоньвидзалун йылысь туялысьӧмын медуна велӧдӧм ӧткодьлун пиысь ӧти. Туялысьӧм петкӧдлӧ, мый сійӧ йитчӧма этшаджык деменция рискӧн, но эз петкӧдлы, мый вежӧрӧн ветлӧм дугдӧдӧ деменция. Яснӧ сійӧ, мый ветлӧм отсалӧ вынлы, дзонь сулавны, кӧлӧмлы да узьӧмлы кыдзи сёр арын. Тайӧ лист бокын ми висьталам, мый туялысьӧм шуӧ, кымын вежӧрӧн ветлӧм индалӧны арӧса йӧзлы да кыдзи лӧсьыда ветлыны деменцияӧн олысь морткӧд.

Вежӧрӧн ветлӧм чинтӧ-ӧ деменция риск?

Туялысьӧм петкӧдлӧ, мый вежӧрӧн ветлысь йӧзлӧн, вермас лоны, деменция этшаджык тӧдчӧ, но эскӧдӧмлӧн эм дзескыдъяс. 2024 вося деменция йылысь Lancet комиссия лыддьӧ вежӧрӧн ветлавтӧм 14 вежны позяна фактор пиысь ӧтикӧн. Аслас модельын тайӧ 14 факторӧн позьӧ висьтавны му шар пасьтала деменцияыслӧн 45% гӧгӧр.

Эскӧдӧмыс тадзи петкӧдчӧ:

• Видзӧдӧм туялысьӧмъяс ӧтиладорӧ ветлӧны. 58 туялысьӧм видлалӧм, код йылысь комиссия висьталӧ, петкӧдліс, мый вежӧрӧн ветлысь йӧзлӧн деменция риск 20% гӧгӧр этшаджык. Медыджыд торъялӧмыс вӧлі дзик ветлавтӧм йӧз да неуна кӧть ветлысь йӧз костын.
• Йитчӧмыс вермас лоны кыкладорсяньыс. Комиссия шуӧ, мый ветлавтӧмыс вермӧ содтыны риск. Сідзжӧ шуӧ, мый деменциялӧн воддза вежсьӧмъясыс, кодъяс заводитчӧны диагноза водзын воӧн, вермасӧ чинтыны зільӧм.
• Испытаннёяс эз сет чӧткыд петкӧдлас. Ӧти испытаннэын 945 арӧса мортлы, шӧркодд 78 арӧса, вӧліны сідз: мӧд группа вежӧрӧн ветліс недыр сайын кыкысь видзӧдӧм улын вит во, мӧд группа — абу. Помалігӧн мӧвпалӧм вын йылысь чӧткыта торъялӧм эз аддзись. Ӧткодь группаын уна морт тшӧтш вӧліны зільӧсь, сійӧ вӧчӧ петкӧдлассӧ гӧгӧрвоны сьӧкыдджыкӧн.

Ӧтланьӧв видзан институт (NIA) шуӧ весиг торйӧн. Вежӧрӧн ветлӧм да Альцгеймер висьӧм дугдӧдӧм костын чӧткыд йитчӧм абу аддзӧма, да оз тырмы испытаннэяслӧн эскӧдӧм шуны, мый вежӧрӧн ветлӧм дугдӧдӧ либӧ ньӧжмӧдӧ сійӧс. Вежӧрӧн ветлӧм чинтӧ усьӧм, шоглун, диабет, вывті ыджыд вирим ӧд да инсульт риск. Тайӧ висьӧмъяс мукӧдыс йитчӧмаӧсь мӧвпалӧм вын чинтӧмкӧд.

Честнӧя шуӧмӧн, колӧ ветлыны сы понда, мый сійӧ отсалӧ бурджыка овны да уджавны талун. Юрвежлы вермас лоны буртор — сійӧ позянаӧн, абу кӧсйӧмӧн.

Кымын вежӧрӧн ветлӧм колӧ арӧса йӧзлы?

CDC-лӧн 65 во да ыджыдджык йӧзлы инданнӧй недыр сайын вӧчны куим сикас удж:

Тайӧяс — могъяс, абу заводитан условиеяс. CDC шуӧ: кӧ тадзи тыртны оз позь, вӧч кымын вермӧны тіян вын да дзоньвидзалун. Неуна вежӧрӧн ветлӧм бурджык, нӧдз эз кӧ.

Арӧса йӧзлы лӧсьыд ветлӧм ногъяс

• Ветлы ёрткӧд. Быдлунъя ветлӧм ёрткӧд, гӧрткӧд либӧ ветлан чукӧркӧд босьтӧ сёрнитӧм да видзӧдӧм.
• Пызан вылын вежӧръяс. Пукавтӧг ки кыпӧдӧм, кӧтшалян гӧгрӧстӧм, местаын восьлӧм да пукавтӧг йога содтӧны вын дзонь сулавны рисктӧг.
• Йӧкты кухняын. Юкталы сьыланкывъяс мортлысь том да комсомол дырся, да вежны, чӧвтлыны либӧ восьлавны. Сьыланкыв уджъяс йылысь тӧдмӧдан лист бокын эм унджык юалӧм.
• Гӧртса могъясӧн вын содтӧм. Кыпӧдлы тыртӧм ва бутылкаяс либӧ шыдӧс банкаяс радейтана передача видзӧм дырйи.
• Уджав садын либӧ гортын. Пуктасъяс ваӧдӧм, коръяс чукӧртӧм, посйӧм да паськӧм дозйӧм тшӧтш лыддьыссьӧны. Видзӧд сад да ортсы уджъяс да гӧртса уджъяс.
• Ваын вежӧръяс. NIA лыддьӧ ваын аэробикас бур вариантӧн тайӧ йӧзлы, кодлы выв ветлӧм вӧчӧ выввезлӧн дой.

Кыдзи вежӧрӧн ветлыны деменцияӧн олысь морткӧд

Деменцияӧн олысь мортлы медся колана — лӧсьыда овны, нимкодь да видзны быдлунъя уджъяс, абу мыйкӧ лыд тыртӧм. NIA шуӧ, мый вежӧрӧн ветлӧм отсалӧ видзны Альцгеймер висьӧмӧн олысь мортлысь мышкаяссӧ, выввезъяссӧ да сьӧлӧмсӧ бурын, сідзжӧ вермӧ бурмӧдны кӧлӧм да узьӧм. Выль удж заводитӧм водзӧ видзӧдлы врачкӧд. NIA-лӧн видзчысь йӧзлы тӧдмӧданінсянь индӧдъяс:

1. Ветлыны ӧтвыв быд лун. Бӧрйыны лӧсьыд, тӧдса туй дзескыдтӧг. Кӧ морт ветлӧ асмознас, бур лоӧ тэнад телефон номерӧн ID браслет.
2. Видлы арӧса йӧзлы вежӧр видео. Вӧчны ӧтвыв — пукавтӧг либӧ сулавтӧг.
3. Видзны уджъяссӧ дженьыдӧн. Уна дженьыд «мини-удж» вермас лоны бурджык ӧти кузьысь.
4. Юкталы сьыланкыв. Тӧдса сьыланкывъяс вежӧрӧн ветлӧмсӧ вӧчӧны нимкодь уджӧн, абу лыдпассӧн. Йӧктыны, кӧ мортлы кажитчӧ.
5. Сетны юны да лӧсьыд кӧмкот. Сетны ва либӧ сок удж дырйи да бӧрын, да бӧрйыны лӧсьыд паськӧм да уджлы лӧсялана кӧмкот.

Кӧ ветлӧм сьӧкыд, NIA-лӧн Альцгеймер висьӧмӧн мортӧс видзӧм йылысь тӧдмӧданін индалӧ пукавтӧг вариантъяс. Тайӧ пызан вылын вежӧръяс либӧ йога, нюр шыблалӧм, небыд мач либӧ шарик шыблалӧм, резина петляяс, лёк гӧртса могъяс кыпӧдӧм да кок педальӧн вежӧръяс. Прӧстӧй уджъяс, шуам, посйӧм да чышкӧм, тшӧтш лыддьыссьӧны.

Буретш вежӧртны, мый ветлӧм вермӧ вӧчны. Lancet комиссия эз аддзы эскӧдӧм, мый вежӧрӧн ветлӧм чинтӧ олас вежсьӧмъяс, шуам, беспокойство. Ветлыны ӧтвыв сы понда, мый сійӧ вермӧ сетны бур кӧлӧм, абу сьӧкыд лун бурмӧдӧм могысь. Кӧ морт шуӧ «оз», сійӧ бур. Миян «Кор морт шуӧ „оз“» лист бокын эм лӧсьыд ногъяс бӧртынь видлыны. Водзджык дугдӧм либӧ ӧтвыв ортсын пукавтӧм тшӧтш бур петкӧдлас.

Ветлӧм бӧрын лӧнь лолалӧм, шуам Лӧнь ловъя лысьтӧм, вермӧ отсавны тіянлы кыкнанныд лӧньтчыны. Пукавтӧг лӧсьыд уджлы, кӧні киыс неуна ветлӧ, бурӧсь Ӧтвыв тэчам да Серпас бинго пызан дорын.

Дзонь сулавны да усьӧмлӧн видзӧдӧм

Усьӧмъяс тӧдчӧны унаысь да вермасӧ лоны сьӧкыдӧсь. CDC висьталӧ, мый нёль морт пиысь ӧтикысь унджык арӧса морт во сайын усьӧ, но джынйысь этшаджыкыс висьталӧны врачлы. Ӧтчыд усьӧмыс кык пӧв содтӧ мӧдысь усьӧм вермӧм. CDC индалӧ татшӧм риск факторъяс:

• Кок да бедр вынтомлун
• Ветлӧмын да сулавӧмын сьӧкыдлун
• Мукӧд лекарствояс, шуам, лӧньӧданъяс да мукӧд антидепрессантъяс
• Синмыд дзуглун
• Кок дой либӧ абу лӧсялана кӧмкот
• Гортса дзескыдъяс, шуам, кӧлавтӧм, валяна коврикъяс да торкалӧм восьтысъяс

Кыдзи лӧсьыдджыка ветлыны:

• Вӧдитчыны вын йӧз пызан, кӧлесатӧм, да видзны сулавны удж дырйи орччаын дор либӧ дӧра.
• Водзвыв весавны местасӧ коврикъясысь, проводъясысь да кӧлавтӧмысь.
• Чеччигӧн вӧчны ньӧжйӧ, да дугдӧй, кӧ мортлы юрбергӧдчӧ либӧ оз дзонь сулав.
• Паськӧдны отсалысь кӧмкот, абу носки либӧ ырысь тапки.
• Вежны дзонь сулавны отсалысь удж дор дінӧ. Пызан вылысь чеччӧм да пыдді пыддӧ пуктӧмӧн ветлӧм — CDC-лӧн индӧм видлӧгъяс.

CDC индалӧ, мый арӧса морт, кӧ усьӧма да юрсӧ жугӧдӧма, колӧ пыр видзӧдлы врачкӧд, тӧдчана, кӧ сійӧ юӧ вир судзӧдан лекарствояс.

Сёрнитны врачкӧд

Выль вежӧрӧн ветлан удж заводитӧм водзӧ видзӧдлы врачкӧд, тӧдчана деменцияӧн, сьӧлӧм либӧ тӧв висьӧмӧн, выввез дойӧн, сулавны сьӧкыдлунӧн мортлы. Врач либӧ кинезитерапевт вермас индыны лӧсьыд уджъяс да видзӧдлы, лекарствояс кыдзи вайӧдӧны сулавӧм вылӧ. Висьтавлы врачлы быд усьӧм йылысь, дойтӧмӧн кӧть. Кӧ удж дырйи мыйкӧ висӧ либӧ оз лӧсяв, дугдӧй. Кӧ виччысьтӧг морӧс дойӧ, сьӧкыда ловзяссьӧны либӧ виччысьтӧг гӧгӧрвоӧмыс вежсьӧ, шуӧй 112.

Тайӧ лист бокыс — ӧтувъя юӧр, абу медшӧр тӧдмӧдӧм. Видзӧд миян медшӧр юӧртӧм. Медводдзасянь гӧгӧрвоны понда лыддьӧй мый туялысьӧм висьталӧ деменция риск факторъяс йылысь да вермас-ӧ деменцияысь видзчысьны.