Позь-ӧ видзны деменцияысь? Тӧдмалӧмтор

Ті кӧ видзӧданныд деменцияӧн олӧм мортӧс либӧ аддзылінныд, кыдзи бать-мамӧй оліс тайӧ висьӧмӧн, вермас лоны, ті юалінныд, позьӧ вӧлі-ӧ сыысь видзны, да позьӧ-ӧ видзны ассьыным. Тайӧ лист бокын ми висьталам, мый тӧдмалӧмъяс збыльыс шуӧны, гӧгӧрвоана кывйӧн. Дженьыдик вочакыв: некодлы оз позь кӧсйыны, мый деменцияысь дзикӧдз видзны позьӧ, но тӧдмалӧмъяс петкӧдлӧны, мый мукӧд рисксӧ вермас лоны чинтыны, а став йӧзлы риск чинтӧмыс вермас вӧчны сійӧн, мый этшаджык йӧзлы артмас деменция либӧ сійӧ артмас сёрӧнджык.

Тайӧ ӧтувъя юӧр, абу врач отсӧг. Корам лыддьыны миян медицинскӧй эновтчӧм да сёрнитны врачкӧд ас дзоньвидзалун йылысь.

Позь-ӧ деменцияысь видзны?

Некодлы оз тӧдчысь збыль ног, кыдзи деменцияысь видзны. National Institute on Aging (NIA) шуӧ, мый кӧть некутшӧмтор эз тӧдчылӧ, мый позьӧ Альцгеймер висьӧмысь видзны, тӧдмалысьяс аддзӧны бур туйяс да велӧдчӧны, мый вермас отсавны да мый оз.

Тӧдмалӧмъяс петкӧдлӧны мӧдтор: мукӧд дзоньвидзалун сьӧктам да оланног ладор йитчӧма ыджыдджык деменция рискӧн. Кор став йӧз костын тайӧ рисксӧ чинтӧны, вермас лоны, мый этшаджык йӧзлы артмас деменция либӧ сійӧ артмас сёрджык оланын. Тайӧ абу дзикӧдз гарантия.

Ловъя висьтавтор: 2024 воын Lancet комиссия висьтавліс, мый мукӧд озыр странаын, шуам АСШ-ын да Великобританияын, арлыда йӧз костын деменцияӧн олӧмысь пай чинӧма. Гижысьяс шуӧны, мый тайӧ вермас лоны бурджык велӧдчӧм, бурджык медицина отсӧг да олӧм дырйи вир судзъяслы чинӧм вред вӧсна, кыдзи висьтавӧ University College London-лӧн гӧгӧрвоӧдӧм.

Мый аддзис 2024 воын Lancet комиссия?

Lancet комиссия деменцияысь видзӧм, отсӧг да дӧзьӧритӧм йылысь — тайӧ 27 тӧдмалысьысь артмӧм чукӧр, коді быд кӧймӧд во выльысь видлалӧ тӧдмалӧмъяссӧ. 2024 вося отчётас найӧ индісны 14 вежны позян риск фактор да лыддьӧма, мый найӧ ӧтувтӧмӧн босьтӧны му вылын деменция случайяс пиысь гӧгӧр джынйӧс (гӧгӧр 45 %). Гижысьяс кывйӧн, тайӧ случайяссӧ теоретическӧя позьӧ вӧлі видзны либӧ сёрмӧдны, рисксӧ бырӧдӧм кӧ вӧлі (2024 вося Lancet комиссия отчёт).

14 фактор, юклӧма олан кад серти, кӧні тӧдӧмтор медёна:

• Том кад: этша велӧдчӧм.
• Шӧр арлыд (гӧгӧр 40-ысь 65 воӧдз): кывзӧм вошӧм, ыджыд ЛПНП («лёк») холестерин, депрессия, юр вомӧн лёкмӧдчӧм, уджъёртӧг овмӧдӧм, диабет, тшынӧм, ыджыд вир курччӧм, сылӧн вывті сьӧкта овмӧдӧм да вывті уна юӧм.
• Сёр арлыд: йӧзкӧд йитчытӧм оланног, сынӧд лядз да бурмӧдтӧм синмӧн аддзӧм.

2024 воын выльысь содісны ыджыд ЛПНП холестерин да бурмӧдтӧм синмӧн аддзӧм. Медыджыд пай босьтісны кывзӧм вошӧм да ыджыд ЛПНП холестерин (быдӧн гӧгӧр 7 %), сылы бӧрын — этша велӧдчӧм да йӧзкӧд йитчытӧм оланног (быдӧн гӧгӧр 5 %).

Миян риск факторъяс йылысь юӧр висьталӧ став 14 йылысь таблицаын, мый тӧдмалӧмъяс йитӧны да мый позьӧ вӧчны.

Мый 45 % лыдпас оз висьтав

Тайӧ лыдпасӧ позьӧ абу бурӧн гӧгӧрвоны, сійӧн колӧ бура висьтавны:

• Тайӧ став йӧзлы лыддьӧм. Сійӧ висьтавӧ му вылын деменция случайяс йылысь, абу тіян либӧ тіян бать-мамлӧн аслыспӧлӧслун йылысь.
• Сійӧ висьтавӧ помка да вежӧртас йылысь. Гижысьяс шуӧны, мый найӧ босьтісны сӧмын ён тӧдӧма риск факторъяс, но мукӧд йитчӧмъяс вермасны лоны дзик ставнас абу помкаӧн. Шуам, сёр арлыдын депрессия вермас лоны мукӧддырйиыс деменциялӧн водзвыв кадпас, абу помка.
• Тайӧ оз сет гарантия ӧти мортлы. UCL-лӧн гӧгӧрвоӧдын висьталӧма, мый риск чинтӧм уджалӧ став йӧз дорын, но оз кӧсйы некодлы, мый сылы деменция оз артмы.
• Мукӧд джынйыс оз висьтавсьы тайӧ факторъясӧн. Арлыд, генъяс да наукаӧн на гӧгӧрвотӧм помкаяс лоӧны колана пайӧн.

Мый торъялӧм «риск чинтӧм» да «видзӧм» костын?

Риск чинтӧм висьтавӧ, мый вермӧмсӧ чинтам. Уна мортлӧн чукӧр кӧ чинтӧ ассьыс вир курччӧмсӧ, найӧ пиысь вермас этшаджык мортлы артмыны деменция уна воӧн, кӧ тайӧ эз вӧв. Но тайӧ чукӧрын мукӧдлы сійӧ сідзкӧ на артмас.

Видзӧм висьтавӧ, мый мыйкӧ оз нин артмы. Деменция кузя талун тӧдмалӧмъяс тайӧс некодлы оз вермыны кӧсйыны.

Тӧдмалысьяс висьталӧны сідзжӧ сёрмӧдӧм йылысь. Lancet комиссия шуӧ, мый эм выль тӧдӧмтор, мый риск чинтӧм вермас деменция артмӧмсӧ сёрмӧдны да этшаджык во нинӧм вежны висьӧмӧн. Кӧть кӧймӧд-нан воӧн сёрмӧдӧмыс вермас лоны мортлы да сылӧн гортуловлы зэв колана.

Тайӧ лист бокын ми наросьнӧ вӧдитчам «риск чинтыны» да «йитчӧма» кывъясӧн. Ті кӧ аддзанныд продукт, добавка либӧ программа, коді кӧсйӧ «Альцгеймер висьӧмысь видзны», видзӧдӧй видзчысьӧмӧн. NIA шуӧ, мый Альцгеймер висьӧмысь видзны кӧсйысь кутшӧмкӧ пельӧс либӧ бурмӧдан ног вӧдитчӧм водзӧ колӧ сёрнитны врачкӧд, сы вӧсна мый татшӧмтор вермас лоны лёк, сьӧм весавны весьшӧрӧ либӧ кыкнантор.

Мый аддзисны ыджыд тӧдмалӧмъяс?

Видзӧдан тӧдмалӧмъяс (коді видзӧдӧны, мый артмӧ йӧзкӧд кадколастын) вермасны петкӧдлы йитчӧмъяс. Рандомизируйтӧм тӧдмалӧмъяс, кӧні йӧзӧс босьтӧны программаӧ либӧ орччӧдан чукӧрӧ ӧткодь вермӧмӧн, сетӧны ёнджык петкӧдлас. Вот мый аддзисны мукӧд тӧдса тӧдмалӧмъяс.

FINGER (Финляндия)

FINGER тӧдмалӧмын пырисны 1260 морт, 60-ысь 77 воӧдз, коді вӧліны деменцияыд ыджыдджык рискын. Джынйыс босьтіс кык вося программа: сёянног йылысь велӧдӧм, уджъёр, компьютер юӧр велӧдан ворсанъяс да сьӧлӧм-вир судз дзоньвидзалун видлалӧм; мукӧд джынйыс босьтіс ӧтувъя дзоньвидзалун йылысь велӧдӧм. Программа чукӧрын йӧз ичӧтик бурджыка вӧчисны думайтан тестъясын, ичӧтик, но статистическӧя аддзана торъялӧм (FINGER тӧдмалӧм The Lancet-ын). Тӧдмалӧмыс видліс тест результатъяс, абу деменция диагнозъяс.

US POINTER (АСШ)

US POINTER тӧдмалӧмын пырисны 2111 морт, 60-ысь 79 воӧдз, коді этша ветлісны, сёйисны абу дзик бура да налӧн вӧлі мукӧд риск фактор. Кыкнан чукӧрсӧ вердӧмаӧсь ыджыдджыка уджавны ловйӧн да юӧрӧн, бура сёйны, йӧзкӧд йитчыны да видзны сьӧлӧм-вир судз дзоньвидзалун. Ӧти чукӧр босьтіс планируйтӧм, велӧдысь отсӧгӧн программа; мӧдыс веськӧдчис асмознас. Кык воӧн думайтан тестъяс результатъяс бурмӧмаӧсь кыкнан чукӧрын, ичӧтик бурджыка планируйтӧм чукӧрын (US POINTER тӧдмалӧм JAMA-ын). Гижысьяс шуӧны, мый колӧ водзӧ видзӧдны, медым тӧдны, тайӧ торъялӧмыс быдлунъя оланын торъя-ӧ. Сы вӧсна мый эз вӧв «некутшӧм оз вӧчны» чукӧр, тӧдмалӧмыс оз вермы висьтавны, кымын отсаліс быд программа дзик вежтӧг овмӧдӧмкӧд орччӧдӧмын.

SPRINT MIND (вир курччӧм)

SPRINT MIND тӧдмалӧмын видлісны 9361 АСШ-ын олӧм 50 да унджык арӧса мортӧс, коді вӧлі ыджыд вир курччӧмӧн. Найӧс юклӧмаӧсь этшаджык вир курччӧм могмӧдӧм вылӧ (вылыс лыдпас 120 улысь) либӧ шӧркодь могмӧдӧм вылӧ (140 улысь). Этшаджык могмӧдыс ыджыдджыка чинтіс лёгкӧй когнитивнӧй ослабление риск, тайӧ казьтылӧм да думайтӧм сьӧктам, коді вермас лоны деменция водзын. Вермана деменция кузя этшаджык могмӧдан чукӧрын вӧлі этшаджык случай, но торъялӧмыс эз вӧв статистическӧя тырмымӧн. Тӧдмалӧмсӧ дугдӧдісны водзджык, деменция случайяс вӧліны этшаджык, кыдзи виччысьлісны, сійӧн вӧлі вермас вывті ичӧт, медым тайӧ юалӧм вылӧ стӧч вочавидз сетны (SPRINT MIND JAMA-ын).

Мый петкӧдлӧны гӧгӧрвоӧдӧмъяс

2021 воын Cochrane гӧгӧрвоӧмыс ӧтувтіс ӧкмысь ыджыд тӧдмалӧмъяс, кӧні уна рисксӧ чинтісны ӧтпырйӧ, 18 000 ысь унджык морткӧд. Сійӧ аддзис ичӧтик бурлун думайтан тестъясын, но оз вӧв бура аддзана торъялӧм, кымын йӧзлы артмис деменция кык тӧдмалӧмын, кӧні тайӧс видлісны (Cochrane гӧгӧрвоӧдӧм уна рискысь видзан программаяс йылысь).

2017 воын National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine гӧгӧрвоӧмыс, кодсӧ NIA гӧгӧрвоӧдіс, аддзис «лӧсьӧдан, но на абу тырвыйӧ тӧдса» тӧдӧмтор куим ног кузя: ыджыд вир курччӧм веськӧдлӧм, уджъёр содтӧм да когнитивнӧй велӧдӧм.

Кадсяньыс йитчӧ-ӧ, кор заводитны?

Lancet комиссиялӧн велӧдӧмыс — рисксӧ чинтыны медводзын да видзны чинтӧмӧн медкузь: «медводзын — медбур», «медкузь — медбур». Сійӧ шуӧ сідзжӧ, мый риск чинтыны некор оз вывти водз да оз вывти сёр. Унджык тӧдӧмтор йитчӧ шӧр арлыдкӧд, гӧгӧр 40-ысь 65 воӧдз, но мукӧд факторъяс, шуам синмӧн аддзӧм вошӧм да йӧзкӧд йитчытӧм оланног, сёр арлыдын лоӧны, да сэні уджавны сідзкӧ позьӧ.

Отчётын шуӧма, мый ӧні эм ёнджык тӧдӧмтор, мый кыдзи кузьджыка морт олас рискын, сідзи ыджыдджыка сійӧ вӧчӧ. Шуам, шӧр арлыдын заводитчӧм диабет вермас лоны коланаджык, сёрӧнджык артмӧм диабетысь.

Ставлы-ӧ деменция риск ӧткодь?

Абу. Комиссия аддзис, мый этшаджык озыр странаын олӧм йӧзлӧн, ичӧт национальнӧй чукӧрын олӧмысьлӧн да этшаджык озыр йӧзлӧн тайӧ рискысь унджык, сійӧн налӧн вермас деменция томджык арлыдын артмыны. Уна риск йитчӧма сійӧ оланногкӧд, мыйысь морт эз бӧрйы, шуам кутшӧм велӧдчӧм вӧлі сылы чакоткадырйи, кутшӧм сынӧд сійӧ олас, да позьӧ-ӧ ньӧбны дзоньвидза сёян, коді абу дона.

Та вӧсна комиссиялӧн велӧдӧмъяс йитчӧны канму веськӧдлысьяскӧд сідзжӧ, кыдзи ас йӧзкӧд: став челядьлы бур велӧдчӧм, чистӧйджык сынӧд, тшынӧм чинтыны отсалан удж, этшаджык сахар да сола нуан-выйӧн, да кывзан прибор ставлы, кодлы колӧ. Ас удж колана, но колана сідзжӧ бур оланног. Тайӧ бара ӧти помка, мыйла оз колӧ кутшӧмкӧ диагноз вӧсна некодӧс мыждӧдны.

Мыйӧн тайӧ тӧдмалӧмъяс дзик веськыдтӧмӧсь?

• Деменция артмӧ дас во чӧжӧн, но унджык тӧдмалӧм нюжалӧ кыкысь вит воӧдз. Деменциясӧ асьсӧ видлавны, абу сӧмын тест результатъяс, колӧ вывті кузь да ыджыд тӧдмалӧмъяс.
• Унджык тӧдмалӧмын видлӧны тест результатъяс. Тестын ичӧтик бурмӧмыс оз висьтав, мый этшаджык йӧзлы артмас деменция либӧ быдлунъя олӧмыс лоас кокниджык.
• Доброволецъяс унджыкысь дзоньвидзаӧсь да бурджыка велӧдчӧмӧсь, став йӧз дорысь. Lancet комиссия шуӧ, мый унджык тӧдӧмтор на воӧ озыр странаысь, а ичӧт национальнӧй чукӧр йӧз тыртӧмтчӧны.
• Мукӧд йитчӧмъяс ветлӧны кык ладорӧ. Этшаджык ветлӧм либӧ йӧзкӧд этшаджык йитчӧм вермас лоны деменциялӧн водзвыв кадпас, абу сӧмын помка.
• Сёянног йылысь тӧдмалӧмъяс талун дырйи оз сетӧны бура тӧдса результат. MIND сёянног йылысь куим вося тӧдмалӧмын эз аддзыны ыджыд торъялӧм думайтӧмын контрольнӧй сёянногкӧд орччӧдӧмын. Видзӧдӧй миян сёянног йылысь юӧр.
• Юӧр велӧдан ворсанъяс оз тӧдчылӧны, мый позьӧ деменцияысь видзны. Видзӧдӧй миян юӧр велӧдан ворсанъяс да деменция йылысь юӧр.
• Видзтӧм сёйӧм йылысь морт вылын тӧдӧмтор вывті этша, да сійӧ вермас лоны опаснӧй арлыда йӧзлы. Видзӧдӧй миян видзтӧм сёйӧм йылысь юӧр.

Морт кӧ вӧчис ставсӧ бура, мыйла сылы сідзкӧ артмис деменция?

Сы вӧсна мый деменция — тайӧ абу сӧмын бӧрйӧм помка. NIA шуӧ, мый арлыд — Альцгеймер висьӧмлӧн медтӧдса риск фактор, сійӧс некод оз вермы вежны. Генъяс сідзжӧ пай босьтӧны. Тӧдмалысьяс на оз тырвыйӧ гӧгӧрвоны, мый вӧсна унджык йӧзлы артмӧ Альцгеймер висьӧм. Кӧть став 14 риск факторсӧ бырӧдісны кӧ, Lancet комиссиялӧн ас лыддьӧмыс коляс джынйысь унджык случай гӧгӧрвотӧмӧн.

Сідзкӧ, ті кӧ видзӧданныд сэтшӧм мортӧс, коді ветліс, сёйис бура, некор эз тшыньтчы да сідзкӧ сылы артмис деменция, сэні некутшӧм мыж некодлы абу, тіянлы сідзжӧ. Ті кӧ асьныд оланныд деменцияӧн, тайӧ тіян мыж абу. Мыжйӧдчӧмыс гортын олӧм йӧз костын тшӧкыда овлӧ, но сійӧ абу збыль. Ӧні медколана — зільлун, йитчӧм да бур лунъяс, миян занятие йылысь мӧвпалӧмъяс да видзысьлы ассьыс вӧсна видзӧдӧм йылысь юӧр вермасны лоны бур заводитӧм.

Кутшӧм уджъяс йылысь позьӧ сёрнитны врачкӧд?

Татшӧмторъяс йылысь медсяысь тшӧкыда тӧдмалӧмаӧсь. Найӧ йылысь бур казьтыштны видлалӧм дырйи, сы вӧсна мый унджыкыс найӧ пиысь отсалӧ сьӧлӧм-вир судз дзоньвидзалунлы, кадколастлы да ас ногӧн овмӧдӧмлы сідзжӧ, кутшӧмӧн кӧ лоас найӧн деменциялы.

1. Вир курччӧм. Юавӧй, кутшӧм тіян лыдпасъяс да кутшӧм могмӧдӧм тіянлы лӧсялӧ. Lancet комиссия велӧдӧ, гӧгӧр 40 арӧсысь заводитӧмӧн, видзны вылыс лыдпас 130 улысь, но арлыда мортлы бур могмӧдыс йитчӧ став дзоньвидзалун серти.
2. Кывзӧм. Юавӧй кывзӧм видлалӧм да, отсалас-ӧ кывзан прибор. Миян кывзӧм йылысь юӧр гӧгӧрвоӧдӧ тӧдмалӧмъяс.
3. Синмӧн аддзӧм. Видлалӧй синъяссӧ кадся кад да юавӧй, позьӧ-ӧ бурмӧдны татшӧм сьӧктамъяссӧ, кыдзи катаракта.
4. Холестерин. Юавӧй, колӧ-ӧ видлавны ЛПНП холестерин да колӧ-ӧ мыйкӧ вежны.
5. Вирын сахар. Тіян кӧ эм диабет, юавӧй, кыдзи сійӧс видзны лӧсьӧдӧмӧн.
6. Кадколаст. Депрессия тшӧкыда овлӧ да бурмӧдны позьӧ. Висьталӧй врачлы, ті кӧ кӧймӧд вежӧнысь унджык кад чӧж кадколастныд омӧля либӧ мыйкӧ вылӧ интерес вошис.
7. Тшынӧм да юӧм. Юавӧй отсӧг йылысь, медым дугдыны тшынӧм, да юӧм кузя лӧсьӧдӧм дозаяс йылысь.
8. Ветлӧм. Юавӧй, кутшӧм удж тіянлы лӧсьӧдӧма. Миян уджъёр йылысь юӧр сетӧ мӧвпалӧмъяс.
9. Юр дорйӧм. Паськӧй шлем велосипедӧн мунігӧн да ворсӧмын, видзӧдӧй, медым эз усьны.
10. Йӧзкӧд йитчӧм. Йӧзкӧд кадколаст дырйи нуӧдӧм — дзоньвидза оланног тор. Видзӧдӧй миян йӧзкӧд йитчӧм йылысь юӧр да сідзжӧ узьӧм йылысь юӧр.

Пельӧсъяс, сёянног, добавкаяс, видзтӧм сёйӧм либӧ уджъёр вежӧм водзӧ сёрнитӧй врачкӧд, торйӧнні тіян кӧ эм сьӧлӧм-вир судз висьӧм, диабет, усьӧм вӧлі либӧ тіян нин оланныд деменцияӧн.

Сёрнитӧй врачкӧд

Ті кӧ казьтыланныд либӧ кодкӧ мӧд казьтылӧ, мый тіян пӧль-пӧч йылысь, запишитчӧй врач дорӧ. NIA шуӧ, мый казьтылӧм сьӧктамыслӧн вермасны лоны мукӧд помкаяс, шуам пельӧслӧн бокӧн вӧчӧмыс, щитовиднӧй железа сьӧктам, депрессия либӧ B12 витамин этшалун, да мукӧд сьӧктамыс вермасны бырны, кор помкасӧ бурмӧдӧны. Миян водзвыв кадпасъяс йылысь юӧр гӧгӧрвоӧдӧ, мый вылӧ колӧ видзӧдны.

Скора отсӧг корӧй дзик виччысьтӧг вежсьӧм дырйи: виччысьтӧг гӧгӧрвотӧмлун, ӧти боксянь омӧльтчӧм либӧ пинясьтӧм, сёрнитӧмын сьӧктам либӧ юр вывті ёна висьӧм вермасны лоны инсульт либӧ мӧд скӧра отсӧг колан кадпасӧн. Шуйгавӧй 112 лыдпасӧ.

Кӧні Golden Moments лоас отсӧгӧн

Golden Moments вӧчӧ кокни ворсанъяс, шуам сёрнитан карточкаяс, серпас бингӧ да лӧнь лолалӧм пауза. Найӧ лӧсьӧдӧмаӧсь гаж да ӧтув кадколаст вӧсна. Найӧ оз лоны бурмӧдан ногӧн да оз видзны деменцияысь либӧ оз видзӧдны сійӧс.