Дженьыд вочакыв
Тӧдмалӧмъяс петкӧдлӧны, мый арлыда оланын йӧзкӧд йитчытӧм да ӧтнамӧлун йитчӧмаӧсь деменция ыджыдджык рисккӧн. 2024 вося Lancet Commission лыддьӧ, мый йитчытӧм вермас лоны 5 % случайӧн, но мукӧддырйиыс йитчӧмыс вермас лоны водзвыв деменция вӧсна. Йӧзкӧд йитчӧм, ӧтувъя уджъяс да кывзӧм отсӧг отсалӧны йитчыны. Деменцияӧн овлысь йӧзлӧн ӧтувъя уджъяс важнӧйӧсь гажӧдчӧм да бур олан понда, а абу петкӧдлӧм понда.
- Lancet Commission пасйӧ йӧзкӧд йитчытӧм арлыда оланын 14 позьӧ вежны деменция риск факторъяс пиысь ӧтикӧн, мый лоӧ 5 % случайӧн.
- АӦШ Surgeon General-лӧн 2023 вося advisory йитӧ кутшӧм кадся ӧтнамӧлун да йитчытӧм арлыда йӧзлы 50 % кымын ыджыдджык деменция рисккӧд.
- Унаысь татшӧм тӧдмалӧмъяс видзӧдӧны дзик йитчӧм вылӧ, и водзвыв деменцияыс вермас тшӧктыны мортӧс йӧз дінысь.
- Кывзӧм да синмӧн аддзӧм сьӧкыдлунъяс, ӧтнамӧн олан да видзӧдӧм ыдждӧдӧны йитчытӧм риск.
- Деменцияӧн овлысь йӧзлӧн гажа ӧтувъя уджъяс отсалӧны бурджыка овны; могыс — йитчӧм, а абу ыджыд петкӧдлӧм.
Тайӧ листбокын (6 юкӧн)
Йӧзлы колӧ мӧд йӧзкӧд йитчыны, и арлыдмӧмӧн тайӧ оз вежсьы. Тӧдмалӧмъяс петкӧдлӧны, мый арлыда оланын ӧтнамӧлун да йӧзкӧд йитчытӧм йитчӧмаӧсь деменция ыджыдджык рисккӧд, а сідзжӧ сьӧлӧм-вир висьӧмкӧд да депрессиякӧд. Тӧдмалӧмъяс ӧні на оз вермыны висьтавны, кымын уна тайӧ йитчӧмысь петӧ причина да следствие. Тайӧ лист бокын ми висьталам, мый петкӧдлӧны тӧдмалӧмъяс, кыдзи йитчыны оланын да мыйла ӧтувъя уджъяс сэтшӧм важнӧйӧсь деменцияӧн овлысь йӧзлы.
Ӧтнамӧлун да йитчытӧм йитчӧмаӧсь-ӧ деменциякӧд?
Да, уна тӧдмалӧмъяс йитӧ найӧс, но йитчӧмыслӧн туйыс абу ставнас гӧгӧрвоана. 2024 вося Lancet Commission пасйӧ йӧзкӧд йитчытӧм арлыда оланын 14 позьӧ вежны риск фактор пиысь ӧтикӧн. UCL-лӧн гӧгӧрвоӧдӧм лыддьӧ, мый тайӧ вермас лоны мукӧдлаын деменция случайяслӧн 5 % кымын.
Мый тӧдмалӧмъяс петкӧдлӧны:
- Этшаджык йитчӧм — ыджыдджык риск. Комиссия висьталӧ кык видзӧдӧм йылысь, кӧні ёнджыка йӧзкӧд йитчытӧм йитчӧма ыджыдджык деменция рисккӧд. Ӧтиыс аддзис 57 % кымын ыджыдджык риск, мӧдыс — 18 % кымын.
- Ӧтнамӧлун сідзжӧ. Ӧтнамӧлун, либӧ йӧз дінысь торйӧдӧм чувствӧ, сідзжӧ йитчӧма ыджыдджык деменция рисккӧн уна видзӧдӧмын.
- Surgeon General-лӧн видзӧдӧм. 2023 вося одакорадын АӦШ Surgeon General лэдзис ӧтнамӧлун да йитчытӧм йылысь advisory. Сэні висьталӧма, мый кутшӧм кадся ӧтнамӧлун да йитчытӧм вермасны содтыны арлыда йӧзлы деменция риск 50 % кымын. Сідзжӧ висьталӧма, мый омӧля йитчӧмыс йитчӧма сьӧлӧм-вир висьӧм 29 % ыджыдджык рисккӧд да инсульт 32 % ыджыдджык рисккӧд.
- Кымын уна тайӧ. National Academies-лӧн гижӧд аддзис, мый 65 во да ыджыдджык йӧз пиысь, кодъяс олӧны гортын, 24 % кымын йӧзкӧд йитчытӧмӧн овлӧны.
Важнӧй казьтылӧм: Lancet Commission пасйӧ, мый йӧз вермасны чинтыны ассьыныс йӧзкӧд йитчӧм деменциялӧн водзвыв, абу на тӧдса кадӧ. Тайӧ петкӧдлӧ, мый мукӧддырйиыс деменцияыс вӧчӧ йитчытӧмӧн овны, а абу сӧмын йитчытӧмыс содтӧ риск. Ставнас татшӧм тӧдмалӧмъясыс видзӧдӧм вылӧ подулалісьӧсь.
Мый торъялӧ ӧтнамӧлун да йӧзкӧд йитчытӧм?
National Institute on Aging (NIA) тадзи гӧгӧрвоӧдӧ. Йӧзкӧд йитчытӧм — тайӧ кор мортлы этша йӧзкӧд йитчыны либӧ кадӧн ветлӧдлыны. Ӧтнамӧлун — тайӧ сьӧкыд чувствӧ, кор ті ӧтнамӧн либӧ йӧз дінысь торйӧдӧмаӧн. Морт вермас гажаа овны ӧтнамӧн, а мӧд морт вермас ӧтнамӧн чайтны тыртӧм ӧшиньын.
NIA лыддьӧ факторъяс, кодъяс ыдждӧдӧны кыкнан риск:
- Кывзӧм либӧ синмӧн аддзӧм сьӧкыдлунъяс
- Ветлӧдлыны сьӧкыдлун либӧ транспорт абу
- Ӧтнамӧн олан, либӧ ыджыд вошӧм, шуам, гӧтырлӧн/ӧтка лысьтӧм кулам либӧ удж дінысь петӧм
- Памятьын либӧ мӧвпалӧмын вежсьӧмъяс
- Висьысь роднӧй йӧзӧс видзӧм
- Сьӧм сьӧкыдлунъяс либӧ кыв дор
- Кывзӧм — тайӧ ыджыд тор. NIA висьталӧ, мый йӧз, кодъяс оз бура кывзыны, вермасны ассьыныс торйӧдны, сы понда мый сёрнитӧмыс лоӧ сьӧкыд либӧ янӧдана. Миян кывзӧм да вежӧр дзоньвидзалун йылысь гижӧд висьталӧ кывзӧм видлалӧм да без рецептъя кывзан приборъяс йылысь.
Кыдзи йитчыны оланын
NIA вӧзйӧ уна сӧвет. Бӧрйӧй ӧти либӧ кык, кодъяс лӧсялӧны тіянлы:
- Лӧсьӧдӧй кадӧн йитчӧм. Быд лун либӧ быд вежон тӧдса кадӧ шыӧдчыны, гижны, письмӧ либӧ открытка ыстыны семьякӧд, ёртъяскӧд либӧ гортсаяскӧд.
- Вӧдитчӧй видео шыӧдчӧмӧн либӧ смарт колонкаясӧн. Техникаыс выль кӧ, уна лыддьысянін да ӧтувъя центръяс вӧчӧны урокъяс. Видзӧдлӧй миян телефон да видео шыӧдчӧм йылысь гижӧд.
- Пырӧй кутшӧмкӧ ӧтувъя уджӧ. Урок, енлӧн ӧтувлун, ветлӧдлысян клуб либӧ волонтёр удж сетӧны йӧзкӧд йитчӧм да мог.
- Ворзӧдӧй важ удж либӧ велӧдчӧй выльӧн мӧд йӧзкӧд.
- Вӧчӧй удж йӧзкӧд. Ёртъяскӧд либӧ группаын вӧчӧм упражненньӧяс отсалӧны. Миян удж вӧчӧм йылысь гижӧд сетӧ небзьӧд вариантъяс.
- Мӧвпалӧй пемӧс йылысь, верманныд кӧ сійӧс видзны.
- Вӧдитчӧй местаса службаъясӧн. Арлыда йӧзлы центръяс, Area Agencies on Aging да Eldercare Locator (800-677-1116) вермасны отсавны программаяс да транспорт аддзыны.
Мыйла ӧтувъя уджъяс сэтшӧм важнӧйӧсь деменция дырйи?
Деменцияӧн овлысь мортлы йитчӧмыс — тайӧ гажӧдчӧм, лёк олан да ассьыным чайтчӧм понда, а абу риск чинтыны понда. Lancet Commission висьталӧ, мый уджъяс отсалӧны деменцияӧн овлысь йӧзлы видзны гажӧдчӧм да мог. Alzheimer’s Association пасйӧ, мый олан бурмӧдӧмкӧд ӧттшӧтш уджъяс вермасны чинтыны сьӧкыдлунъяс, шуам, ветлӧдлӧм либӧ лолавсьӧм. NIA содтӧ, мый Альцгеймер висьӧмӧн овлысь йӧзлы колӧ удж вӧчны да вӧчны сійӧ, мый налӧн гажӧдчӧ.
Уджъяс, кодъяс бур уджалӧны:
- Видзӧдлӧй серпасъяс вылӧ ӧтлаын. Conversation Cards сетӧны восьса, видлалӧмтӧм юалӧмъяс, шуам, «Висьтав сійӧ йылысь…» Видзӧдлӧй миян казьтыштӧм йылысь гижӧд.
- Ворсӧй орччӧн. Picture Pairs видзӧ веськыда серпасъяссӧ да сыын абу таймер либӧ баллъяс, сы понда нинӧм ниномыс абу. Миян кыдзи ӧтлаын ворсны гижӧдын эмӧсь сӧветъяс.
- Вӧдитчӧй семьяса серпасъясӧн. Photo Pairs вӧчӧ тіян бӧрйӧм серпасъяссьыс ӧткодь серпас корсян ворсӧм, и серпасъясыс кольӧны тіян устройствоын.
- Чукӧртӧй йӧзӧс. Picture Bingo лӧсялӧ семьякӧд ӧтувтчӧмлы да дӧзьӧританінса группаяслы.
- Юклӧй сьыланкыв, вӧчӧй гортса удж либӧ садйын. Видзӧдлӧй сьыланкыв уджъяс, гортса уджъяс да миян став удж сӧветъяс.
- Лёкӧдӧй волӧмъяссӧ. Миян волӧм йылысь гижӧд висьталӧ кыдзи вӧчны дженьыд да рӧвнӧй волӧмъяс, кодъяс ставлы лоӧны бурӧн.
Видзӧй уджсӧ ичӧтикӧн да кокньыдӧн. Рӧвнӧй ӧшинь, кӧні ӧти либӧ кык морт, тшӧтш бурджык, кор уна йӧз. Морт мудзис кӧ либӧ интересыс воши кӧ, дугдӧмыс бур. Ӧтлаын пукалыштны да чай юны — тайӧ сідзжӧ бур.
Деменцияӧн овлысь мортлы, коді олӧ ӧтнамӧн, NIA сӧветуйтӧ аддзыны надейтана мортӧс, коді вермас волыны либӧ видеоӧн шыӧдчыны кадӧн да лоны экстреннай случайын йитчан мортӧн. Сідзжӧ висьталӧма местаса память кафе йылысь, кӧні память вошӧм йӧз да налӧн семьяяс вермасны рӧвнӧя ӧтувтчыны.
Видзӧдысь йӧз сідзжӧ вермасны ӧтнамӧн чайтны
NIA лыддьӧ висьысь роднӧй йӧзӧс видзӧмсӧ йитчытӧм рискӧн. Видзӧй аслыныд кад ёртъяскӧд, отсӧг группаыскӧд да шойччӧм вылӧ. Миян видзӧдысьлы ассьыс видзӧм йылысь гижӧдын эмӧсь отсалан сӧветъяс.
Сёрнитӧй врачкӧд
Ті либӧ тіян видзӧдан мортыд тшӧкыда ӧтнамӧн либӧ йӧзкӧд йитчытӧг чайтчӧ кӧ, висьталӧй сійӧ йылысь врачлы. NIA вӧзйӧ ыджыд оланын вежсьӧмъяс йылысь, шуам, семьяын морт кулӧм йылысь, медым врач тӧдӧ ставсӧ. Кӧть некымын вежон кежлӧ сьӧкыда олӧмыс вермас лоны депрессия, кодӧс позьӧ бурмӧдны. Арлыда морт йӧз дінысь либӧ радейтана удж дінысь водзвывтор вешйис кӧ, тайӧ вежсьӧм йылысь сідзжӧ колӧ висьтавны врачлы. Лыддьӧй водзвыв пасъяс да кор врачлы волыны.
Тайӧ лист бокыс — ӧтувъя юӧр, а абу медицина сӧвет. Видзӧдлӧй миян медицина юӧртор йылысь пасйӧд.
Тшӧкыд юалӧмъяс
Ӧтнамӧлун-ӧ вӧчӧ деменция?
Тайӧ абу стӧча тӧдса. Уна тӧдмалӧмъяс петкӧдлӧны, мый ӧтнамӧлун да йитчытӧм йитчӧмаӧсь ыджыдджык деменция рисккӧн, но вежӧрын водзвыв вежсьӧмъяс тшӧтш вермасны вӧчны, медым морт йӧз дінысь вешйис. Йӧзкӧд йитчӧмыс бур мӧд ногӧн нин, сы понда сійӧс отсӧгӧн видзны колӧ.
Мый торъялӧ ӧтнамӧлун да йӧзкӧд йитчытӧм?
Йӧзкӧд йитчытӧм — тайӧ кадӧн йӧзкӧд ветлӧдлытӧм. ӧтнамӧлун — тайӧ сьӧкыд чувствӧ, кор ті ӧтнамӧн либӧ йӧз дінысь торйӧдӧмаӧн. Позьӧ овны ӧтнамӧн да оз ӧтнамӧн чайтны, либӧ чайтны ӧтнамӧн уна йӧз костын.
Кыдзи ме верма отсавны деменцияӧн овлысь айӧ-мамӧлы йӧзкӧд йитчыны?
Дженьыдик, кадӧн вӧчӧм йитчӧмыс бур уджалӧ. Видлӧй тӧдса вежон сайын шыӧдчӧм либӧ видео шыӧдчӧм, ӧтувъя удж пызан сайын, память кафеӧ ветлӧм либӧ пемӧскӧд либӧ каньӧн волӧм. Видзӧй, медым йӧзлысь эз вӧв уна да эз вӧв гора, и сетӧй мортлы аслыссӧ темп бӧрйыны.
Кӧні позьӧ аддзыны отсӧг йӧзкӧд йитчытӧм арлыда мортлы?
Eldercare Locator — тайӧ сӧветъяс сетан служба, коді йитӧ семьяясӧс местаса арлыда йӧзлӧн агентствояскӧд да ӧтувъя программаяскӧд. Сійӧс позьӧ шыӧдчыны 800-677-1116 номерӧ либӧ eldercare.acl.gov сайтысь.
Подувъяс
Ми сетчам сы котыръяс да туялӧмъяс вылӧ ыстӧгъяс, кӧні тайӧ листбок подуласьӧ. Быдӧнсӧ видзӧдлісны листбок выльмӧдігӧн.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Our Epidemic of Loneliness and Isolation: The U.S. Surgeon General's Advisory on the Healing Effects of Social Connection and Community · U.S. Department of Health and Human Services
- Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Summary · National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (NCBI Bookshelf)
- Loneliness and Social Isolation — Tips for Staying Connected · National Institute on Aging
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association