MIND да Средиземноморскӧй сёянног да деменция

Вермас лоны, ті лыддьӧмаӧсь, мый «юрвежӧрлы бур» сёянног вермӧ видзны Альцгеймер висьӧмысь. Збыльыс прӧстӧйджык. Мукӧд сёянногъяс йитчӧмаӧсь этшаджык рискӧн тӧдмалӧмъясын, кӧні видзӧдісны йӧзлысь олӧмсӧ кад коласын, но медбур проверкаыс эз аддзӧд бура тор. Тайӧ лист бокын висьталӧма кыкнан йылысь, сэссьӧ водзӧ петкӧдлӧ, мый тшӧтш медся колана деменцияӧн олысь мортлы: сёйны да юны тырмымӧн да нимкодь сёйӧмысь удовольствие босьтны.

Тайӧ ӧтувъя юӧр, абу медсовет. Сёрнитӧй врачкӧд либӧ сёянног кузя специалисткӧд ассьыныд либӧ мӧд мортлысь сёянногсӧ вежӧм водзын. Видзӧдӧй миян медӧн ӧтдортӧм юӧр.

Мый сійӧ Средиземноморскӧй да MIND сёянногъяс?

National Institute on Aging (NIA) висьталӧ найӧс тадзи (NIA сёянног да Альцгеймер висьӧм йылысь):

• Средиземноморскӧй сёянног: уна вотӧс, град выв пуктас, тыртӧм идзас, фасоль, чери да саридз пуктасъяс, а сідзжӧ оливковӧй вый, этша гӧрд яй, кольк да кампет.
• MIND сёянног (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): Средиземноморскӧй сёянног да DASH сёянног, коді отсалӧ вирним видлавны, ӧтувтӧм. Сэні тӧдчӧдӧмаӧсь град выв пуктасъяс, торъянин визь турунъяс; пувъя ягъяс; тыртӧм идзас; фасоль; пеканъяс; чери этшаджыкӧн ӧтчыд вежонын; да оливковӧй вый. Сійӧ чинтӧ гӧрд яй, кампет, сыр, вый либӧ маргарин, а сідзжӧ пожӧм либӧ ӧдйӧ сёян.

Тайӧ сёянногъяс чинтӧны-ӧ деменция риск?

Доказательствояс абу ӧткодьӧсь. NIA шуӧ, мый мукӧд, но абу став тӧдмалӧмъяс, кӧні видзӧдісны йӧзлысь олӧмсӧ кад коласын, йитӧмаӧсь Средиземноморскӧй да MIND сёянногъяссӧ этшаджык деменция рискӧн Западнӧй сёянногкӧд орччӧдӧмын, кӧні унджык гӧрд яй, нюдзтӧм вый да сакар.

2024 воын Lancet комиссия видзӧдіс тӧдмалӧмъяссӧ паськыдджыка (Lancet комиссия):

• Когорта тӧдмалӧмъяслысь ӧти видзӧдӧм йитіс бур сёянног бурлунсӧ кымын 20% этшаджык деменция рискӧн.
• Куим когортаӧн ыджыдджык анализ йитіс MIND сёянноглысь бурджык сьӧрті мунӧмсӧ этшаджык рискӧн.
• Но Швецияын тӧдмалӧм, кӧні видзӧдісны 28 025 шӧр арлыда йӧзлысь олӧмсӧ кымын 20 во чӧж, эз аддзӧд этшаджык риск ни преподаннӧй сёянногъясӧн, ни Средиземноморскӧй ногӧн сёянӧн.

Тӧдмалӧмъяс, кӧні видзӧдӧны йӧзлысь олӧм вылӧ, оз вермыны висьтавны збыль помка йылысь. Йӧз, кодъяс тадзи сёйӧны, тшӧтш торъялӧны и мукӧд ногӧн: шуам, сьӧм дон, велӧдчӧм, физическӧй удж да медпомощь судзӧдӧм. Комиссия шуис, мый абу тырмым доказательство шуны, мый дзоньвидза сёянног дзик пыр дугӧдӧ деменцияысь, но уна вотӧс да град выв пуктас сёӧм да вывті вӧчӧм сёян этшаджык сёӧм бур уна дзоньвидзалунлы да вачкӧ сы лыдпасъясӧс, кыдзи кузьмом, диабет да ыджыд вирним. Сійӧ эз содты сёянногсӧ аслас 14 риск факторысь лыдӧ.

Мый аддзис 2023 воын MIND сёянног серти проверка?

Медбур проверкаыс вӧлі öткодялӧм тӧдмалӧм, коді петкӧдчис New England Journal of Medicine-ын 2023 воын (MIND сёянног серти проверка):

• Кодъяс: 604 морт 65 арӧссянь вылысь Чикаго да Бостон гӧгӧрса инъясын, мӧвпалан ӧшысьтӧг, кодлы вӧлі деменцияӧн олысь матісь рӧдвуж, вывті сьӧкта да водзын этшаджык дзоньвидза сёянног.
• Мый вӧчисны: куим во чӧж джынйыс муніс MIND сёянног сьӧрті, а мӧд джынйыс сёйис водзвывся ногӧн. Кыкнан группаысь корисны сёйны луннас кымын 250 калория этшаджыка, и найӧ босьтісны кадся отсӧг сёянног кузя специалистъясысь.
• Шӧр кад: мӧвпалан тестъяс сьӧрті результатъяс ичӧтик бурмӧдісны кыкнан группаын. Группа костын торъялӧмыс вӧлі ичӧт да эз вӧв статистика серти ыджыд. Юр вежӧр видзӧдӧмъяс сідзжӧ петкӧдісны ӧткодь вежсьӧмъяс кыкнан группаын.
• Сьӧкта: кыкнан группаыс чинтіс кымын 5 килограмм (кымын 11 фунт).

Мыйла проверка вермас эз аддзӧд торъялӧм?

Тӧдмалысьяс висьтавлісны мукӧд помкаяс. Контрольнӧй группаыс вермас вӧлі бурмӧдіс ассьыс сёянногсӧ тшӧтш, сы вӧсна мый налӧн сьӧкта чинчис сідз жӧ. Тестъяс выльысь вӧчӧм ас кежлас вермӧ бурмӧдны результатъяссӧ, сы вӧсна мый йӧз велалӧны тестъяслы. Куим во вермас вӧвны вывті дженьыд кад. Участникъясысь унджыкыс вӧліны уна велӧдчӧмӧн да Европаысь петӧм рӧдвужысь, сы вӧсна результатъяс вермасны оз лӧсявны ставыслы.

Та вӧсна честнӧй джынйӧртӧмыс тадзи: MIND сёянног эз вӧв бурджык калория чинтӧм сёянногысь куим воӧн. Тайӧ оз висьтав, мый дзоньвидза сёян колана тӧд. Тайӧ висьталӧ сӧмын, мый некодлы оз ков видзны, мый торъя сёянног дугӧдас деменцияысь.

А торъя сёян да содтӧдъяс йылысь?

NIA шуӧ, мый абу доказательство, мый торъя сёян сёӧм либӧ сійӧс кольӧм вермӧ дугӧдны Альцгеймер висьӧмысь либӧ арлыда мӧвпалан вын чинтчӧмысь. Черника, визь турунъяс да куркума вӧліны видлалӧмаӧсь, но доказательствоыс эз вӧв. NIA сідзжӧ шуӧ, мый некод витамин либӧ содтӧд эз висьтав, мый вермӧ дугӧдны Альцгеймер висьӧмысь, да некодыс оз висьтавсьы тайӧ могысь. NIA предупредитӧ, мый Альцгеймерысь дугӧдны кӧсйысьӧн вузасьысь торъяслӧн продуктъяс вермасны лоны лёкӧсь, сьӧмсӧ воштысьӧсь, либӧ кыкнанӧн, да вермасны мешайтны врач сетӧм лекарствояслы, сы вӧсна кӧсйысь кутны водзын сёрнитӧй врачкӧд (NIA Альцгеймерысь дугӧдӧм йылысь).

Кыдзи лоны, медым сёян вӧлі дзоньвидза да нимкодь?

Унджык ыджыд арлыда йӧзлы могыс — сёйны вын сетан, тӧдса да нимкодь сёян, а абу чорыд план:

• Лӧсьӧдӧй сёянныдтӧ тіянлы радейтана сёянъяс вылӧ Средиземноморскӧй ногысь: град выв пуктасъяс, вотӧс, фасоль, тыртӧм идзас, чери да оливковӧй вый.
• Кольӧй радейтана кампетъяссӧ. Удовольствие да аппетит коланаӧсь, торъянин арын водзӧ мунігӧн.
• Сёйӧй мӧдъяскӧд позьӧ кӧ. Ӧтув сёян — бура öтув олӧм.
• Пуӧй öтуввезӧн. Град выв пуктас мыссьӧм либӧ дозмук ворсӧм — бура ӧтув удж; видзӧдӧй гортса уджъяс. Семьялысь радейтана рецепт вермӧ сідзжӧ казьтыштны кадколастысь казьтылӧмъяс.

Ыджыд арлыда йӧзлы оз ков чинтыны калорияяссӧ либӧ сьӧктасӧ врачкӧд сёрниттӧг, а видзчысьӧмлӧн содтӧд лыбӧмъяс эмӧсь. Видзӧдӧй миян видзчысьӧм йылысь юӧр.

Кыдзи отсавны деменцияӧн олысь мортлы бура сёйны?

Деменцияӧн олысь йӧзлы тшӧтш медся колана, медым найӧ сёйисны да юисны тырмымӧн. Alzheimer’s Association пасйӧ, мый йӧз вермасны вунӧдны сёйны, мӧвпавны, мый сёйӧма нин, либӧ повзьыны уна бӧрйӧмысь, а буртӧм сёян вермӧ ёнмӧдны поведение кузя сьӧкыдлунъяссӧ да вайӧдны сьӧкта чинтчӧмӧ (Alzheimer’s Association сёян да сёйӧм йылысь). Тайӧ юӧръяс петӧны Alzheimer’s Association-ысь, NIA-ысь да Alzheimer’s Society-ысь:

1. Сетӧй ки улын сёян. Ичӧтик торъяс, кодъясӧс кокни босьтны, шуам, нянь торъяс, чипан яй торъяс, чери палочкаяс, апельсин юкӧнъяс либӧ шонді пӧжалӧм брокколи, сетӧны мортлы аслыс сёйны прибортӧг.
2. Вӧдитӧй торъялӧм рӧма пызан вылын. Синмад видлӧмыс вермас вежсьыны, и сьӧкыд лоӧ торйӧдны сёянсӧ пызан вылысь. Еджыд пызанъяс либӧ тасьтіяс торъя рӧма салфетка вылын вермасны отсавны. Сидз жӧ паськыд серъясӧн пызанъяс да тасьті доръяс оз ков.
3. Сетӧй ӧти либӧ кык сёян ӧтпырйӧ. Тыр пызан вермӧ повзьӧдны.
4. Видзӧй, медым сёян кад вӧлі лӧнь. Кусӧдӧй телевизор, пызан вылӧ оз ков уна тор, да сетӧй тырмым кад. NIA советуйтӧ оз тэрыбасьны да оз ньӧтчыдны.
5. Сетӧй ичӧт сёян да перекус тшӧтш. NIA советуйтӧ ичӧтджык, но тшӧкыдджык сёян да калорияа перекус, морт оз кӧ сёй тырмымӧн (NIA бура сёйӧм йылысь советъяс).
6. Отсалӧй юӧмын. Сетӧй ичӧт дозъя ва либӧ мӧд юантор лунтыр, сідзжӧ уна ваа сёян, шуам, вотӧс, шыд, молочнӧй коктейль да смузи. Морт оз кӧ кӧсйы ва, NIA советуйтӧ видлыны сок, рӧма ва, шыдӧс, йӧв, либӧ кофеинтӧм кофе либӧ чай.
7. Видзӧдӧй шонтӧмсӧ. Морт вермас оз казявлыны, мый сёян либӧ юан вывті шоныд.
8. Лӧсьӧдӧй приборъяс да дозъяс. Пызан пыдди тасьті, ыджыд ручкаа пань, да тупкӧн дозъяс вермасны кокнитӧдны сёйӧмсӧ. Эн повзьы лӧсьыда сёйтӧмысь.
9. Вӧчӧй сёянсӧ кокниджык сёйны да ньылысь сюны. Вунды сёянсӧ ичӧтик торъясӧ либӧ сетӧй небзьӧдӧм сёян. Морт кывлӧ кӧ либӧ шемыштчӧ сёйигӧн, висьталӧй сійӧ йылысь врачлы.
10. Эн вынтӧд сёйны. NIA пасйӧ, мый Альцгеймер висьӧмлӧн бӧръя кадъясын аппетит аслыспӧлӧн чинтчӧ.

Пасйӧдъяс, кодъяс йылысь колӧ висьтавны врачлы

Сьӧкта чинтчӧм, сёянӧсь ӧтказьлӧм, мудзӧм либӧ вына омӧлӧм вермасны петкӧдлыны, мый морт оз сёй тырмымӧн. Alzheimer’s Society пасйӧ, мый пинь дой да протез дой, depressия, кынӧм сьӧкыдлун да лекарство вежсьӧм вермасны чинтыны аппетитсӧ (Alzheimer’s Society аппетит йылысь). NIA индысь обезвоживание пасйӧдъяс пӧвстын — кос вом, юрбергӧдчӧм, ӧдйӧ сьӧлӧм котыртӧм да галлюцинацияяс (NIA тшӧкыда паныдасьлысь медпроблемаяс йылысь).

Сёрнитӧй врачкӧд

Асыд либӧ мӧд мортлысь сёянногын ыджыд вежсьӧмъяс вӧчӧм водзын сёрнитӧй врачкӧд либӧ сёянног кузя специалисткӧд, торъянин тіян кӧ эм диабет, кӧрткӧвдя висьӧм, ньылысь сюӧмын сьӧкыдлун либӧ неважӧн сьӧкта чинтчӧм. Деменцияӧн олысь морт йылысь юалӧй, уна-ӧ сылы ков сёйны да юны луннас, да отсалас-ӧ сёянног кузя специалист либӧ содтӧдъяс.

Корсьӧй ӧдйӧ отсӧг, морт шемыштчас кӧ, либӧ сылы раппыри лоӧ ӧшысьлун, ён юрбергӧдчӧм либӧ син валӧм.