چالاکیی دەرەوە و باخچەداری بۆ کەسانی لەگەڵ دیمێنشا

بۆ زۆر کەس، باخچە یەکێکە لەو شوێنانەی زۆر باش دەیناسن. بیڵکردن، ئاودان و کۆکردنەوەی گوڵ ئەو توانایانە بەکاردەهێنن کە لە زووەوە فێربووون، و بوون لە دەرەوە هەوای تازە، ڕووناکی خۆر و دەنگی باڵندەکان دەهێنێت. پەیمانگای نیشتمانی تەمەن (National Institute on Aging) ئاگاداری کردن لە ڕووەکەکان، چاندنی گوڵ و سەوزە، و قسەکردن دەربارەی چۆنیەتی گەشەکردنی ڕووەکەکان لە نێو ئەو چالاکییانەدا دەخاتە ڕوو کە ڕەنگە کەسانی لەگەڵ نەخۆشی ئەلزهایمەر حەزیان لێ بێت. ئەم لاپەڕەیە باس لەوە دەکات کە چی تاقی بکەنەوە، چۆن باخچەکە ئاسانتر بکەن بۆ بەکارهێنان، و چۆن لەگەڵ گەرما، خۆر و سووڕانەوە پارێزراو بن.

چ چالاکییەکی دەرەوە و باخچەداری باش کاردەکات؟

باشترین ئەرکەکان سادە و ئاشنان و دەتوانرێت بە وەستان یان دانیشتن ئەنجام بدرێن. بەپێی ئەوە هەڵبژێرە کە ئەو کەسە پێشتر حەزی لێ دەکرد.

لە باخچەدا

1. ئاودان. دەفرێکی ئاوی بچووک و سووک یان سەری شیلەیەکی نەرم و چەند گۆڵدانێک لە دەستڕاگەیشتن. ئاودان سەرەتایەکی ڕوون و کۆتاییەکی هەیە و هەڵەکردنی تێدا زەحمەتە.
2. چاندنی تۆو لە گۆڵداندا. دامەزراوەی ئەلزهایمەری ئەمریکا پێشنیاری چاندنی تۆو لە گۆڵدانی بچووکدا و سەیرکردنی گەشەکردنیان دەکات. تۆوی گەورە وەک پاقڵە، گوڵەبەڕۆژە یان پەتا ئاسانترن بۆ دەستگرتن.
3. لابردنی گوڵە وشکبووەکان. لابردنی گوڵە وشکبووەکان بە دەست ئەرکێکی نەرم و دووبارەبووەوەیە. ڕووەکی بێ دڕک هەڵبژێرە.
4. کۆکردنەوەی سەوزە یان گیا بەهاراتی. تەماتەی بچووک، پاقڵە و گیا بەهاراتییەکان ئاسانن بۆ کۆکردنەوە و خۆشە بۆ تامکردن. بیانبە ژوورەوە بۆ بەکارهێنان لە نانی نیوەڕۆدا.
5. بۆنکردن و دەست لێدان بە گیا بەهاراتییەکان. ڕێحان، پوونە و لاڤەندەر بۆنی بەهێز و خۆشیان هەیە. گەڵایەک لە نێوان پەنجەکانتدا بسووتێنە و پێشکەشی بکە.
6. گەسککردنی ڕێگا یان حەوشە. گەسکێکی سووک لەسەر ڕوویەکی تەخت و وشک، ئەگەر هاوسەنگی باش بێت.
7. پڕکردنەوەی خواردنەری باڵندە. دواتر پێکەوە دانیشن و سەیری ئەو باڵندانە بکەن کە دێن.

لەناو ماڵەوە، کاتێک چوونە دەرەوە نەگونجاوە

• باخچەی گیا بەهاراتی لەسەر پەنجەرە وەک ڕێحانی سەوز، جەعفەری یان گەنی.
• چاندن لەسەر مێزێکی داپۆشراو. دامەزراوەی ئەلزهایمەری ئەمریکا پێشنیاری بەکارهێنانی سینەی وەک سینەی خواردنگە دەکات بۆ ئەوەی خاک لە یەک شوێن بمێنێتەوە، و گواستنەوەی خاک بە کوپی بچووک.
• ڕێکخستنی گوڵ بە گوڵی بڕدراو و گەڵا سەوزەکان لە حەوشە یان دوکان.
• پەستاندنی گوڵ لە کاتییەکدا، دواتر لەسەر کارت بچەسپێندرێت. بۆ زیاتر سەیری هونەر و دەستکار بکە.
• دروستکردنی کیسی بچووکی لاڤەندەر یان گوڵ، بیرۆکەیەکی تری دامەزراوەی ئەلزهایمەری ئەمریکا کە بۆنی باخچەکە دەهێنێتە ناو ماڵەوە.

چوونە دەرەوە

• پیاسەیەکی کورت بە دەوری گەڕەک، لە پارکێکدا یان ناوەندێکی فرۆشتنی گوڵ، بە لایەکی خاو و شوێنێک بۆ دانیشتن.
• دانیشتن لە دەرەوە لەسەر بەردەرگا یان کورسییەک بۆ گوێگرتن لە دەنگی باڵندەکان و هەستکردن بە شنەبا. ئەمە بە تەنها چالاکییەکی تەواوە.
• سەردانی باخچەی گشتی لە کاتێکی ئارامدا. NHS تێبینی دەکات کە هەندێک شوێن باخچەی هەستییان هەیە کە گیا بەهاراتی بۆنخۆش، پێوەستە جیاوازەکان و تایبەتمەندیی ئاویان تێدایە.
• خواردن دان بە مراوی یان سەیرکردنی باڵندەکان لە کەنار گۆمێکدا، بە دووری پارێزراو لە لێواری ئاوەکە.

چۆن باخچەکە ئاسانتر بکەم بۆ بەکارهێنان؟

باخچەکە بۆ لای ئەو کەسە بهێنە، نەک ئەو کەسە بۆ لای باخچەکە.

• باخچەی بەرزکراوە یان گۆڵدانی بەرز نزیکەی ئاستی کەمەر واتای ئەوەیە پێویست بە چۆکدانە یان چەمینەوە ناکات.
• گۆڵدان لەسەر مێز بۆ ئەو کەسانە گونجاوە کە کورسیی جووڵە بەکاردەهێنن یان حەز بە دانیشتن دەکەن.
• ڕێگای فراوان و تەخت بەبێ بەردی شل یان شیلەی دانراو لەسەریان مەترسیی هەڵپەڕکێ کەمدەکاتەوە.
• کورسیی بە دەستەوە و سێبەردار لەسەر ڕێگا، تاکوو هەمیشە دەرفەتێک بۆ پشوو دان هەبێت.
• ئامرازی دەستگرتنی ئەستوور و نەرم کە بە ئاسانی دەگیرێن. مەقەست، چەقۆ و هەر شتێکی تیژ بەکارمەهێنە.
• ناوچەیەکی سنووردار بە دەرگای قوفڵکراو کە ئەو کەسە دەتوانێت بە ئازادی تێیدا بگەڕێت کاتێک تۆ لە نزیکیدایت.

لە کام ڕووەکەکان دوور بکەومەوە؟

ئەو ڕووەکانە هەڵبژێرە کە دەست لێدانیان سەلامەتە و، ئەگەر بە تام بکرێن، سەلامەت بن. دامەزراوەی ئەلزهایمەری ئەمریکا ڕاوێژ دەکات ڕووەک بەکاربهێنرێت کە بە گشتی پێستی هەستیار ناکات، بۆ هەستیاری پشکنین بکرێت، و بە وردی چاودێری ئەو کەسانە بکرێت کە ڕەنگە خاک بە هەڵە وەک خواردن وەربگرن. ڕاوێژی پاراستنی ماڵەوەی پەیمانگای نیشتمانی تەمەن بریتییە لە لابردن یان قوفڵکردنی ڕووەکە ژەهراوییەکان.

• دووربە لە گوڵی دڕکدار، کاکتوس، و ڕووەکانی شلەدار کە پێست هەستیار دەکەن.
• پێش چاندن، هەر ڕووەکێک دڵنیای لێ نیت لەگەڵ ناوەندێکی کۆنترۆڵی ژەهر یان ناوەندێکی فرۆشتنی گوڵدا بپشکنە.
• ڕووەکە دڵخوازە ئاشناکان دەتوانن هەستێکی خۆش بگەڕێننەوە. دامەزراوەی ئەلزهایمەری ئەمریکا گوڵ و کاکتوسی کریسمس وەک نموونە باس دەکات. جۆرە بێ دڕکەکان هەڵبژێرە.
• پەتەکە، دەرمانی ڕووەک و دەرمانی گیاھەرزەکان بە قوفڵ هەڵبگرە، و لەو شوێنانە بەکاریان مەهێنە کە ئەو کەسە دەستی پێدەگات.

چۆن لە گەرما و خۆر پارێزراو بم؟

کاتی دەرەوە بەپێی کەشوهەوا پلانی بۆ دابنێ. پەیمانگای نیشتمانی تەمەن ڕوون دەکاتەوە کە کەسانی تەمەنمەزن مەترسییان بۆ نەخۆشیی پەیوەست بە گەرما زیاترە، بەشێکی لەبەر ئەوەی جەستە بە باشی خۆی لەگەڵ گۆڕانی پلەی گەرما ناگونجێنێت و هەندێک دەرمان کاریگەری لەسەر مامەڵەکردنی جەستە لەگەڵ گەرما هەیە.

• لە بەیانی زوو یان ئێواران بچنە دەرەوە. لە مانگە گەرمەکاندا دووربە لە ناوەڕاستی ڕۆژ. پێوەری گەرما (heat index) بپشکنە، نەک تەنها پلەی گەرما.
• زوو زوو ئاو پێشکەش بکە. چاوەڕێ مەکە ئەو کەسە بڵێت تینوویەتی. لە گەرمادا دووربە لە کحول و خواردنەوەی کافایینی.
• جلوبەرگی گونجاو لەبەر بکە. جلوبەرگی ڕەنگی کراوە، فرافیت، کڵاوی فراوان و چاویلکەی خۆر.
• کرێمی پارێزەر لە خۆر بەکاربهێنە. پەیمانگای نیشتمانی تەمەن کرێمی فراوان-پارێز (broad-spectrum) بە SPF 15 یان زیاتر پێشنیار دەکات، و لەماوەی ڕۆژدا دووبارە بکەرەوە.
• سێبەر هەڵبژێرە. مێزی چاندن لەژێر دارێک یان چەتردا دابنێ.
• کورت بیهێڵەرەوە. کاتێکی کورت لە دەرەوە دەتوانێت بەس بێت، بەتایبەتی لە ڕۆژانی گەرمدا.
• ئاگاداری نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بە. پەیمانگای نیشتمانی تەمەن سەرئێشە، سەرلێشێواوی، سووڕانەوە یان ڕشانەوە وەک نیشانەی ئەگەرەی نەخۆشیی پەیوەست بە گەرما باس دەکات. ئەو کەسەی لەگەڵ دیمێنشا دەژێت ڕەنگە پێت نەڵێت هەستی بە ناخۆشی دەکات، بۆیە سەیری ڕووخسار و ڕەفتاری بکە. بگەڕێنەوە ژوورەوە، بە ئاو و قاوەیەکی فێنک فێنکی بکەنەوە، و ئەگەر بەخێرایی باشتر نەبوو یارمەتی پزیشکی وەربگرە. لێدانی گەرما (heat stroke)، بە نیشانەکانی وەک بێهۆشبوون، سەرلێشێواوی، یان پێستی وشک و سوور، حاڵەتێکی فریاگوزاری پزیشکییە: پەیوەندی بە 122 (ژمارەی فریاگوزاری) بکە.

کەشوهەوای ساردیش گرنگە. لە زستاندا، کاتی دەرەوە کورت بهێڵەرەوە و دڵنیابە کە دەست و پێ گەرم و وشک دەمێننەوە.

کاتێک دەچینە دەرەوە، چۆن مامەڵە لەگەڵ سووڕانەوە بکەم؟

هەر کاتێک لە دەرەوەن، لەگەڵ ئەو کەسەدا بە. کۆمەڵەی ئەلزهایمەر دەڵێت لە هەر 10 کەسێک لەو کەسانەی لەگەڵ دیمێنشا دەژین، 6 کەسیان لانیکەم جارێک دەسووڕێنەوە، و زۆریان زیاتر لە جارێک. ئەمە دەتوانێت لە هەر قۆناغێکدا ڕووبدات.

ڕێنماییەکانی پەیمانگای نیشتمانی تەمەن بۆ سووڕانەوە و ونبوون ئەمانە لەخۆدەگرێت:

• دڵنیابە کە ئەو کەسە بازنی ناسنامە یان بازنی پزیشکی لەدەستدایە کە ناو، ناونیشان و ژمارەی تەلەفۆنی تۆی تێدایە، یان جلوبەرگەکانی نیشان بکە.
• وێنە یان ڤیدیۆیەکی نوێی ئەو کەسە لە لای خۆت هەڵبگرە.
• بە دراوسێکان ڕاگەیەنە کە ڕەنگە ئەو کەسە بسووڕێتەوە.
• حەوشەکە بە پەرژین و دەرگای قوفڵکراو پارێزراو بکە.
• ئەو کەسەی پێشتر سووڕاوەتەوە بە تەنها جێی مەهێڵە.

کۆمەڵەی ئەلزهایمەر هەروەها پێشنیاری دروستکردنی ناوچەی ناوەوە و دەرەوە دەکات کە بە سەلامەتی دەتوانرێت تێیدا بگەڕێندرێت، و پلاندانانی چالاکییەکان بۆ ئەو کاتەی ڕۆژ کە بێئارامی زیاتر ڕوودەدات. پیاسەیەک لە باخچەیەکی سەلامەت و سنوورداردا دەتوانێت بۆ بێئارامیی کۆتایی ڕۆژ گونجاو بێت. سەیری ڕێبەرەکەمان بکە دەربارەی بێئارامیی کۆتایی ڕۆژ.

ئەگەر ئەو کەسە ون بوو، کۆمەڵەی ئەلزهایمەر ڕاوێژ دەکات دەستبەجێ ناوچە نزیکەکان بگەڕێنرێن و ئەگەر لەماوەی 15 خولەکدا نەدۆزرایەوە پەیوەندی بە 122 (ژمارەی فریاگوزاری) بکرێت. بە پۆلیس بڵێ کە ئەو کەسە دیمێنشای هەیە.

لەگەڵ گۆڕانەکاندا، چۆن باخچەداری بگونجێنم؟

هەندێک کەس حەز دەکەن سەیری کارکردنت بکەن. پەیمانگای نیشتمانی تەمەن تێبینی دەکات کە ڕێگەدان بە کەسێک بۆ سەیرکردن بەس باشە ئەگەر ئەوەی حەزی لێیە.

کەی دەبێت بگەڕێینەوە ژوورەوە؟

بگەڕێنەوە ژوورەوە کاتێک ئەو کەسە ماندوو، گەرم، سارد، بێئارام دەردەکەوێت یان ئامادەیە تەواو بکات. دە خولەکی کورت و خۆش باشترە لە نیوەڕۆیەکی درێژ کە بە بێئاسوودەیی کۆتایی دێت. زوو تەواوکردن دەرئەنجامێکی باشە.

باخچەکە لەسەر شاشە بهێنە ناو ماڵەوە

لە ڕۆژانی باراناویدا، Sort Together سەبەتەیەکی باخچەی هەیە بۆ پۆلێنکردنی وێنەکان، و Conversation Cards پرسیاری کراوەی تێدایە کە دەتوانن ببنە هۆی باسکردنی چیرۆکەکانی باخچە. ئەگەر لە گەرمادا هاتنەوە ژوورەوە و هەست بە پەلەپەل کرد، Calm Breathing وەستانێکی خاو و ئارام پێشکەش دەکات کە دەتوانن پێکەوە ئەنجامی بدەن. بۆ بیرۆکەی زیاتر کە لەسەر دەست لێدان، بۆنکردن و گوێگرتن بنیات نراون، سەیری ڕێبەری چالاکییە هەستییەکانمان بکە.