Okurima nokukara pondje kovandu mbe na dementia

Ku ovandu ouzeu, omuunda i umwe womapango ngu mave tjiwa tjinene. Okurima, okuyeta omeva nokutoora ovitoora kwa zikama kouṋingi mbu va honga rukuru, nu okukara pondje ku eta ombepo ombwa, eyuva nomuriro wozonḓera. The National Institute on Aging wa tja okukwizika ovimuti, okupanda ovitoora novikurya, nokutaura komasa ovimuti mbi kura otja moviungura mbi omundu ngu na Alzheimer’s a sora okuhimuha. Emano ndi kwa tja oviṋa mbi sora okukamburwa, mbi sora vi okutjita omuunda u kare omuhuze okutjita nawo, nombi sora vi okukara otjisemba komahore, eyuva nokuzemburuka.

Oviungura viṋe vyopondje novyomuunda mbi tjita nawa?

Oviungura oviwa tjinene oviḓi nu tji tji tjiwika, nu kwa sora okutjitwa omundu a tura poo a hina. Huyira otja komuano mbu wa hakaṋa omundu rukuru.

Momuunda

1. Okuyeta omeva. Otjikando otjivi tjomeva otjiti poo ozomboha ozombwa nomikando mivi mbi ri popezu. Okuyeta omeva ku nomapukiriro nomakwizikiro, nu kaku ṱire otjivaro.
2. Okupanda ombuto momikando. The Alzheimer’s Foundation of America wa tja okupanda ombuto momikando mivi nokutarera omasa mbi kura. Ombuto onene otja omakunde, otjitoora tjeyuva poo ovihape kwa huze okukwata.
3. Okutoora ovitoora mbya kukuta. Okunyanya ovitoora mbya kukuta nomake otjiungura otjivyoṱe nu tji tjitwa rukwao. Huyira ovimuti mbi hi novizora.
4. Okutoora ovikurya poo ovimuti. Ovinyanya ovitito, omakunde novimuti kwa huze okutoora nu kwa we kurya. Vi twara mondjuwo okuvi tjita kokurya kwomutjira.
5. Okunuka nokukwata ovimuti. Rosemary, mint na lavender vi nomunuko omuhande. Nyanya otjikaya momake wove nu tji pa omundu.
6. Okukomba ondjira poo otjari. Otjikomba otjiti kombanda ndji ri otjikukutu, tji wa sora okukara omundu a tura nawa.
7. Okuzuvarisa otjikurya tjozonḓera. Nu hina pamwe nu tara oṋe? mbe ya okwienda.

Mondjuwo, tji pe hi sora okuhita pondje

• Omuunda wovimuti komuano wa basil, parsley poo chives.
• Okupanda kombanda yeranda. AFA wa tja okutjita ovikando otja vyokombongarero okuvara omavu petjitwa rimwe noku twara omavu novikando mivi.
• Okuronga ovitoora novitoora mbya tetwa novimuti vyomiti okuza motjari poo kotjitoro.
• Ovitoora mbya nyanywa okuza kotjitoora, nu tji mavi patekwa kozokarta. Tara oviungura vyomake okukasana.
• Okutjita ovikando vyonunuko ya lavender poo ya rose, otjipango tjiṋe tja AFA tji tji vara omunuko womuunda mondjuwo.

Okuhita pondje nokuenda koṱa

• Okuenda oruveze orupe motjimbumba, kotjari tjovandu poo kotjitoro tjovimuti, mouvena mbu he kare rukuru nombanda yokuhina.
• Okuhina pondje kombanda yoranda poo kombanda yotjitanda okupuratesa ozonḓera nokuzuva ombepo. Ndji otjiungura otjikwizikire otjo.
• Okukaruka komuunda wovandu moruveze tji pe hi nomuhinda. NHS wa tja omapango wina ovimuunda vyokuzuva mbi novimuti vyonunuko, ovikando vyokukwata nomeva.
• Okurisa ozonḓera zomeva poo okutarera ozonḓera komuano womeva popezu, mu kare ondjeverero okuza komukuro womeva.

Mbi sora vi okutjita omuunda u kare omuhuze okutjita nawo?

Yeta omuunda ku omundu, hi ku omundu komuunda.

• Ovikando mbi ri kombanda poo ovikando ovire komurungu wouṱi kwa hee okukotama poo okupinda.
• Ovikando kombanda yeranda kwa tjita kovandu mbe tjita otjitanda tjozombunda poo mbe hakaṋa okuhina.
• Ozondjira ozonene, ozondeeṋe mbi hi novikukutu poo ovikando vyomeva mbi ri kombanda kwa hungira ondjeverero yokuwa.
• Ovikando vyokuhina mbi nomake nomuzire mondjira, kutja omuverukiro u kare po aruhe.
• Ovikohi mbi nomakwato omare, omaviye mbi huze okukwata. Tjinda ovikohi vyokuteta, ovikukutu na atjihe tji tara.
• Otjitwa tji ri nomuverukiro nomuvero wokupata omundu ndu a sora okurihonga omuano arikana ngunda ove wa kara popezu.

Ovimuti viṋe mbi sora okutjinda?

Huyira ovimuti mbi hi nondjeverero okukwata na, tji tji sora, mbi hi nondjeverero nokurya. AFA wa tja okutjita ovimuti mbi ha vandeka onyama, okutara koovivaro vyonayama, nokutara nawa kutja oṋe? atjihe ngu sora okupurungira omavu otja ovikurya. Omakuma womondjuwo wa NIA wa tja okukosa poo okupata ovimuti mbi ri nomuti omuvi.

• Tjinda ozorose zonovizora, ovikaktus, novimuti mbi nomeva mbi vandeka onyama.
• Tji wa hi na omakwizikiro kotjimuti, tara ku otjipango tjomuti omuvi poo kotjitoro tjovimuti tjopopezu rukuru noku panda.
• Ovimuti mbi tjiwika kwa sora okurisire omurungu omuwa rukwao. AFA wa tja ozorose novikaktus vyokrismesa tjimwe vyomihandje. Huyira ovimuti mbi hi novizora.
• Vara oviferteraisa, ovipesetisaida novimiti vyokukonda ovitai kure, nu o vi tjita ku pe ha sora okukwata omundu.

Mbi sora vi okukara otjisemba momahore neyuva?

Pangera oruveze rwopondje otja komahore. NIA wa tja ovakururume novakurutje ve ri mondjeverero onene youvere womahore, mena rukwao omurumbi u ha kwizike nawa komaundjiro womahore nu ovimuti vimwe vi kamburisa omurumbi mouvere womahore.

• I pondje muhuka poo kongurova. Tjinda otjikati tjeyuva mozombura ezomaheero. Tara omahore, hi indu eyuva ruko.
• Vanga omeva rukwao. O ha verera kutja omundu a tje kutja wa kara noyuwa. Tjinda oalcohol no okafe momahore.
• Zara otja komahore. Ozombanda ozondeeṋe ozombapa, otjipenda otjize nozongarira zeyuva.
• Tjita osirafa yeyuva. NIA wa tja SPF 15 poo kombanda, nu tji patewa rukwao moure weyuva.
• Huyira omuzire. Kamburira eranda rokupanda kehi yomuti poo kehi yotjipenda tjeyuva.
• Ru kare orupe. Oruveze orupe pondje kwa yenena, tjimanga meyuva omahore.
• Tara omakuma womahore. NIA wa tja okuhihira komurungu, okururupuka, okutengerera poo okuhindwa komurungu otja omakuma wouvere womahore. Omundu ngu na dementia kwa hi sora okukuraera kutja wa vera, eye tara komuano nomutjito we. Hiti mondjuwo, huha nomeva nosirafa omuhukire, nu kambura omuvatere wouvere tji a hi kwizike rukuru. Ouvere womahore womasenino, nomakuma otja okukokora, okururupuka poo onyama ndja kukuta, ouvere womberero: isa 10111.

Otjiheero rukwao tji ri nondjeverero. Moihukiro, tjita oruveze rwopondje ru kare orupe nu vara kutja omake nomainya ye kare omahuka nu omakukutu.

Mbi sora vi okukwizika okuzemburuka tji tu hita pondje?

Kara pu omundu atjihe otja tji ve ri pondje. Alzheimer’s Association wa tja ovandu hamboumwe moikumi omurongo mbe kara na dementia mave zemburuka rukuru, nu ouzeu mave zemburuka rukwao. Kwa sora okutjita moruveze aruhe.

Omakuma wa NIA wokuzemburuka nokuzauruka wa katuka:

• Vara kutja omundu we ri otjikwatise tjokutjivirisa poo otjikwatise tjouvere tji nomazina we, ondjuwo ye nonomero yove yotjifonere, poo honga ozombanda ze.
• Vara otjitwa otjape poo otjivideo tjomundu puo.
• Kuraera ovaṱaṱa kutja omundu kwa sora okuzemburuka.
• Pata otjari nomuverukiro nomuvero ndwa patwa.
• O ha isa omundu ngu wa zemburuka rukuru a kare erike.

Alzheimer’s Association wa tja rukwao okutjita ovikando vyomondjuwo novyopondje mbi sora okurihongwa moukoto, nokupangera oviungura koruveze rweyuva tji omuhinda u ri tjinene. Okuenda momuunda otjisemba nu u patwa kwa sora okurira otjipango otjiwa kokuhindwa kongurova. Tara emano retu rookuhindwa kongurova.

Tji wa zemburuka omundu, Alzheimer’s Association wa tja okukambura popezu rukuru nokurira 10111 tji ve hiya munika mozominute omurongo na tano. Kuraera ovapolisi kutja omundu u na dementia.

Mbi sora vi okukamburisa okurima otja tji vina tji runduruka?

Ovandu vimwe ve hakaṋa okutarera ove tji wa tjita. NIA wa tja okuruga omundu a tarere rukuru kwa yenenena tji tji ri otjiṋa tji ve hakaṋa.

Tji twa sora okuhiti mondjuwo?

Hiti mondjuwo tji omundu a tara a vere, a hire, a hee, a hepa ombango poo a vanga okukwizika. Ominute omurongo omivi nu omawa kwa vira omukwe omure mbu kwizikira mouvere. Okukwizika rukuru otjipango otjiwa.

Yeta omuunda mondjuwo komuano

Meyuva rombura, Sort Together i nomutara womuunda wokuronga ovitwa, nu Conversation Cards i nomapukiriro mbu sora okurisa ozombapira zomuunda. Tji wa hiti mondjuwo u zu komahore nu u tara u rukera, Calm Breathing kwa yandja omuverukiro omuhuhire mbu wa sora okukara nao pamwe. Okukasana omapangero mbi zikama kokukwata, okunuka nokuzuva, tara emano retu roviungura vyokuzuva.