Tembiapo ka'aguy ha okahápe dementiagua ndive

Heta tapichápe g̃uarã, ka’aguy ha’e peteĩ tenda oikuaaporãvéva. Yvy jo’o, ñemongaru ha yvoty ñembyaty oipuru katupyry oñembokatupyrýva ymaite guive, ha oĩramo okahápe ogueru pytu pyahu, kuarahy resa ha guyra pu. National Institute on Aging omombe’u ka’avo ñangareko, yvoty ha ka’avo ñembo’y, ha ñe’ẽ ka’avo mba’éichapa okakuaa rehegua tembiapo apytépe ikatúva ohayhu tapicha oñeñangarekóva Alzheimer rehe. Ko kuatiarogue omyesakã mba’e ikatu eñeha’ã, mba’éichapa ejapo ka’aguy ndahasýiva ijepuru, ha mba’éichapa eñemo’ã aku, kuarahy ha jeikove’ỹgui.

Mba’e tembiapo okahápe ha ñemitỹ rehegua oiko porãve?

Tembiapo iporãvéva ndahasýi, ojekuaáva ha ikatu ojejapo oñembo’ývo térã oguapývo. Eiporavo pe tapicha ohayhúva yma rehehápe.

Ka’aguýpe

1. Ñemongaru. Peteĩ kambuchi michĩ ha vevúi térã peteĩ ysyry mbojereha mbeguéva ha mbovymi ñana’ỹ hi’aguĩva. Ñemongaru oguereko ñepyrũ ha ñemohu’ã hesakãva ha ndahasýi ojejavy hag̃ua.
2. Ñana’ã ñembo’y ñana’ỹme. Alzheimer’s Foundation of America omombe’u eñembyaty hag̃ua ñana’ã ñana’ỹ michĩme ha ehecha mba’éichapa okakuaa. Ñana’ã tuicháva, kumanda, girasol térã arveja-icha, ndahasýi ojepoko hag̃ua.
3. Yvoty itujámava ñembogue. Embojey pógui yvoty ho’áva ha’e tembiapo mbeguéva ha oje’e’ỹva hetajey. Eiporavo ka’avo iñati’ỹva.
4. Ka’avo térã ka’avo ñana ñembyaty. Tomate michĩ, kumanda ha ka’avo ñana ndahasýi oñembyaty ha iporã oñe’ũ hag̃ua. Eregueru ógape eipuru hag̃ua karu’ípe.
5. Ka’avo ñañandu ha ñepoko. Romero, menta ha lavanda oguereko hyakuã hatã ha iporãva. Emongu’e peteĩ hogue pokuéra pa’ũme ha eme’ẽ oñandu hag̃ua.
6. Tape térã patio ñemopotĩ. Peteĩ escoba vevúi peteĩ yvyjoja ha itĩva ári, oñembo’y porãrõ gueteri.
7. Guyra tembi’u ñemyenyhẽ. Upéi peguapy oñondive ha pehecha mávapa ou.

Óga ryepýpe, ndaikatúiramo jeho okápe

• Peteĩ ka’avo ñana’ỹ ovetã jerére albahaca, perejil térã ciboulette reheve.
• Ñembyaty mesa ijaho’ipyrépe. AFA omombe’u eipuru hag̃ua bandeja tembi’u renda rehegua eñongatu hag̃ua yvy peteĩ tendápe ha egueraha yvy kóta michĩme.
• Yvoty ñemohenda yvoty ñekytĩpyre ha hogue korapýgui térã ñemuha guive.
• Yvoty ñemomirĩ peteĩ ramillete rehegua, upe rire oñemboja hag̃ua kuatia’atãme. Ehecha tembiapo arte ha popegua hetave hag̃ua.
• Lavanda térã rosa mboguaha ñejapo, ambue idea AFA rehegua oguerúva ka’aguy hyakuã ógape.

Osẽvo okápe

• Jeguata mbyky tape jerére, yvotýty térã ka’avo ñemuha rupi, mbeguekatu ha oĩhápe tenda oguapy hag̃ua.
• Oguapy okahápe peteĩ korapýpe térã apykápe ehendu hag̃ua guyra pu ha eñandu pytu. Kóva ha’e tembiapo peteĩnteva avei.
• Jeho peteĩ ka’aguy opavave g̃uarã ára py’aguapýpe. NHS omombe’u oĩha tenda oguerekóva ka’aguy oñandupyrãva, ka’avo hyakuãva, ipoko rereko ha y reheve.
• Ypeka ñemongaru térã guyra jehecha yno’õ jerére, eime mombyry y rembe’ýgui tekorosãrã.

Mba’éichapa ajapo ka’aguy ndahasýiva ijepuru?

Egueru ka’aguy pe tapicha hi’aguĩ, ndaha’éi pe tapicha ka’aguy gotyo.

• Yvyjera yvate térã ñana ñembyatyryru yvate ku’akue rupi he’ise ani oñesũ térã oñakãity.
• Ñana ñembyatyryru mesáre iporã tapicha oiporúva silla de rueda térã oipotáva oguapy.
• Tape ipypuku ha ijoja itakua’ỹ ha ysyrýỹre omomichĩ ka’arupytykuaa.
• Apyka ijyva reheve ha kuarahy’ãme tape pukukue, ikatu hag̃uáicha opytu jepi opa ára.
• Tembipuru ijyva mbyky ha mbovu reheve ndahasýiva oñemotenonde hag̃ua. Ani eipuru tijera ka’avo rehegua, kyse ha mba’e hãi.
• Tenda ijokapypyre ha okẽ ijokapyrépe pe tapicha ikatúva oikundaha sãso nde reime hi’aguĩvo.

Mba’e ka’avo amboykeva’erã?

Eiporavo ka’avo iporãva oñepoko hag̃ua ha, ikatúramo, iporãva ani hag̃ua imarã oje’úramo jepe. AFA omombe’u eipuru hag̃ua ka’avo ndohasýiva jepi pire, ehechajey alergia rehegua, ha emaña porã ani hag̃ua oĩ ombojehe’áva yvy tembi’u ramo. NIA he’i tekorosãrã ógape rehegua embogue térã eñongatu hag̃ua ka’avo ipohyikuaáva okẽ mbotyhápe.

• Emboyke rosa iñati’ỹva, kaktus ha ka’avo oguerekóva tyry ombohasýva pire.
• Ehechajey peteĩ ka’avo ndereikuaaporãiramo peteĩ tendápe oipytyvõva pohyikuaa rehegua térã ka’avo ñemuha rendápe emboty mboyve.
• Ka’avo ojekuaaporãva ikatu ogueru jey ñeñandu porã. AFA omombe’u rosa ha kaktus Navidad rehegua techapyrãramo. Eiporavo ichugui iñati’ỹva.
• Eñongatu pohã ñemongaru hag̃ua, pohã ñakãity rehegua ha ñana ñani rehegua okẽ mbotyhápe, ha ani eipuru tenda pe tapicha ikatúvape oho.

Mba’éichapa añemo’ãta aku ha kuarahýgui?

Emohenda ára okahápe g̃uarã ára rehehápe. NIA omyesakã kakuaa yvypóra itujavéva oguerekóha riesgo tuichaveva hasy aku rehegua, peteĩ hendápe pe tete ndojokupytýigui porãve umi ñemoambue aku rehegua ha oĩ pohã ombyaihápe mba’éichapa pe tete omba’apo aku ndive.

• Eho korãitépe térã ka’arupytũme. Emboyke ára mbyte ára hakúvape. Ehecha aku índice, ndaha’éi temperatura añónte.
• Eme’ẽ y jepi. Ani eha’ãrõ pe tapicha he’i hag̃ua iñy’uhéiha. Emboyke kaguy ha mba’e ho’ysãva cafeína reheve aku aja.
• Emonde ao hekopete. Ao isa’yju ha ijokuaáva, akã’ã ipypukúva ha tesa’ã kuarahy rehegua.
• Eipuru kuarahy’ã pohã. NIA omombe’u eipuru hag̃ua ipypukúva kuarahy opaichagua rehe, SPF 15 térã hetave, ha ejapo jey ára pukukue.
• Eiporavo kuarahy’ã. Emoĩ mesa ñembyaty hag̃ua yvyra térã paraguasúpe.
• Embojave mbyky. Peteĩ jehasami mbyky okahápe ikatu iporãma, ára hakúvape.
• Emaña kyhyjerã rehe. NIA omombe’u akãrasy, iñakãñandu vai, akãnundu térã py’ajere ikatuha ha’e kyhyjerã hasy aku rehegua. Peteĩ tapicha oñeñangarekóva dementiagua rehe ikatu noñe’ẽi ndéve oñandu vaiha, upévare emaña hova ha heko rehe. Eike ógape, eñemo’ỹ y reheve ha ao ro’ysã reheve, ha eheka pytyvõ pohanohára ndopytu porã pya’e vove. Golpe de calor, kyhyjerã reheve ha’éva ka’aru, iñakãñandu vai térã pire itĩ ha pytã, ha’e peteĩ mba’e vai pya’e oñeñangarekova’erã: ehenói 911.

Ára ro’y avei tuichamba’e. Araro’ýpe, embojave mbyky okahápe ha ehecháke ipo ha ipy opytu ha itĩ.

Mba’éichapa añangarekóta jeikove’ỹ rehe roho jave okápe?

Eime pe tapicha ndive opa ára osẽramo okápe. Alzheimer’s Association omombe’u poteĩ 10 tapichágui 6 oñeñangarekóva dementiagua rehe oguata okañy taha’e peteĩ jeýpe, ha heta ojapo hetajey. Ikatu oiko opa etapa aja.

NIA ñe’ẽporã jeikove’ỹ ha okañy rehegua omoinge:

• Ehecháke pe tapicha oguereko jehechakuaa térã pulsera pohanohára rehegua hérava, henda ha nde pumbyry reheve, térã emoĩ jehechakuaa hao rehe.
• Ereko peteĩ ta’anga térã ta’angamýi pyahu pe tapicha rehegua.
• Emombe’u ijogayguakuérape pe tapicha ikatuha oguata okañy.
• Ejoko korapy peteĩ kora ha okẽ mbotyhápe.
• Ani eheja peteĩ tapicha oguatáva okañy meme oñeñangareko’ỹre.

Alzheimer’s Association omombe’u avei ejapo hag̃ua tenda ógape ha okahápe ikatúva ojeikundaha tekorosãme, ha emohenda tembiapo ára pehẽngue pe tapicha oñandu’ỹve hag̃ua. Peteĩ jeguata peteĩ ka’aguy tekorosãme ha ijokapypyrépe ikatu iporã ka’arupytũ jave oñandu’ỹve hag̃ua. Ehecha ore kuatiarogue ka’arupytũ jave oñandu’ỹve rehegua.

Pe tapicha okañýramo, Alzheimer’s Association omombe’u eheka hag̃ua hi’aguĩ pya’e ha ehenói hag̃ua 911 ndojejuhúiramo 15 aravo’i rire. Emombe’u policía-pe pe tapicha oñeñangarekóva dementiagua rehe.

Mba’éichapa amohenda ñemitỹ oñemoambue jave mba’e?

Oĩ tapicha oipotáva omaña nde remba’apo aja. NIA omombe’u ikatuha eheja pe tapicha omaña mante, péicha ohayhúrõ.

Araka’épa jaikeva’erã jey ógape?

Eike pe tapicha haku, iro’y, oñandu porã’ỹ, térã oipota opytu vove. Pa aravo’i py’aguapy ha porã iporãve peteĩ ka’aru pukúva opáva ñemondýipe. Opa voi ha’e peteĩ mba’e porã.

Egueru ka’aguy ógape pantallápe

Ára ama vove, Sort Together oguereko peteĩ ajaka ka’aguy rehegua ta’anga ñemohenda hag̃ua, ha Conversation Cards omoinge porandu ijuruja ikatúva ogueraha ka’aguy rembiasakue gotyo. Peju aku guive ha peñandu pya’e hag̃ua, Calm Breathing ome’ẽ peteĩ pausa mbegue ha kirirĩ ikatúva peñemoirũ. Hetave idea hag̃ua oñemopyendáva jepoko, hyakuã ha tyapu rehe, ehecha ore kuatiarogue tembiapo oñandupyrãva rehegua.