Uteaktivitetar og hagestell for menneske med demens

For mange er hagen eit av dei mest kjende stadene dei kjenner. Å grave, vatne og plukke blomar bruker ferdigheiter som vart lærte for lenge sidan, og å vere ute gir frisk luft, sollys og fuglesong. National Institute on Aging nemner å stelle planter, plante blomar og grønsaker, og å snakke om korleis plantene veks, blant aktivitetar folk med Alzheimer kan like. Denne sida tek for seg kva du kan prøve, korleis du gjer ein hage enklare å bruke, og korleis du held deg trygg i varme, sol og når nokon vandrar av stad.

Kva uteaktivitetar og hagestell fungerer godt?

Dei beste oppgåvene er enkle, kjende og kan gjerast stående eller sitjande. Vel etter kva personen likte før.

I hagen

1. Vatning. Ei liten, lett vatningskanne eller eit mildt slangemunnstykke og nokre krukker innan rekkevidde. Vatning har ein tydeleg start og slutt, og er vanskeleg å gjere feil.
2. Såing i krukker. Alzheimer’s Foundation of America foreslår å så i små krukker og sjå dei veks. Store frø som bønner, solsikker eller erter er lettare å handtere.
3. Avblomstring. Å plukke vekk visne blomar for hand er ei mild, repeterande oppgåve. Vel planter utan torn.
4. Plukke grønsaker eller urter. Cherrytomatar, bønner og urter er lette å plukke og gode å smake. Ta dei inn og bruk dei til lunsj.
5. Lukte og kjenne på urter. Rosmarin, mynte og lavendel har sterke, gode lukter. Gni eit blad mellom fingrene og før det forbi nasen.
6. Feie ein gangveg eller ein terrasse. Ein lett kost på ei flat, tørr flate, dersom balansen er stabil.
7. Fylle ein fuglemat. Sett deg så saman og sjå kven som kjem på besøk.

Innandørs, når det ikkje går an å gå ut

• Ein urtehage på vindauksbrettet med basilikum, persille eller gressløk.
• Potting på eit overbygd bord. AFA foreslår å bruke brett som i kantinar, for å halde jorda på éin plass, og å flytte jord med små kopp.
• Blomsterarrangering med avskorne blomar og grønt frå hagen eller butikken.
• Pressa blomar frå ein buketten, seinare limt på kort. Sjå kunst og handverk for meir.
• Å lage lavendel- eller rosepose, ei anna AFA-idé som held hagelukta innandørs.

Ut og om

• Ein kort tur rundt kvartalet, i ein park eller på eit hagesenter, i eit roleg tempo med ein stad å sitje.
• Sitje ute på ein veranda eller ein benk for å høyre på fuglar og kjenne vinden. Dette er ein fullverdig aktivitet i seg sjølv.
• Besøke ein offentleg hage i eit roleg tidspunkt på dagen. NHS seier at somme stader har sanseshagar med duftande planter, ulike teksturar og vassfunksjonar.
• Mate ender eller sjå på fuglar ved ein lokal dam, med trygg avstand til vasskanten.

Korleis gjer eg ein hage enklare å bruke?

Før hagen fram til personen, ikkje omvendt.

• Høgbed eller høge krukker på om lag midjehøgd, slik at ingen treng knele eller bøye seg.
• Krukker på eit bord fungerer for personar som bruker rullestol eller helst vil sitje.
• Breie, flate gangvegar utan laust stein eller slangar som ligg på tvers, reduserer faren for snublingar.
• Benkar med armlener og skugge langs vegen, så det alltid er mogleg å kvile.
• Reiskapar med tjukke, myke handtak som er lette å halde. Hopp over sekatørar, kniv og alt som er skarpt.
• Eit inngjerda område med låsbar port som personen kan utforske fritt medan du held deg i nærleiken.

Kva planter bør eg unngå?

Vel planter som er trygge å ta på og helst trygge om dei blir smakte på. AFA rår til planter som sjeldan irriterer huda, å sjekke for allergiar, og å halde god oppsikt med alle som kan forveksle jord med mat. Heimetryggingsrådet frå NIA inkluderer å fjerne eller låse inne giftige planter.

• Unngå tornete roser, kaktusar og planter med safte som irriterer huda.
• Sjekk alle planter du er usikker på hos eit giftsenter eller eit lokalt hagesenter før du planter dei.
• Kjende favorittar kan vekkje gode kjensler. AFA nemner roser og julekaktus som døme. Vel torn-frie sortar.
• Lås inne gjødsel, insektmiddel og ugrasmiddel, og bruk dei ikkje på område personen kan nå.

Korleis held eg meg trygg i varme og sol?

Planlegg uteopphald etter været. NIA forklarer at eldre vaksne har høgare risiko for varmerelaterte helseplager, delvis fordi kroppen tilpassar seg temperaturendringar dårlegare, og fordi nokre medisinar påverkar korleis kroppen handterer varme.

• Gå ut tidleg eller seint. Unngå midten av dagen i varme månader. Sjekk varmeindeksen, ikkje berre temperaturen.
• Tilby vatn ofte. Ikkje vent til personen seier at dei er tørste. Unngå alkohol og koffeinhaldig drikke i varmen.
• Kle deg for det. Lyst, laust tøy, ein bred hatt og solbriller.
• Bruk solkrem. NIA anbefaler breispektra SPF 15 eller høgare, fornya gjennom dagen.
• Vel skugge. Set krukkebordet under eit tre eller ein parasoll.
• Hald det kort. Eit kort opphald ute kan vere nok, særleg på varme dagar.
• Sjå etter varselteikn. NIA listar hovudverk, forvirring, svimmel eller kvalme som mogleg teikn på varmerelaterte helseplager. Ein person med demens fortel kanskje ikkje at dei kjenner seg uvel, så sjå etter ansiktet og åtferda. Gå inn, kjøl ned med vatn og ein kald klut, og søk medisinsk hjelp om dei ikkje blir betre raskt. Hetteslag, med teikn som besvimning, forvirring eller tør, raudfarga hud, er ein medisinsk nødsituasjon: ring lokalt nødnummer.

Kulde har òg å seie. Om vinteren bør uteopphald vere korte, og du bør sørgje for at hender og føter held seg varme og tørre.

Korleis handterer eg vandring når vi går ut?

Vere saman med personen kvar gong dei er ute. Alzheimer’s Association seier at seks av 10 personar som lever med demens vil vandre av stad minst éin gang, og mange gjer det meir enn éin gong. Det kan skje i alle fasar.

NIA sine tips om vandring og det å kome bort inkluderer:

• Sørg for at personen har eit ID- eller medisinsk armbånd med namnet, adressa og telefonnummeret ditt, eller merk klede.
• Ha eit nylegt bilete eller video av personen.
• Fortel naboane at personen kan vandre av stad.
• Sikre hagen med gjerde og ein låst port.
• La ikkje nokon med ein historikk av vandring vere åleine utan tilsyn.

Alzheimer’s Association foreslår òg å lage inne- og uteområde som kan utforskast trygt, og å planlegge aktivitetar til det tidspunktet på dagen då rastløyse oftast kjem. Ein tur i ein trygg, innhegna hage kan passe godt ved rastløyse på ettermiddagen. Sjå vår guide om rastløyse på ettermiddagen.

Om personen blir borte, sjekk nærliggjande trygge stader medan du kontaktar lokal politi eller nødetatane utan opphald. Ikkje vent eit fast tal minutt før du melder frå. Ein artikkel frå 2021 i det amerikanske justisdepartementet sitt tidsskrift om etterforskning av savnte personar seier at politietatar ikkje bør krevje ein fast ventetid, og listar symptom som liknar demens som ein høgrisiko-faktor. Lokale rutinar for melding varierer. Del når og kvar personen sist vart sett, kva dei hadde på seg, og eit nylegt bilete. Følg retningslinene frå lokale responderarar; søk ikkje på farlege stader åleine.

Korleis tilpassar eg hagestellet etter kvart som ting endrar seg?

Somme føretrekk å sjå på medan du arbeider. NIA seier at det er fint å la personen berre sjå på, om det er det dei likar.

Når bør vi gå inn?

Gå inn når personen ser sliten, varm, kald, urolig eller klar til å vere ferdig. Ti hyggelege minutt er betre enn ein lang ettermiddag som endar i uro. Å stoppe tidleg er eit godt resultat.

Ta hagen inn på skjermen

På regnfulle dagar har Sorter saman ein hagekurv for å sortere bilete, og Samtalekort har opne oppmodingar som kan føre til hagehistorier. Om du kjem inn frå varmen og kjenner deg stressa, gir Roleg pust ei langsam, stille pause de kan dele. For fleire idear bygde på berøring, lukt og lyd, sjå vår guide om sanseaktivitetar.