Ŋuɖoɖo kpuia
Abɔdede kple ɣeyiɣi zazã le gota ate ŋu anye dɔwɔna si fa akɔ na eye wònye nusi ame si le agbe nɔm kple ŋkuɖoɖo ƒe kuxi nya nyuie. Te kpɔ be nàde tsi atiwo, ado amagbewo ɖe zewo me, aɖe seƒoƒo siwo yrɔ ɖa, alo azɔ mɔ kpui aɖe le abɔ si ŋu gli le me. Zã abɔ siwo kɔ kpo alo kplɔ̃ ale be ame aɖeke madze klo o, ƒo asa na dɔwɔnu siwo ɖa nu, ati siwo ŋu ŋu le alo siwo gblẽa nu le ame ŋu, nàyi gota le ŋkeke ƒe akpa si me vuvɔ le wu me, eye nànɔ ame la gbɔ ɣesiaɣi.
- Abɔmedɔ bɔbɔewo abe tsi dede atiwo ŋu, nuku dodo ɖe zewo me, amagbewo ʋeʋẽ kple wo ŋɔŋlɔ, kple seƒoƒowo ŋeŋe ate ŋu awɔ le tsitre alo anyinɔƒe.
- Abɔ siwo kɔ kpo, zewo kple kplɔ̃ si ŋu nutsyɔnu le la kɔa abɔdedea ɖe ali dzi eye wòɖea anyidzedze ƒe afɔku dzi kpɔtɔna.
- Ƒo asa na dɔwɔnu siwo ɖa nu, ati siwo ŋu ŋu le alo siwo vea ame nu, kple nusiwo katã gblẽa nu le ame ŋu. Kpɔ egbɔ be womebu anyigba nuɖuɖu o.
- Dzoxɔxɔ ate ŋu anye afɔku na ame tsitsiwo. Yi gota le ŋdi kanya alo fiẽ, tsɔ tsi kple vɔvɔli ɖe asi, eye nàge ɖe aƒe me ne èkpɔ dzigbɔgbɔɖi ƒe dzesi gbãtɔ.
- Ame geɖe siwo le agbe nɔm kple ŋkuɖoɖo ƒe kuxi tsoa tsatsam ɣeaɖewoɣi. Nɔ ame la gbɔ le gota ɣesiaɣi eye nàlé eƒe foto yeye kple dzesidenu ɖe asi.
Le axa sia dzi (8 akpawo) .
Na ame geɖe la, abɔ mee nye teƒe siwo wonya nyuie wu dometɔ ɖeka. Anyigba kuku, tsi dede atiwo ŋu kple seƒoƒowo ŋeŋe zãa aɖaŋu siwo wosrɔ̃ gbe aɖe gbe ke, eye gotanɔnɔ hea ya fafɛ, ɣe ƒe keklẽ kple xeviwo ƒe ha vɛ. National Institute on Aging yɔ atiwo dzi kpɔkpɔ, seƒoƒowo kple amagbewo dodo, kple nuƒoƒo tso ale si atiwo le tsitsim ŋu ɖe dɔwɔna siwo ate ŋu adze ame siwo le agbe nɔm kple Alzheimer ƒe dɔléle ŋu dome. Axa sia ƒo nu tso nusiwo nàte kpɔ, ale si nàwɔ be abɔdede nanɔ bɔbɔe wu, kple ale si nànɔ dedie le dzoxɔxɔ, ɣe kple tsatsam me ŋu.
Gotagome kple abɔdede ƒe dɔwɔna kawoe wɔa dɔ nyuie?
Dɔ siwo nyo wu nye esiwo le bɔbɔe, wonye nusiwo wonya, eye woate ŋu awɔ wo le tsitre alo anyinɔƒe. Tia wo le nusi ame la lɔ̃na tsã nu.
Le abɔa me
- Tsi dede. Tsigoe sue kpekpe aɖe alo tsidenu si ƒe nu le bɔbɔe kple ze ʋɛ aɖewo siwo le asi gbɔ. Tsi dede ƒe gɔmedzedze kple nuwuwu me kɔ, eye metea ŋu gbɔa dzɔ o.
- Nukuwo dodo ɖe zewo me. Alzheimer’s Foundation of America ɖoa aɖaŋu be woado nukuwo ɖe ze suewo me eye woakpɔ ale si wole tsitsim. Nuku gãwo abe ayi, ɣeƒoƒo alo ayi ƒomevi ene le bɔbɔe be woalé.
- Seƒoƒo siwo yrɔ ɖeɖe. Seƒoƒo siwo yrɔ ƒe ɖeɖe kple asi nye dɔ bɔbɔe si wogbugbɔna wɔna. Tia ati siwo ŋu ŋu mele o.
- Amagbewo alo amagbewo ŋeŋe. Tomatosi suewo, ayi ƒomevi kple amagbewo le bɔbɔe be woaŋe eye wovivina be woaɖu. Tsɔ wo yi aƒe me nàzã le ŋdɔnuɖuɖu me.
- Amagbewo ʋeʋẽ kple wo ŋɔŋlɔ. Rosemary, mint kple lavender ƒe ʋeʋẽ sesẽ eye wòvivina. Mimi aŋgba ɖeka le wò asibidɛwo dome eye nàtsɔe ado ɖe ŋgɔ nɛ.
- Mɔ alo akpata tutu. Tutumenu kpekpe aɖe le anyigba si le gbadza eye wòƒu, ne ame la te ŋu nɔa tsitre nyuie.
- Nuku dede xeviɖunu me. Emegbe mia nɔ anyi ɖekae akpɔ amesiwo va.
Le aƒe me, ne gotayiyi mele bɔbɔe o
- Amagbe ze le fesre nu abe basil, parsley alo chives ene.
- Atidodoe le kplɔ̃ si ŋu nutsyɔnu le dzi. AFA ɖoa aɖaŋu be woazã agba abe nuɖuxɔ me tɔ ene atsɔ alé anyigba ɖe teƒe ɖeka eye woatsɔ kɔpu suewo atsɔ anyigba aɖo teƒe bubu.
- Seƒoƒo siwo wolã ɖoɖo kple seƒoƒowo kple amagba siwo tso abɔa me alo fiase.
- Seƒoƒowo mimi tso seƒoƒo ƒuƒoƒo aɖe me, emegbe woatsɔ wo atɔ ɖe agbalẽviwo ŋu. Kpɔ asinudɔwɔwɔwo hena nyatakaka bubuwo.
- Lavender alo rose ƒe kotoku suewo wɔwɔ, si nye AFA ƒe susu bubu si tsɔa abɔa ƒe ʋeʋẽ vaa aƒe me.
Gotadodo kple mɔzɔzɔ
- Mɔzɔzɔ kpui aɖe le nutome, abɔ si amewo katã zãna alo abɔmenuwo dzraƒe, blewu eye teƒe aɖe nanɔ anyi be woanɔ anyi.
- Anyinɔnɔ le gota le akpata alo zikpui dzi ase xeviwo ƒe ha eye nàse ya fafɛ. Esia ŋutɔ nye dɔwɔna blibo.
- Abɔ gã aɖe sasrãkpɔ le ŋkeke ƒe akpa si me tomefafa le. NHS gblɔ be teƒe aɖewo ƒe abɔwo me amagbewo siwo ʋẽna, nu siwo woate ŋu aka asi ŋu kple tsi ƒe dzesiwo le.
- Xeviwo nuɖuɖu alo wo kpɔkpɔ le tɔsisi sue aɖe gbɔ, gake nànɔ adzɔge tso tsia ƒe go ŋu.
Aleke mawɔ be abɔdede nanɔ bɔbɔe wu?
Tsɔ abɔdedea va ame la gbɔ, menye be nàna ame la nayi abɔdedea gbɔ o.
- Abɔ siwo kɔ kpo alo zewo siwo kɔ siwo le abe ali ene fia be ame aɖeke madze klo alo abɔbɔ o.
- Zewo le kplɔ̃ dzi wɔa dɔ na ame siwo zãa zikpui si woʋuna alo esiwo lɔ̃a anyinɔnɔ.
- Mɔ siwo keke eye wole gbadza siwo dzi kpe siwo le ʋuʋum alo tsidenuwo mele o la ɖea afɔklinu ƒe afɔku dzi kpɔtɔna.
- Zikpui siwo ŋu abɔléti kple vɔvɔli le le mɔa dzi, ale be gbɔdzɔe ate ŋu anɔ bɔbɔe ɣesiaɣi.
- Dɔwɔnu siwo ƒe asiléƒe lolo eye wofa siwo léle le bɔbɔe. Ƒo asa na lãɖenuwo, hɛwo kple nusiwo katã ɖa nu.
- Teƒe si ŋu gli kple agbo si wotu le si me ame la ate ŋu azɔ faa esime nèle egbɔ.
Ati kawoe wòle be maƒo asa na?
Tia ati siwo ŋu asikaka le dedie, eye ne anya wɔ la, esiwo megblẽa nu ne woɖu wo o. AFA ɖoa aɖaŋu be woazã ati siwo mevea ŋutigbalẽ nu zi geɖe o, woakpɔ be ŋutigbalẽ ƒe dɔléle aɖe le amea ŋu hã, eye woalé ŋku ɖe ame si ate ŋu abu anyigba nuɖuɖu ŋu nyuie. NIA ƒe aƒeme dedienɔnɔ ƒe aɖaŋuɖoɖo lɔ ati siwo gblẽa nu le ame ŋu ɖeɖe ɖa alo wo tutu ɖe eme.
- Ƒo asa na roses siwo ŋu ŋu le, cacti, kple ati siwo ƒe tsi vea ŋutigbalẽ nu.
- Ne èmenya ati aɖe nyuie o la, bia aɖitɔxɔkpɔƒe alo abɔmenuwo dzraƒe hafi nàdoe.
- Ati siwo wonya tsã ate ŋu ahe seselelãme nyuiwo vɛ. AFA yɔ roses kple Christmas cactus abe kpɔɖeŋuwo ene. Tia esiwo ŋu ŋu mele o.
- Lé atiŋudonuwo, nudzodzoe wutinuwo kple gbe wutinuwo ɖe teƒe si wotu, eye mègaɖe wo le teƒe siwo ame la ate ŋu aɖo o.
Aleke manɔ dedie le dzoxɔxɔ kple ɣe me?
Ðo gotagome ɣeyiɣi ɖe yame ƒe nɔnɔme ŋu. NIA ɖe eme be afɔku si le dzoxɔxɔ ƒe dɔléle me lolo wu na ame tsitsiwo, elabena ŋutilã metrɔna ɖe yame ƒe dzoxɔxɔ ŋu nyuie o eye atike aɖewo hã kpɔa ŋusẽ ɖe ale si ŋutilã wɔa nu ɖe dzoxɔxɔ ŋu dzi.
- Yi gota le ŋdi kanya alo fiẽ. Ƒo asa na ŋkeke titina le dzomeŋɔli me. Kpɔ dzoxɔxɔ ƒe sesẽme, menye dzoxɔxɔa ɖeɖe ko o.
- Na tsi edziedzi. Megalala be ame la nagblɔ be tsikɔ le ewuyem o. Ƒo asa na aha kple nunono siwo me caffeine le le dzoxɔxɔ me.
- Do awu siwo sɔ. Awu siwo ƒe amadede le ʋeʋẽm, wole bɔbɔe, kuku si keke gbadza kple ŋkuŋutakpɔnu.
- Zã ɣeŋutakpɔnu. NIA ɖoa aɖaŋu be woazã broad-spectrum SPF 15 alo esi wu nenema, eye woagbugbɔ asi enu le ŋkekea me.
- Tia vɔvɔli. Ðo atidodoe kplɔ̃a ɖe ati alo vɔvɔlita te.
- Wɔe kpui. Ɣeyiɣi kpui aɖe le gota ate ŋu asɔ gbɔ, vevietɔ le ŋkeke siwo dzi dzoxɔxɔ le.
- Lé ŋku ɖe nuxlɔ̃amedzesiwo ŋu. NIA yɔ taɖuame, tɔtɔ, mo ƒe tsatsam alo dɔléle be woate ŋu anye dzoxɔxɔ ƒe dɔléle ƒe dzesiwo. Ame si le agbe nɔm kple ŋkuɖoɖo ƒe kuxi ate ŋu magblɔ na wò be yemele nyuie o, eyata kpɔ eƒe mo kple eƒe nuwɔnawo. Ge ɖe aƒe me, fa tu kple tsi kple avɔ fafɛ, eye nàdi atikewɔla ƒe kpekpeɖeŋu ne eƒe nɔnɔme meva nyo kaba o. Dzoxɔxɔ ƒe dɔvɔ̃, si ƒe dzesiwo ate ŋu anye anyidzedze, tɔtɔ, alo ŋutigbalẽ ƒuƒu si me tsi mele o, nye nudzɔdzɔ kpata si hiã atikewɔla ƒe kpekpeɖeŋu enumake: yɔ 112.
Vuvɔ hã le vevie. Le vuvɔŋɔli me la, wɔ gotagome ɣeyiɣia kpui eye nàkpɔ egbɔ be asi kple afɔ le dzoxɔxɔ kple ƒuƒu me.
Aleke mawɔ akpɔ tsatsam gbɔ ne míeyi gota?
Nɔ ame la gbɔ ɣesiaɣi si wòle gota. Alzheimer’s Association gblɔ be ame 10 dometɔ 6 siwo le agbe nɔm kple ŋkuɖoɖo ƒe kuxi atsa mɔ zi ɖeka ya teti, eye wo dometɔ geɖe wɔa esia wu zi ɖeka. Ate ŋu adzɔ le akpa ɖesiaɖe me.
NIA ƒe aɖaŋuɖoɖowo tso tsatsam kple bubu ŋu lɔ:
- Kpɔ egbɔ be alidzesi alo atikewɔwɔ ƒe alidzesi le ame la ŋu si dzi eƒe ŋkɔ, adrɛs kple wò telefon xexlẽdzesi le, alo nàde dzesi eƒe awuwo.
- Lé ame la ƒe foto alo video yeye ɖe asi.
- Na aƒelika siwo nya be ame la ate ŋu atsa mɔ.
- Tu gli ɖe abɔa ŋu eye nàtu agboa.
- Mègblẽ ame si tsa mɔ kpɔ va yi ɖe eɖokui si o.
Alzheimer’s Association gado susu ɖa be woawɔ teƒe siwo le aƒe me kple gota siwo me woate ŋu azɔ dedie le, eye woaɖo dɔwɔnawo ɖe ŋkeke ƒe akpa si me dzigbɔgbɔɖi dzɔna zi geɖe wu ŋu. Mɔzɔzɔ le abɔ si ŋu gli le, si le dedie me ate ŋu anyo na fiẽ me dzigbɔgbɔɖi. Kpɔ míaƒe mɔfiame tso fiẽ me dzigbɔgbɔɖi ŋu.
Ne ame la bu la, Alzheimer’s Association ɖoa aɖaŋu be woadi eyome le nutome enumake eye woayɔ 112 ne womekpɔe le aɖabaƒoƒo 15 megbe o. Gblɔ na kpovitɔwo be ŋkuɖoɖo ƒe kuxi le ame la ŋu.
Aleke matrɔ abɔdede ne nuwo trɔ?
| Ne esia va sesẽ | Te esia kpɔ ɖe eteƒe |
|---|---|
| Abɔ blibo aɖe dodo | Nuku ɖeka dodo ɖe ze ɖeka me |
| Gbe gbegblẽwo ɖeɖe (gbe gbegblẽwo kple atiwo nyanya) | Tsi dede, alo seƒoƒo siwo yrɔ siwo dze ƒã ɖeɖe |
| Zɔzɔ le abɔa me godoo | Anyinɔnɔ le kplɔ̃ ŋu kple anyigba le agba dzi kple ati aɖe |
| Gotayiyi kura | Amagbe ze le nuɖukplɔ̃ dzi, alo anyinɔnɔ le fesre si ʋu nu |
| Dɔwɔna aɖeke wɔwɔ | Anyinɔnɔ ɖekae le gota, nuxexlẽ kple nukpɔkpɔ |
Ame aɖewo lɔ̃na be yewoakpɔ ale si nèle dɔ wɔm. NIA gblɔ be enyo be nàna ame la nakpɔ wò ko ne eyae dzea eŋu.
Ɣekaɣie wòle be míatrɔ ayi aƒe me?
Yi aƒe me ne ame la dze abe ɖe wòɖo vɔvɔli, dzoxɔxɔ le ewum, vuvɔ le ewum, mele akɔ anyi o, alo edi be yeadzudzɔ ene. Aɖabaƒoƒo ewo kpui siwo vivina nyo wu ŋdɔ blibo aɖe si wu enu kple vevesese. Dzudzɔ kaba nye nu nyui.
Tsɔ abɔa va aƒe me le screen dzi
Le ŋkeke siwo dzi tsi le dzadzam la, Sort Together ƒe abɔme kusi li hena nɔnɔmetatawo ɖoɖo, eye Conversation Cards ƒe nyabiase siwo ʋu mɔ ate ŋu ahe abɔ me ŋutinya vɛ. Ne mietrɔ tso dzoxɔxɔ me eye miele kabakaba la, Calm Breathing naa ɖiɖi blewu, si me tomefafa le si miate ŋu ama. Hena susu bubu siwo nɔ te ɖe asikaka, ʋeʋẽ kple gbe dzi la, kpɔ míaƒe seselelãme ƒe dɔwɔnawo ƒe mɔfiame.
Nyabiase siwo bɔ
Abɔdede ƒe dɔwɔna kawoe ame si le agbe nɔm kple ŋkuɖoɖo ƒe kuxi ate ŋu awɔ?
Tsi dede atiwo ŋu, nukuwo dodo ɖe ze suewo me, amagbewo ʋeʋẽ kple wo ŋɔŋlɔ, seƒoƒo siwo yrɔ ɖeɖe, amagbe alo kutsetse ŋeŋe, seƒoƒo siwo wolã ɖoɖo, kple mɔ tutu nye tiatia nyuiwo. Le aƒe me la, amagbe ze le fesre nu alo anyigba le agba dzi le kplɔ̃ si ŋu nutsyɔnu le dzi hã wɔa dɔ nyuie. Tia dɔa le nusi ame la lɔ̃na tsã kple nusi wòate ŋu awɔ bɔbɔe fifia nu.
Aleke mawɔ akpɔ ame si le agbe nɔm kple ŋkuɖoɖo ƒe kuxi ta le dzoxɔxɔ me?
Ðo gotagome ɣeyiɣi ɖe ŋdi kanya alo fiẽ si me vuvɔ le wu, wɔe kpui, eye nàna tsi ame la edziedzi. Tia vɔvɔli, kuku si keke gbadza, awu siwo le bɔbɔe eye womele kpekpem o, kple ɣeŋutakpɔnu. Afɔku si le dzoxɔxɔ ƒe dɔléle me lolo wu na ame tsitsiwo, eye tɔtɔ, mo ƒe tsatsam alo dɔléle ate ŋu anye nuxlɔ̃amedzesiwo, eyata ne èkpɔ wo la, ge ɖe aƒe me enumake nàfa tu.
Aleke míawɔ ayi gota ne edzɔa zi geɖe be wòtsana?
Nɔ ame la gbɔ ɣeyiɣi bliboa, zã abɔ si ŋu gli kple agbo si wotu le, eye nàkpɔ egbɔ be alidzesi alo dzesidenu le esi. Lé eƒe foto yeye ɖe asi. Ne ame la bu la, Alzheimer's Association ɖoa aɖaŋu be woayɔ 112 ne womekpɔe le aɖabaƒoƒo 15 megbe o.
Nukae míawɔ ne abɔ mele mía si o?
Ze ʋɛ aɖewo le akpata dzi, fesrenu ze, alo amagbewo le agba dzi le nuɖukplɔ̃ dzi sɔ gbɔ. Àte ŋu ayi abɔ siwo amewo katã zãna, abɔ gã aɖe alo nutome abɔ hã. Anyinɔnɔ le gota nèse xeviwo ƒe ha hã nye gotagome dɔwɔna.
Dzɔtsoƒewo
Míeɖoa kadodo ɖe habɔbɔwo kple nusɔsrɔ̃ siwo dzi axa sia ɖoa ŋu ɖo la gbɔ. Wolé ŋku ɖe wo dometɔ ɖesiaɖe ŋu ne wowɔ axaa yeyee.
- Dementia-Friendly Gardening Ideas · Alzheimer's Foundation of America
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Hot Weather Safety for Older Adults · National Institute on Aging
- Coping With Alzheimer's Behaviors: Wandering and Getting Lost · National Institute on Aging
- Wandering · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS