Деменция менән йәшәгән кешеләр өсөн баҡса эштәре

Күп кешеләр өсөн баҡса — иң таныш урындарҙың береһе. Ҡаҙыу, һыу һибеү, сәскә өҙөү — оҙаҡ йылдар элек өйрәнелгән күнекмәләр, ә тышта булыу — саф һауа, ҡояш нуры һәм ҡоштар йыры. National Institute on Aging (NIA) Альцгеймер ауырыуы менән йәшәгән кешеләр өсөн ярай торған шөғөлдәр рәтенә үҫемлек ҡарауҙы, сәскә һәм яшелсә ултыртыуҙы һәм үҫемлектәрҙең нисек үҫеүе тураһында һөйләшеүҙе индерә. Был биттә нимә һынап ҡарарға, баҡсаны нисек еңелерәк итергә һәм эҫе, кояш һәм юлдан яҙыу хәүефенән нисек һаҡланырға икәне бирелгән.

Нинди баҡса һәм тышҡы эштәр яхшы эшләй?

Иң яҡшы эштәр — ябай, таныш һәм баҫып йәки ултырып башҡарыла торғандары. Кеше элек нимә яратҡанына ҡарап һайлағыҙ.

Баҡсала

1. Һыу һибеү. Еңел һыу савыты йәки йомшаҡ шланг башлығы һәм ҡулға еткән бер нисә һауыт. Һыу һибеүҙең башы ла, аҙағы ла асыҡ, уны насар башҡарыу ҡыйын.
2. Орлоҡтарҙы һауыттарға ултыртыу. Alzheimer’s Foundation of America (AFA) орлоҡтарҙы бәләкәй һауыттарға ултыртырға һәм уларҙың үҫешен күҙәтергә тәҡдим итә. Ҙур орлоҡтар — ҡарлыған, ҡояш сәскәһе йәки борсаҡ — ҡулға еңелерәк.
3. Һулған сәскәләрҙе өҙөү. Һулған сәскәләрҙе ҡул менән өҙөү — йомшаҡ, ҡабатланған эш. Тикәнһеҙ үҫемлектәр һайлағыҙ.
4. Яшелсә йәки дары үләндәрен йыйыу. Черри помидорҙар, борсаҡ һәм дары үләндәре йыйырға еңел һәм тәмле. Өйгә индереп, шул уҡ көндө өйлә ашына ҡулланығыҙ.
5. Дары үләндәрен еҫкәү һәм тейеп ҡарау. Розмарин, мята һәм лаванда ҡаты, матур еҫле. Яфраҡты бармаҡтар араһында ышҡығыҙ, аҙаҡ уны ҡул аша үткәреп ҡарағыҙ.
6. Юлды йәки майҙансыҡты һепереү. Яҫы, ҡоро ерҙә һепергес, әгәр тигеҙлек нығыраҡ булһа.
7. Ҡоштар ашатҡысын тултырыу. Унан һуң бергә ултырып, кемдәр килгәнен күҙәтегеҙ.

Өйҙә, сығырға мөмкин булмағанда

• Тәҙрә төбөндәге дары үләне: рейхан, петрушка йәки шнит-лук.
• Ябыҡ өҫтәлдә туфрак менән эш. AFA ашханә стилендәге тәбәктәрҙе туфракты бер урында тотоу һәм уны бәләкәй ҡасалар менән күсереү өсөн ҡулланырға тәҡдим итә.
• Киҫелгән сәскәләр менән бәйләм эше: баҡсанан йәки кибеттән алынған сәскә һәм ҡатыҡ үләндәр.
• Баҫылған сәскәләр: бәйләмдән алынған сәскәләр һуңынан ҡаҙҡыҡтарға ябыштырыла. Күберәк өсөн сәнғәт һәм ҡул эштәре биттәрен ҡараңыҙ.
• Лаванда йәки роза еҫле мешоктар — AFA тәҡдим иткән тағы бер ысул, ул баҡсаның еҫен өйҙә һаҡлай.

Сығып йөрөү

• Ҡыҫҡа йөрөү — блок буйлап, парк йәки баҡса үҙәгенә, яй аҙымлап, ултырыр урын менән.
• Тышта ултырыу — ҡыуышта йәки эскәмйәлә, ҡоштар һайрауын тыңлап, елдең ҡырыуын тойоп. Был — айырым, тулы шөғөл.
• Йәмәғәт баҡсаһына бару — тыныс ваҡытта. NHS билдәләүенсә, кайһы бер урындарҙа еҫле үҫемлектәр, төрлө тоҡомдар һәм һыу фонтандары булған сенсор баҡсалар бар.
• Ҡоштарға ашатыу йәки ҡоштарҙы күҙәтеү урындағы күл яғында, һыу ярынан ерәгерәк торғанда.

Баҡсаны нисек еңелерәк ҡулланырға?

Баҡсаны кешегә яҡынайтығыҙ, кеше баҡсаға түгел.

• Күтәрелгән кәртәләр йәки бейек һауыттар бил бейеклегендә — тубыҡлап эйелергә кәрәкмәй.
• Өҫтәлдәге һауыттар — коляскала йөрөгән йәки ултырырға яраткан кешеләр өсөн.
• Киң, тигеҙ юлдар — ташлы урын йәки шланг ятмаһын, шул сәбәпле тайыу хәүефе кәмей.
• Ҡулдар тоторға урынлы эскәмйәләр һәм юл буйында күләгә — ялыу һәр ваҡыт мөмкин булһын.
• Йомшаҡ һаплы ҡоралдар — тотоуға еңел. Ҡайсы-ҡайсылар, пычаҡтар һәм ҡырҡыу нәмәләрҙән ваз кисегеҙ.
• Бикләнгән ҡапҡалы ҡурыҡ, унда кеше ирекле гәзиткән, һеҙ яҡында торғанда.

Ниндәй үҫемлектәрҙән һаҡланырға?

Тейеүе хәүефһеҙ, ә мөмкин булһа, татыуы ла хәүефһеҙ үҫемлектәр һайлағыҙ. AFA тире бәрелеүен сығармаған үҫемлектәр ҡулланырға, аллергияны тикшерергә һәм туфракты аш тип уйлаған кешегә иғтибарлы булырға кәңәш итә. NIA-ның өй хәүефһеҙлеге тәҡдимдәре ағыулы үҫемлектәрҙе алып ташлауҙы йәки бикләп ҡуйыуҙы индерә.

• Тикәнле роза, кактустар һәм тире тетеүсе шырәһе булған үҫемлектәрҙән ваз кисегеҙ.
• Ышанғыһыҙ үҫемлекте ултыртыр алдынан агыулы матдәләр буйынса кәңәш биреү үҙәгенән йәки урындағы баҡса кибетенән һорағыҙ.
• Таныш яратҡан нәмәләр рәхәт тойғолар уята ала. AFA роза һәм Раштуа кактусын миҫал итә. Тикәнһеҙ сорттарҙы һайлағыҙ.
• Ашлыҡтарҙы, пестицид һәм сорнякҡа ҡаршы матдәләрҙе бикләп һаҡлағыҙ һәм уларҙы кеше ирешә торған урындарҙа ҡулланмағыҙ.

Эҫе һәм кояш ваҡытында нисек һаҡланырға?

Тышта булыуҙы һауа торошона ҡарап планлаштырығыҙ. NIA аңлатыуынса, олоғайған кешеләр эҫенән килгән ауырыуға тейешле тиклем тиҙ яраҡлаша алмағанлыҡтан һәм кайһы бер дарыуҙар организмдың эҫене кисереүенә йоғонто яһағанлыҡтан, юғарыраҡ хәүеф аҫтында.

• Иртә йәки кискә сығығыҙ. Йылы айҙа көндөң уртаһынан ҡасығыҙ. Температураны ғына түгел, эҫелек индексын да ҡарағыҙ.
• Һыуҙы йыш тәҡдим итегеҙ. Кеш сусаны тип әйтеүен көтмәгеҙ. Эҫе көндә алкоголь һәм кофеинлы эсемлектәрҙән ҡасығыҙ.
• Кейемде һауаға ҡарап һайлағыҙ. Аҡ йәки яҡты төҫтә, бушлыҡлы кейем, киң ҡарыш башлыҡ һәм күҙлек.
• Кояштан һаҡлаусы крем ҡулланығыҙ. NIA киң спектрлы SPF 15 йәки юғарыраҡ кремды тәҡдим итә, ҡөнө буйы яңынан һөртөргә кәрәк.
• Күләгә һайлағыҙ. Баҡса өҫтәлен ағас йәки шатыр аҫтына ҡуйығыҙ.
• Ҡыҫҡа итегеҙ. Ҡыҫҡа ғына тышта булыу ҙа етә, айырыуса йылы көндәрҙә.
• Хәүеф билдәләренә иғтибар итегеҙ. NIA эҫе һауанан ауырыу билдәләре итеп баш ауыртыу, аптырау, баш әйләнеү йәки ҡолоҡ килеүен атай. Деменция менән йәшәгән кеше бер ни хаҡта ла үҙенең ауырыуын әйтмәҫкә мөмкин, шуға күрә йөҙөнә һәм ҡылығына ҡарағыҙ. Өйгә инегеҙ, һыу һәм һыуыҡ лупкә менән һалҡынайтығыҙ, ә тиҙ яҡшырмаһа, медицина ярҙамына мөрәжәғәт итегеҙ. Эҫе тәре (һуҡ ҡайтыу) булһа — һуш юғалыу, аптырау, ҡоро һәм ҡыҙарған тире кеүек билдәләр менән — ул медицина ғәҙәттән тыш хәле: 112 номерына шылтыратығыҙ.

Һалҡын һауа ла мөһим. Ҡышын тышта булыуҙы ҡыҫҡа итегеҙ, ҡулдар менән аяҡтар йылы һәм ҡоро булыуын тәьмин итегеҙ.

Тышҡа сыҡҡанда юлдан яҙыуҙы нисек хәл итергә?

Кеш тышта булғанда, һәр ваҡыт янында булығыҙ. Альцгеймер ассоциацияһы әйтеүенсә, деменция менән йәшәгән ун кешенең алтыһы кәмендә бер тапҡыр юлдан яҙа, ә күптәре бер тапҡырҙан ашыу. Был исталыштың истәлә һәр баҫҡысында ла булырға мөмкин.

NIA-ның юлдан яҙыу һәм юғалыу буйынса кәңәштәре түбәндәгеләрҙе индерә:

• Кеш исеме, адресы һәм һеҙҙең телефон номерыгыҙ яҙылған шәхес йәки медицина браслетын кейеүен тәьмин итегеҙ, йәки кейемдәренә исеме яҙығыҙ.
• Кешенең яңыраҡ төшкән фотоһын йәки видеоһын һаҡлағыҙ.
• Күрше-тирәләргә кешенең юлдан яҙа алыуы тураһында әйтеп ҡуйығыҙ.
• Ҡурыҡты ҡамыр һәм бикләнгән ҡапҡа менән нығытығыҙ.
• Элек юлдан яҙыуы булған кешеҙе иғтибарһыҙ ҡалдырмағыҙ.

Альцгеймер ассоциацияһы шулай уҡ хәүефһеҙ, бикләнгән урындарҙа ирекле йөрөй торған урындар булдырырға һәм тынғыһыҙлыҡ иң күп булған ваҡытҡа шөғөлдәр планлаштырырға тәҡдим итә. Хәүефһеҙ, бикләнгән баҡсала йөрөү көндөң һуңғы өлөшөндәге тынғыһыҙлыҡ өсөн яраҡлы булырға мөмкин. Беҙҙең көндөң һуңғы тынғыһыҙлығы буйынса биттә ҡарағыҙ.

Әгәр кеше юғалһа, Альцгеймер ассоциацияһы тиҙ арала яҡын тирәлә эҙләргә һәм 15 минут эсендә табылмаһа, 112 номерына шылтыратырға кәңәш итә. Полицияға деменция менән йәшәгәнен әйтегеҙ.

Баҡса эшен үҙгәрештәр менән нисек яраҡлаштырырға?

Кайһы берәүҙәр һеҙҙең эшләүегеҙҙе ҡарарға яраты. NIA билдәләүенсә, кеш яратһа, йәй генә ҡарап ултырыу ҙа яҡшы.

Ҡасан өйгә инергә?

Кеш арыған, эҫе, һалҡын, борсолған йәки тамамлауға әҙер булып күренгәндә инегеҙ. Ҡыҫҡа, рәхәт ун минут оҙаҡ, ауыр тамамланған ярты көндән яҡшыраҡ. Вакытынан алда туҡтау — дөрөҫ һөҙөмтә.

Экран аша баҡсаны өйгә индереү

Ямғырлы көндәрҙә Sort Together уйыны рәсемдәрҙе тәртипкә килтереү өсөн баҡса себеүен тәҡдим итә, ә Conversation Cards баҡса хикәйәләренә юл асырға мөмкин булған ачыҡ һорауҙар бирә. Эҫенән арыу һәм ашыҡҡан кеүек тойолһа, Calm Breathing уртаҡлашырға мөмкин булған тыныс, әкрен тынғыны тәҡдим итә. Тойғо, еҫ һәм тауышҡа таянған башҡа идеялар өсөн беҙҙең сенсор шөғөлдәр буйынса биттә ҡарағыҙ.