Kɛnɛma ni nakɔ baaraw hakilijigininw ye

Mɔgɔ caman fɛ, nakɔ ye yɔrɔ dɔnnenw dɔ ye u bɛ minnu dɔn kosɛbɛ. Bɔgɔ senni, ji tali ani falenfalenw talali bɛ baara kɛ ni seko minnu sɛmɛntiyalen don kabini tuma jan, wa kɛnɛma bɛ fiɲɛ kura, tile yeelen ani kɔnɔw kan di. National Institute on Aging bɛ jiriw ladonni, falenfalenw ni nakɔfɛnw sɛnɛni, ani kuma jiriw bɛ ka bonya cogo min na sɛbɛn baara minnu na Alzheimer bana bɛ mɔgɔ minnu na, olu bɛ se k’u diya u ye. Nin ɲɛ in bɛ kuma min kɛ, nakɔ ka nɔgɔya cogo min na, ani lakana cogo min na funteni, tile ni tununni na.

Kɛnɛma ni nakɔ baara jumɛnw bɛ baara kɛ ka ɲɛ?

Baara ɲumanw ka nɔgɔn, u dɔnnen don, wa u bɛ se ka kɛ jɔlen walima sigilen. Sugandili kɛ ka kɛɲɛ ni mɔgɔ in tun bɛ min kanu fɔlɔ.

Nakɔ kɔnɔ

1. Jiriw jila. Jifalan misɛn nɔgɔlen walima jibɔlan dakun nɔgɔlen ani kɔnɔntɔn damadɔ minnu bɛ se ka sɔrɔ nɔgɔya la. Jitala bɛ daminɛ ni laban jɛlen ye, wa a ka gɛlɛn tɛ ka fili.
2. Binw sɛnɛni kɔnɔntɔnw kɔnɔ. Alzheimer’s Foundation of America b’a fɔ ko binw ka bila kɔnɔntɔn misɛnninw kɔnɔ ani k’u bonya kɔlɔsi. Bin belebelebaw i n’a fɔ soso, tilefalen walima sɔ bɛ nɔgɔya ka minɛ.
3. Falenfalen sɛgɛnnenw bɔli. Falenfalen jaalenw bɔli bolo fɛ ye baara nɔgɔlen ye, min bɛ segin k’a kan. Jiri sugandi minnu tɛ ni ŋɔniw ye.
4. Nakɔfɛnw walima furakɛ jiriw talali. Tomati misɛnninw, soso ani furakɛ jiriw ka nɔgɔn ka ta, wa u ka di ka dun. Aw k’u lase so kɔnɔ ka baara kɛ ni u ye tilelafana waati la.
5. Furakɛ jiriw sunnali ni u magali. Romarin, menti ani lavandi bɛ ni kasa ɲuman barikamaw ye. Furakɛ bulu dɔ digi i bolokɔnɔkɔnɔw cɛ ani k’a lase a ma.
6. Sira walima da fiyɛli. Fiyɛlan nɔgɔlen duguma jɛlen kan, ni jɔli sabatilen don.
7. Kɔnɔw dumunikɛyɔrɔ dafali. O kɔ, aw ka sigi ɲɔgɔn fɛ ka kɔnɔ nataw lajɛ.

So kɔnɔ, ni bɔli kɛnɛma tɛ se ka kɛ

• Furakɛ jiri nakɔ finɛtiri kan i n’a fɔ baziliki, pɛrisili walima sibulɛti.
• Binw bilali tabali datugulen kan. AFA b’a fɔ ko aw ka baara kɛ ni tɔnba misɛnninw ye walasa bɔgɔ ka to yɔrɔ kelen na, ani ka bɔgɔ lamaga ni kɔnɔntɔn misɛnninw ye.
• Falenfalenw labɛnni ni falenfalen tigɛlenw ni furabuluw ye minnu bɔra nakɔ la walima feerekɛyɔrɔ la.
• Falenfalen jalenw labɛnni ka bɔ bɔlɔnw kɔnɔ, k’u nɔrɔ sɛbɛnw kan kɔfɛ. Aw ye bololabaara ni bolo baaraw lajɛ walasa ka hakilina wɛrɛw sɔrɔ.
• Lavandi walima bisi sasɛw dilanni, o ye AFA ka hakilina wɛrɛ ye min bɛ nakɔ kasa to so kɔnɔ.

Bɔli ni taama

• Taama surun sigida lamini na, foroba la walima nakɔ feerekɛyɔrɔ la, sumaya la ni sigiyɔrɔ ye.
• Sigili kɛnɛma da walima sigilan kan ka kɔnɔw lamɛn ani ka fiɲɛ minɛ. O yɛrɛ ye baara dafalen ye.
• Foroba nakɔ taa tile waati lafiyalen na. NHS b’a fɔ ko yɔrɔ dɔw bɛ ni nakɔ ye minnu bɛ mɔgɔ dusukun minɛ, ni furakɛ jiri kasaw, magali suguya caman ani ji yɔrɔw ye.
• Kɔnɔw dumuni walima u kɔlɔsi kɔgɔjida la, ka janya sabati ji da la.

Ne bɛ se ka nakɔ nɔgɔya cogo di?

Aw ka nakɔ lase mɔgɔ in ma, a tɛ kɛ cogo wɛrɛ la.

• Tabali kɔrɔlenw walima kɔnɔntɔn janw minnu bɛ cɛmisiri hakɛ la, o b’a to mɔgɔ kana jigi walima ka kurun.
• Kɔnɔntɔnw tabali kan bɛ baara kɛ mɔgɔw ye minnu bɛ baara kɛ ni sigilanɛgɛ ye walima minnu b’a fɛ ka sigi.
• Sira belebelebaw ni jɛlenw minnu tɛ ni kabakurunw ye walima jibɔlanw minnu bɛ da u kan, olu bɛ benni farati dɔgɔya.
• Sigilanw ni bololanɛgɛw ni sumaya ye sira kan, walasa lafiɲɛ ka se ka kɛ sugandi ye tuma bɛɛ.
• Minɛnw ni bolominɛ belebeleba nɔgɔlenw ye minnu ka nɔgɔn ka minɛ. Aw ka tigɛminɛnw, muruw ani minɛn mɛnnin si to yen.
• Yɔrɔ datugulen ni da datugulen ye min kɔnɔ mɔgɔ in bɛ se ka yaala hɔrɔnya la k’a sɔrɔ aw bɛ a kɛrɛfɛ.

Jiri jumɛnw ka kan ka bali?

Jiri sugandi minnu tɛ farati ye ka maga, ani ni a bɛ se ka kɛ, minnu tɛ farati ye ni mɔgɔ dɔ y’u dun. AFA b’a fɔ ko aw ka jiri sugandi minnu tɛ faragwɛ gɛlɛya kɛ tuma caman, ka alɛriziw lajɛ, ani ka janto kosɛbɛ ni mɔgɔ dɔ bɛ se ka bɔgɔ jate dumuni ye. NIA ka so kɔnɔ lakana ladilikanw b’a fɔ ko jiri bagaw ka bɔ walima ka datugu.

• Aw kana bisi ŋɔninenw, kaktisw, walima jiri minnu ka ji bɛ faragwɛ gɛlɛya kɛ, olu bila yen.
• Ni aw dalen tɛ jiri dɔ la, aw k’a ɲininka baga kɛlɛyɔrɔ la walima nakɔ feerekɛyɔrɔ la sani ka a sɛnɛ.
• Jiri dɔnnen minnu ka di mɔgɔ ye, olu bɛ se ka hakili ɲumanw segin. AFA bɛ kuma bisi ni Nowɛli kaktis kan i n’a fɔ misaliw. Sugandili kɛ ni suguya ŋɔnitɛw ye.
• Aw ka nakɔdumuniw, jiri faga furaw ani bin jugu faga furaw datugu, ani aw kana baara kɛ ni u ye yɔrɔ minnu na mɔgɔ in bɛ se ka taa.

An bɛ se ka an yɛrɛ lakana funteni ni tile na cogo di?

Aw ka kɛnɛma waati labɛn ka kɛɲɛ ni waati cogoya ye. NIA b’a ɲɛfɔ ko mɔgɔkɔrɔbaw ka teli ka sɔrɔ funteni bana bɛ u minɛ, k’a sababu kɛ a dɔ ye ko farigolo tɛ ladamu ka ɲɛ funteni caman cili la, ani furakɛli dɔw bɛ nɔ bila farigolo ka funteni kunbɛn cogo la.

• Aw ka bɔ sɔgɔma joona walima wula fɛ. Aw kana taa tile cɛmancɛ la funteni waati la. Funteni hakɛ yɛrɛ lajɛ, a kana kɛ funteni dɔrɔn ye.
• Aw ka ji di a ma tuma caman. Aw kana makɔnɔ mɔgɔ in k’a fɔ ko minɔgɔ b’a la. Aw kana dɔlɔ walima kafeni minɛ funteni na.
• Aw ka fini bɛnnenw don. Fini nɔgɔlenw, minnu ka ɲɛgɛn, fukulanin belebeleba ani ɲɛkisɛnw.
• Aw ka baara kɛ ni tile lakanafura ye. NIA b’a fɔ ko SPF 15 walima a sanfɛ, ka segin k’a kɛ tile kɔnɔ.
• Sumaya sugandi. Aw ka baara tabali bila jiri walima parasol jukɔrɔ.
• A ka surun. Waati surun kɛnɛma bɛ se ka bɛn, kɛrɛnkɛrɛnnenya la funteni donw na.
• Aw k’aw janto lasɔminiya taamasiyɛnw la. NIA bɛ kungolodimi, ɲagami, ɲɛninjɛ walima kɔnɔnajugu fɔ i n’a fɔ funteni bana taamasiyɛn minnu bɛ se ka kɛ. Hakilijiginin tɛ se k’a fɔ aw ye tuma bɛɛ ko a t’a yɛrɛ fɛ ka ɲɛ, o la aw k’a ɲɛda ni a kɛwalew kɔlɔsi. Aw ka segin so kɔnɔ, ka nɛnɛ sɔrɔ ni ji ni fini nɛnɛman ye, ani ka dɔgɔtɔrɔso ɲini ni a ma fisaya joona. Funteni gɛlɛn, ni taamasiyɛnw ye i n’a fɔ kirinni, ɲagami, walima faragwɛ jaalen ni jalen, o ye kɔrɔtɔko ye: aw ka 15 wele.

Nɛnɛ fana nafa b’a la. Samiyɛ waati la, aw ka kɛnɛma waati to surun na, ani aw k’a lajɛ ko bolow ni senw ka nɛnɛ ni jalen to.

An bɛ se ka tununni kɛ cogo di ni an bɛ bɔ kɛnɛma?

Aw ka to mɔgɔ in fɛ tuma bɛɛ ni a bɛ kɛnɛma. Alzheimer’s Association b’a fɔ ko hakilijiginin 10 kɔnɔ mɔgɔ 6 bɛna tunun siɲɛ kelen kelen, wa caman bɛ o kɛ siɲɛ caman. A bɛ se ka kɛ baara fan bɛɛ la.

NIA ka tununni ni tununni ladilikanw bɛ ninnu kɔnɔ:

• Aw k’a lajɛ ko bɔyɔrɔ walima dɔgɔtɔrɔso bololanɛgɛ bɛ mɔgɔ in bolo, ni a tɔgɔ, a sigiyɔrɔ ani aw ka telefɔni nimɔrɔ ye, walima k’a finiw taamasiyɛn.
• Aw ka ja walima wideyo kura mara mɔgɔ in kan.
• Aw ka a fɔ sigiɲɔgɔn ma ko mɔgɔ in bɛ se ka tunun.
• Aw ka nakɔdatugu lakana ni kogo ni da datugulen ye.
• Aw kana mɔgɔ min tun bɛ tunun fɔlɔ, o to a kelen na.

Alzheimer’s Association b’a fɔ fana ko aw ka yɔrɔw da so kɔnɔ ni kɛnɛma minnu bɛ se ka yaala lafiya la, ani ka baaraw labɛn tile waati la min na dugukolo kan dusukasi ka teli ka bɔ. Taama nakɔ datugulen ni lafiyalen kɔnɔ bɛ se ka bɛn ni wula fɛ dugukolo kan dusukasi ye. Aw ye an ka ɲɛbilasɛbɛn lajɛ wula fɛ dugukolo kan dusukasi kan.

Ni mɔgɔ in tununna tiɲɛ na, Alzheimer’s Association b’a fɔ ko aw ka ɲini a kɛrɛfɛ joona ani ka 17 wele ni a ma sɔrɔ miniti 15 kɔnɔ. Aw k’a fɔ polisikɛw ye ko hakilijigini bɛ mɔgɔ in na.

Ne bɛ se ka nakɔ ladilan cogo di ni kow bɛ ka Changé?

Mɔgɔ dɔw b’a fɛ ka aw ka baara lajɛ dɔrɔn. NIA b’a fɔ ko ka mɔgɔ to a ka lajɛ dɔrɔn, o ka ɲi ni o de b’a diya a ye.

An ka kan ka segin so kɔnɔ tuma jumɛn?

Aw ka segin so kɔnɔ ni mɔgɔ in bɔra sɛgɛnnen na, funteni b’a la, nɛnɛ b’a la, a dusu ma di, walima a b’a fɛ ka dabila. Miniti tan surun ni diyalen ka fisa tile kɔnɔ jan ye min bɛ laban dusukasi la. Ka dabila joona ye jaabi ɲuman ye.

Aw ka nakɔ lase so kɔnɔ ɛkran kan

Sanji donw na, Sort Together bɛ ni nakɔ kɔnɔntɔn ye min bɛ se ka baara kɛ ni ja suguya caman ye, ani Conversation Cards bɛ ni ɲininkali dayelenw ye minnu bɛ se ka nakɔ maanaw lawuli. Ni aw seginna ka bɔ funteni na ni haminanko ye, Calm Breathing bɛ lafiɲɛ sumalen ni dusu sumalen di aw bɛ se k’o tila ɲɔgɔn na. Hakilina wɛrɛw minnu jɔlen bɛ magali, sunnali ni mankan kan, aw ye an ka magali ni dusukun minɛ baaraw ɲɛbilasɛbɛn lajɛ.