Hoạt động ngoài trời và làm vườn cho người sa sút trí tuệ

Với nhiều người, khu vườn là một trong những nơi quen thuộc nhất. Đào đất, tưới nước và hái hoa dùng những kỹ năng học từ rất lâu, và ở ngoài trời mang lại không khí trong lành, ánh nắng và tiếng chim. National Institute on Aging liệt kê chăm sóc cây, trồng hoa và rau, và trò chuyện về việc cây đang lớn thế nào trong số những hoạt động người bị Alzheimer có thể thích. Trang này nói về những việc nên thử, cách làm cho khu vườn dễ dùng hơn, và cách giữ an toàn trước nắng nóng, ánh nắng và việc đi lang thang.

Những hoạt động ngoài trời và làm vườn nào hiệu quả?

Những việc tốt nhất thì đơn giản, quen thuộc và làm được khi đứng hoặc ngồi. Hãy chọn theo điều người thân từng thích.

Trong vườn

1. Tưới cây. Một bình tưới nhỏ, nhẹ hoặc vòi phun nhẹ nhàng và vài chậu cây trong tầm với. Tưới cây có điểm bắt đầu và kết thúc rõ ràng và khó làm sai.
2. Gieo hạt vào chậu. Alzheimer’s Foundation of America gợi ý gieo hạt vào chậu nhỏ và ngắm chúng lớn lên. Hạt lớn như đậu, hướng dương hay đậu Hà Lan dễ cầm hơn.
3. Ngắt hoa tàn. Dùng tay ngắt những bông đã tàn là việc nhẹ nhàng, lặp lại. Chọn cây không có gai.
4. Hái rau hoặc rau thơm. Cà chua bi, đậu và rau thơm dễ hái và ngon khi nếm. Mang vào nhà để dùng cho bữa trưa.
5. Ngửi và chạm vào rau thơm. Hương thảo, bạc hà và oải hương có mùi thơm mạnh, dễ chịu. Vò nhẹ một chiếc lá giữa các ngón tay và chuyền cho nhau ngửi.
6. Quét lối đi hoặc hiên. Một cây chổi nhẹ trên mặt phẳng, khô ráo, nếu thăng bằng vẫn vững.
7. Đổ đầy máng chim ăn. Rồi cùng ngồi xem ai đến thăm.

Trong nhà, khi không ra ngoài được

• Một vườn rau thơm bên cửa sổ gồm húng quế, mùi tây hoặc hẹ.
• Trồng cây vào chậu trên bàn có phủ khăn. AFA gợi ý dùng khay kiểu căng-tin để giữ đất ở một chỗ và dùng cốc nhỏ để chuyển đất.
• Cắm hoa bằng hoa tươi và cành lá từ sân hoặc cửa hàng.
• Ép hoa từ một bó hoa, sau đó dán lên thiệp. Xem nghệ thuật và thủ công để biết thêm.
• Làm túi thơm oải hương hay hoa hồng, một ý khác của AFA giữ hương thơm của khu vườn trong nhà.

Đi ra ngoài

• Đi dạo ngắn quanh khu phố, công viên hoặc một cửa hàng cây cảnh, với nhịp chậm và chỗ để ngồi.
• Ngồi ngoài trời trên hiên hoặc ghế đá để nghe chim và cảm nhận làn gió. Đây là một hoạt động trọn vẹn tự nó.
• Đến thăm một khu vườn công cộng vào lúc vắng. NHS lưu ý rằng một số nơi có vườn giác quan với cây có hương, các chất liệu để chạm và đài phun nước.
• Cho vịt ăn hoặc ngắm chim ở ao gần nhà, giữ khoảng cách an toàn với mép nước.

Làm sao để khu vườn dễ dùng hơn?

Hãy đưa khu vườn đến với người thân, không phải ngược lại.

• Luống nâng hoặc chậu cao ở độ cao khoảng ngang eo giúp không phải quỳ hay cúi.
• Chậu cây đặt trên bàn hợp với người dùng xe lăn hoặc thích ngồi.
• Lối đi rộng, bằng phẳng, không có đá lỏng hay vòi nước vắt ngang, giúp giảm nguy cơ vấp ngã.
• Ghế có tay vịn và bóng râm dọc đường, để luôn có thể nghỉ.
• Dụng cụ có cán dày, mềm dễ cầm. Bỏ kéo tỉa, dao và mọi thứ sắc.
• Một khu vực có rào và cổng có chốt để người thân thoải mái khám phá trong lúc bạn ở gần.

Nên tránh những cây nào?

Hãy chọn cây an toàn khi chạm và tốt nhất là an toàn nếu lỡ nếm. AFA khuyên dùng cây không thường gây kích ứng da, kiểm tra dị ứng, và theo dõi sát người có thể nhầm đất là đồ ăn. Lời khuyên an toàn trong nhà của NIA gồm dọn đi hoặc khóa cất cây độc.

• Tránh hoa hồng nhiều gai, xương rồng và những cây có nhựa gây kích ứng da.
• Hãy hỏi một trung tâm chống độc hoặc cửa hàng cây cảnh địa phương về bất kỳ cây nào bạn không chắc trước khi trồng.
• Những loài cây quen thuộc có thể gợi lại cảm giác dễ chịu. AFA nhắc đến hoa hồng và xương rồng Giáng sinh làm ví dụ. Hãy chọn giống không gai.
• Khóa kỹ phân bón, thuốc trừ sâu và thuốc diệt cỏ, và đừng dùng ở khu vực người thân với tới được.

Làm sao giữ an toàn khi nắng nóng?

Hãy xếp giờ ra ngoài theo thời tiết. NIA giải thích rằng người lớn tuổi có nguy cơ cao hơn bị bệnh do nóng, một phần vì cơ thể thích nghi kém hơn với thay đổi nhiệt độ và một số loại thuốc ảnh hưởng đến cách cơ thể chịu nóng.

• Ra ngoài sớm hoặc muộn. Tránh giữa trưa vào những tháng ấm. Hãy xem chỉ số nóng, không chỉ nhiệt độ.
• Mời uống nước thường xuyên. Đừng đợi người thân nói khát. Tránh rượu và đồ uống có caffeine khi trời nóng.
• Mặc cho phù hợp. Quần áo sáng màu, rộng, nón rộng vành và kính râm.
• Dùng kem chống nắng. NIA khuyên dùng loại phổ rộng SPF 15 trở lên, thoa lại trong ngày.
• Chọn bóng râm. Đặt bàn trồng cây dưới tán cây hoặc dưới dù.
• Giữ thời gian ngắn. Một khoảng ngắn ở ngoài có thể là đủ, nhất là những ngày nóng.
• Để ý dấu hiệu cảnh báo. NIA liệt kê đau đầu, lú lẫn, chóng mặt hoặc buồn nôn là những dấu hiệu có thể của bệnh do nóng. Người sa sút trí tuệ có thể không nói cho bạn biết họ thấy không khỏe, nên hãy quan sát nét mặt và hành vi. Hãy vào nhà, làm mát bằng nước và một chiếc khăn mát, và tìm sự trợ giúp y tế nếu người thân không đỡ nhanh. Say nắng nặng, với các dấu hiệu như ngất, lú lẫn hoặc da khô, đỏ bừng, là một cấp cứu y tế: hãy gọi số khẩn cấp địa phương (ở Mỹ là 911; ở Việt Nam, 115 để gọi cấp cứu).

Thời tiết lạnh cũng quan trọng. Vào mùa đông, hãy giữ thời gian ở ngoài ngắn và đảm bảo tay chân luôn ấm và khô.

Xử lý việc đi lang thang thế nào khi chúng ta ra ngoài?

Hãy ở bên người thân bất cứ khi nào họ ở ngoài trời. Alzheimer’s Association cho biết sáu trong 10 người sống chung với sa sút trí tuệ sẽ đi lang thang ít nhất một lần, và nhiều người làm vậy hơn một lần. Điều này có thể xảy ra ở bất kỳ giai đoạn nào.

Mẹo về đi lang thang và bị lạc của NIA gồm:

• Đảm bảo người thân đeo vòng tay thông tin hoặc y tế có tên, địa chỉ và số điện thoại của bạn, hoặc ghi nhãn lên quần áo.
• Giữ một bức ảnh hoặc video gần đây của người thân.
• Cho hàng xóm biết người thân có thể đi lang thang.
• Làm an toàn khoảng sân bằng hàng rào và cổng có khóa.
• Đừng để người từng đi lang thang một mình không ai trông.

Alzheimer’s Association cũng gợi ý tạo ra những khu vực trong nhà và ngoài trời có thể khám phá an toàn, và lên kế hoạch hoạt động vào thời điểm trong ngày khi người thân dễ bồn chồn nhất. Một buổi đi dạo trong khu vườn khép kín, an toàn có thể hợp với tình trạng bồn chồn cuối ngày. Xem hướng dẫn về bồn chồn cuối ngày của chúng tôi.

Nếu người thân mất tích, Alzheimer’s Association khuyên tìm ngay khu vực lân cận và gọi số khẩn cấp địa phương (ở Mỹ là 911) nếu không tìm thấy họ trong vòng 15 phút. Hãy báo cho công an biết người thân bị sa sút trí tuệ.

Làm sao điều chỉnh việc làm vườn khi mọi thứ thay đổi?

Có người thích nhìn bạn làm hơn. NIA lưu ý rằng để người thân đơn giản chỉ nhìn là ổn nếu họ thích như vậy.

Khi nào nên vào nhà?

Hãy vào nhà khi người thân trông mệt, nóng, lạnh, bất an hoặc muốn dừng. Mười phút ngắn và dễ chịu tốt hơn một buổi chiều dài kết thúc trong buồn bực. Dừng sớm là một kết quả tốt.

Đưa khu vườn vào nhà qua màn hình

Vào những ngày mưa, Cùng phân loại có giỏ vườn để phân loại hình, và Thẻ trò chuyện có những gợi ý mở có thể dẫn đến những câu chuyện về vườn. Nếu bạn vào nhà sau lúc nóng bức với tâm trạng vội vã, Hít thở thư thái mang đến một khoảng dừng chậm, yên tĩnh bạn có thể cùng chia sẻ. Để có thêm ý tưởng dựa trên xúc giác, khứu giác và âm thanh, xem hướng dẫn hoạt động giác quan của chúng tôi.