Bisalu ya kilanga mpi ya nganda

Sambu na bantu mingi, kilanga kele kisika ya kuyikana kibeni. Kutimuna, kutekila masa, mpi kukatula bafuluwa ke sadila mayele yina bo longukaka ntama, mpi kubasika na nganda ke nata mupepe ya sika, ntemo ya mwini, mpi miziki ya bandeke. National Institute on Aging ke tangaka kukeba banti, kukuna bafuluwa mpi bandunda, mpi kutubila mutindu banti ke kumaka na kati ya bisalu yina bantu yina ke zingaka na maladi ya Alzheimer lenda zola. Lutiti yayi ke monisa mambu ya kumeka, mutindu ya kusala kilanga na pete, mpi mutindu ya kuvanda na bukebuka na tiya, mwini, mpi ntangu ya kutambula-tambula.

Inki bisalu ya nganda mpi ya kilanga ke salama mbote?

Bisalu ya mbote kele ya pete, ya kuyikana, mpi lenda salama na kutelama to na kuvanda. Pona na kutadila mambu yina muntu vandaka kuzola kusala ntama.

Na kilanga

1. Kutekila masa. Mbungu ya fioti mpi ya pete ya masa to tuyau ya pete, mpi mabungu ya fioti pene-pene. Kutekila masa kele ti luyantiku mpi nsuka ya pwelele, mpi mpasi ve ya kusala yo mbi.
2. Kukuna nkuna na mabungu. Alzheimer’s Foundation of America ke pesaka ndongisila ya kukuna nkuna na mabungu ya fioti mpi kutala mutindu yo ke kumaka. Nkuna ya nene bonso madesu, tournesol, to petit pois kele pete sambu na kusimba.
3. Kukatula bafuluwa ya kukauka. Kukatula bafuluwa ya kukauka na maboko kele kisalu ya pima mpi ya kuvutukila. Pona banti yina kele ve ti ba nsende.
4. Kukatula bandunda to bansudi. Ba tomate ya fioti, madesu, mpi bansudi kele pete na kukatula mpi ya mbote na kudia. Nata yo na nzo sambu na kudia ya midi.
5. Kununga mpi kusimba bansudi. Romarin, menthe, mpi lavande kele ti nsudi ya ngolo mpi ya kitoko. Pusila lukaya na kati ya misapi mpi pesa na muntu.
6. Kukomba nzila to veranda. Kikombo ya pete na zulu ya mbata mpi ya kukauka, kana muntu ke telamaka mbote.
7. Kufulusa kisika ya kudisa bandeke. Na nima, vanda kumosi mpi tala banani ke kwisa.

Na kati ya nzo, kana kubasika kele mpasi

• Bungu ya bansudi na nela ya fenetre ya basilic, persil, to ciboulette.
• Kutula banti na mesa ya kufukama. AFA ke pesaka ndongisila ya kusadila mabaku ya ndenge ya cantine sambu ntoto kuvanda na kisika mosi mpi kunata ntoto ti bakopo ya fioti.
• Kuyidika bafuluwa yina bo me katula na kilanga to na magazini.
• Kuyumisa bafuluwa ya bouquet mpi, na nima, kukangisa yo na bakarte. Tala bisalu ya maboko sambu na bangindu ya nkaka.
• Kusala basaki ya lavande to ya rose, bangindu ya nkaka ya AFA yina ke nata nsudi ya kilanga na kati ya nzo.

Kubasika mpi kutambula

• Kutambula mwa fioti pene-pene ya nzo, na parke, to na kisika ya kuteka banti, na malembe malembe mpi ti kisika ya kuvanda.
• Kuvanda na nganda na veranda to na kiti, kuwa bandeke, mpi kuwa mupepe. Yai kele kisalu ya kukuka yo mosi.
• Kutala kilanga ya bantu yonso na ntangu ya pima ya kilumbu. NHS ke tubaka nde bisika ya nkaka kele ti bilanga ya bansudi, ya kusimba, mpi ya masa.
• Kupesa bandeke ya masa madia to kutala bandeke pene-pene ya masa, na ntama ya bukebuka ti kingumba ya masa.

Inki mutindu ya kusala kilanga na pete?

Nata kilanga pene-pene ya muntu, kansi ve kutinda muntu na kilanga.

• Bintuntu ya nda to mabungu ya nda pene-pene ya luketo ke sadisa sambu muntu kufukama ve to kunama ve.
• Mabungu na zulu ya mesa ke lunga sambu na bantu yina ke sadilaka kiti ya binama to yina ke zolaka kuvanda.
• Banzila ya nene mpi ya mbata kukonda matadi ya kukanguka to tuyau na kati ya nzila ke kitisa kigonsa ya kubwa.
• Bakiti ya maboko mpi ya kivudi na nzila, sambu kupema kuvanda ntangu yonso dibaku.
• Bisadilu ya maboko ya nene mpi ya pete yina kele pete na kusimba. Buya bakisi, mbele ya fioti, mpi kima yonso ya meno.
• Kisika ya kukangama ti lupangu mpi kielo ya kukanga yina muntu lenda tala na kimpwanza ntangu nge kele pene-pene.

Inki banti ya beto fwete buya?

Pona banti yina kele mbote na kusimba mpi, kana lenda salama, yina kele ve kigonsa kana muntu meka yo na munoko. AFA ke pesaka ndongisila ya kusadila banti yina ke yangisaka ve nkanda mingi, kutala kana muntu kele ti allergy, mpi kutala mbote-mbote bantu yina lenda kanisa ntoto bonso madia. Ndongisila ya NIA sambu na bukebuka na nzo ke tubaka mpi ya kukatula to kukanga banti ya mbi.

• Buya ba rose ya ba nsende, cactus, mpi banti yina ke basikisa masa ya nkanda yina ke yangisaka.
• Kana nge zaba ve banti mosi, yula na kisika ya lusadisu ya bima ya mbi to na kisika ya kuteka banti na ntwala ya kukuna yo.
• Banti ya kuyikana lenda vutula mabanza ya mbote. AFA ke tangaka ba rose mpi cactus ya Noël bonso bambandu. Pona mitindu yina kele ve ti ba nsende.
• Kanga nkawu ya banti, bima ya kufwa bibwadi, mpi bima ya kufwa matiti, mpi sadila yo ve na bisika yina muntu lenda kuma.

Inki mutindu ya kuvanda na bukebuka na tiya mpi mwini?

Yidika ntangu ya kubasika na kutadila mupepe. NIA ke tendula nde bambuta kele na kigonsa ya mingi ya kubela sambu na tiya ya ngolo, sambu nitu ke yikanaka ve mbote ti nsoba ya tiya mpi bankisi ya nkaka ke sobaka mutindu nitu ke sadilaka tiya.

• Basika na suka-suka ya nkielo to na mpimpa. Buya kati ya kilumbu na bangonda ya tiya. Tala indice ya tiya, kansi ve tiya mpamba.
• Pesa masa mbala mingi. Vanda ve nde muntu kutuba nde yandi kele ti kiuvu ya masa. Buya malafu ya ngolo to ya caféine na tiya.
• Lwata bilamba ya mbote. Bilamba ya pete, ya mukubu ya pwelele, mpu ya nene, mpi maneti ya meso.
• Sadila mafuta ya kukeba nkanda na mwini. NIA ke pesaka ndongisila ya broad-spectrum SPF 15 to kuluta, mpi kuvutukila kutula yo na kilumbu.
• Pona kivudi. Tula mesa ya kisalu na nsi ya nti to ya kiuvu.
• Vanda ntangu ya nkufi. Ntangu ya fioti na nganda lenda lunga, mingi-mingi na bilumbu ya tiya.
• Tala bidimbu ya lukebisu. NIA ke tangaka mpasi ya ntu, kuvila mambu, kizunguzungu, to kiselwa bonso bidimbu ya kubela sambu na tiya. Muntu yina ke zingaka na maladi ya kuvila mambu lenda tuba ve nde yandi ke waka mpasi, yo yina tala luse mpi bikalulu na yandi. Kota na nzo, luta madidi ti masa mpi nsuki ya madidi, mpi sosa lusadisu ya munganga kana yandi ke toma ve nswalu. Coup de chaleur, ti bidimbu bonso kubwa, kuvila mambu, to nkanda ya kuyuma mpi ya tiya, kele kigonsa ya nswalu: binga 112.

Madidi ya ngolo kele mpi mfunu. Na nsungi ya madidi, vanda ntangu ya nkufi na nganda mpi zikisa nde maboko mpi makulu kele ti tiya mpi ya kukauka.

Inki mutindu ya kusadila kana muntu ke tambulaka-tambulaka na nganda?

Vanda ti muntu yina ntangu yonso yandi kele na nganda. Alzheimer’s Association ke tuba nde bantu 6 na kati ya 10 yina ke zingaka na maladi ya kuvila mambu ke tambulaka-tambulaka mpi ke zimbalaka nzila ata mbala mosi, mpi mingi ke salaka yo mbala mingi. Yau lenda salama na kitapa yonso.

Bandongisila ya NIA sambu na kutambula-tambula mpi kuzimbala nzila kele ti:

• Zikisa nde muntu kele ti mukanda ya kuzabisa to nsinga ya munganga ti zina na yandi, adrese, mpi nimero na nge ya telefone, to sonika yo na bilele na yandi.
• Vanda ti foto to video ya mpa ya muntu yina.
• Zabisa banzengi-zulu nde muntu lenda tambula-tambula mpi kuzimbala nzila.
• Kanga lupangu ti lupangu mpi kielo ya kukanga.
• Bikala ve muntu yina me monisaka deja kikalulu yai yandi mosi.

Alzheimer’s Association ke pesaka mpi ndongisila ya kusala bisika ya kati mpi ya nganda yina muntu lenda tala na bukebuka, mpi ya kuyidika bisalu na ntangu ya kilumbu yina muntu ke vandaka ve pima mingi. Kutambula na kilanga ya kukangama mpi ya bukebuka lenda vanda mbote sambu na kukonda pima na nsuka ya kilumbu.

Kana muntu me zimbala, Alzheimer’s Association ke pesaka ndongisila ya kusosa yandi nswalu pene-pene mpi kubinga 112 kana bo me mona yandi ve na nima ya minute 15. Zabisa bapolisi nde muntu kele na maladi ya kuvila mambu.

Inki mutindu ya kusoba kisalu ya kilanga ntangu mambu ke soba?

Bantu ya nkaka ke zolaka kutala nge ntangu nge ke sala. NIA ke tuba nde kubika muntu kutala mpamba kele mbote kana yandi ke zola yo.

Na ntangu inki beto fwete vutuka na nzo?

Kota na nzo ntangu muntu ke monana kulemba, tiya, madidi, kukonda pima, to kuyilama na kusuka. Minute kumi ya fioti ya mbote me luta ndambu ya kilumbu ya nda yina ke sukaka na mpasi. Kusuka na ntwala kele mbote.

Nata kilanga na kati ya nzo na ekran

Na bilumbu ya mvula, Sort Together kele ti panier ya kilanga sambu na kuyidika bifwanisu, mpi Conversation Cards kele ti bangyufula ya kukangula yina lenda nata masolo ya kilanga. Kana nge me kota na nzo na nima ya tiya mpi nge ke wa nswalu mingi, Calm Breathing ke pesa ntangu ya pima mpi ya malembe yina beno lenda sala kumosi. Sambu na bangindu ya nkaka yina ke tadila kusimba, kununga, mpi kuwa, tala lutiti na beto ya bisalu ya kuyoka.