Kanəm-a kəla karəŋgə-a: Kəla kulashi-a kuru awo banajin

Kanəm-a kəla karəŋgə-a kəltəna, amma futu jiri kəltənadə kərmai kulashi cizayin. Kəla kulashi laa kanəm gana-a kashirwa dementia-abe kǝskǝnza-a kəltəna. Dementia kəlanzəma kanəm-a ngəwu fasarjin. Shafi adəye kəla kulashi awo fǝlezəna-a kuru fǝlezəyinba-a bayanzəyin, adate kanəm ngəla faidajin-a kənzoyin, kuru kasuwa kanəmbe dementia lan ngəwu tawatəna-a manazəyin. Shafi adəye shawari dawari kanəmbe-a cizayinba; mana adə lobaramma-a rokko kənzambə.

Kanəm ngəlamba dementia-a kəltəna wa?

Kəla kulashi sawiya laa kanəm gana-a kashirwa dementia-abe kǝskǝnza-a kəltəna, amma dalil adə cəmmawoba.

• Kəla kulashi UK saa 25 ye. Kulashima so am ngawo 8,000 kəla kulashi Whitehall II lan zəyəna. Am sa 50 maa 60 lan awowa 6 ganama kanəm cizəna, ngawo yaye kashirwa dementia-abe mbeji am awowa 7 kanəm cizəna-a kozəna. Am sa 50, 60 kuru 70 lan awowa 6 ganama kanəm cizəna, kashirwanza am awowa 7 kanəm cizəna-a kozəna ngawo 30% kǝskǝna. Adə kəla kulashi kəruwube, adə nankaro kəlta fǝlezəyin amma dalil fǝlezəyinba.
• Rayi Lancet Commission ye. Lancet Commission 2024 ye kanəm-a kashirwa faltəgəna 14 nzə-alan gənazəyinba. Dalil adə kənzamburo wunzəyinba. Dalil fallanzə “dalil kəltəm”-a: faltə karəŋgəbe dementia lan saa ngəwu tawari kawu ro badiyin kuru kanəm-a fasarjin. Kəla kulashi kura falla lan, kəlta kanəm kuruwu-a dementia-abe-a saa bǝlinzə 5 burin kolzəna ngawo bayin.

Adə nankaro bune falla kanəm ngəlamba tammaro karəgə kənzambəba. Kanəm ngəla loktu fallan dioro ngəla, dalil adə kəla kǝnji, hangal faida kuru amarnəm kuli yaskin-a banajin.

Kəla kulashi kanəm “karəŋgə chizəyin” adə awi?

Tammaro karənəmma kanəm “karəŋgə-a tǝlanzayin” gulzəna. Mana adə kəla kulashi jiren lan cizəna, amma kərmai cizayin.

• Bərinyiya lan. Kəla kulashi 2013 NIH ye bayanzəna ye fǝlezəna bərinyiya kanəm cizəna loktu, na cidawowa karəŋgəbe dawudənzə ngawo 60% kǝskǝna. Ingǝ karəŋgəbe dawudən ngəlaro lezəyin, awo kulashima so “glymphatic system” canza lan. Beta-amyloid, protein Alzheimer’s-a kəltəna, karəŋgə bərinyiya kanəm cizənadə lan ngəlaro chizəyin.
• Ambe lan. Kəla kulashi gana 2018 ye am ngəla 20, sa 22-29 dawundən mbeji, bune ngəla yaye-a bune kanəmsəmaye-a karəŋgənza kəruzəna. Bune kanəmsəmaye ngawo yaye, alamaram brain scan beta-amyloid ye na falla lan, hippocampus kəlzəna, ngawo 5% kǝskǝna. Ruwumadə gulzəna adə dalil badiyaramma. Tammaro asutəyinba faltə adə ngawo tusu yaye bayin wa, maa adə chizayin ngəlaro cidajin wa maa beta-amyloid ngəwuro tǝmajinna.
• Jirinza-a kəltəna. Lancet Commission ye gulzəna beta-amyloid gǝnatə kəlanzəma am ngawo-a kanəm-a fasarjin.

Awo fǝlezəna adəye kulashima so awiro kanəm-a kərawo-a bayanzəyin. Amma kanəm ngəla ye Alzheimer’s dagatəyinro fǝlezəyinba.

Adate kanəm ngəla awi banajin?

Am ngawo-a bune fallan awowa 7-9 kanəm mbeji, am gade-a kəltə, National Institute on Aging (NIA) ye gulzənadə gai. Shawarinzə laa:

• Loktu kanəmbe tilo lan diwo. Kuli yaye, saptibǝ-a kəlzənaro, loktu fallan kanəmbo kuru loktu fallan cino.
• Adate tusu kawu kanəmbero dəwo. Kawu kanəmbero kitabə karango, musko ngəla fanə maa ingə kange lan kasala.
• Dǝgana kanəmbe ngəlaro dəwo, kange zauro maa kauri zauro ba.
• Kange yaskin caffeine wa so kǝntagə. Kofi, shayi, lemu soda-a chocolate-a kanəm dagatəyin.
• Giya lǝgane, gana yaye, NIA ye shawarzəyin.
• Kǝmbu kura sa 2-3 kanəmbero buro dionemin, kuru ingə ngəwu kausulan yaye.
• Cida tǝyi diwo, amma sa 3 kanəmbero buro diomin. Shawari cidabe-a kuru.
• Allo kura (screen) dǝgana kanəmbero kolnemin. NIA ye gulzəna TV kuruwo, computer, wayar maa tablet na adən faidatənəmin.
• Kausu maa kajiri kanəmbo gənatəmin tammaro raknəmia.

Kasuwa kanəmbe dementia lan

Faltə kanəmbe dementia lan ngəwu tawatəna. NIA ye ruwuzəna kanəm ngəwu maa gana zauro, bune-a ngəwuro cin, kuru kange-a ngəwuro kanəmbo. Kuru “sundowning”-a bayanzəyin: hangal gənatə, hangal namtə maa hangal kəmaltə, nur kangalbe cizəna loktu badiyin maa kǝskǝyin.

Shawari kǝnjima sədəma NIA ye kənzəna:

1. Nur kangalbe-a cida-a badiyaramlan diwo. Kange-a dewo maa window cin təname yaskinlan, kuru kam adə-a kuli yaye cidaro banane. Nur kərawo ye loktu tǝyi-alan kanəmbe-a faltəro banajin.
2. Cida kərmai so badiyarambero dəwo. Badiyaramlan kasala maa kǝmbu kura kausulan dio.
3. Kanəm kausube gənatəro kuru badiyarambero dəwo. Kausulan kanəmbo gənatəmin.
4. Kausu ngəlaro dəwo. Nur kǝntagə, kowo kǝntagə, kuru musko ngəla fane kam adə raamma yaye. Hangal gənatə kausube lan shawari gade mbeji.
5. Adate kanəmbero tilo dəwo. Misallo, loktu fallan kuli yaye kitabə karango, NIA ye gulzənadə gai. Adate kuli yaye tilo-a banajin.
6. Caffeine-a giya-a kǝntagə.
7. Lambə kanəmbe gana-a faidatə dǝgana kanəmbe, layi kuru dǝgana kasalabe lan.

Bune-a cinro, shawari amarnəm fato NIA ye lambə gana maa lambə kəlanza cin, cidaramtǝ dǝgana kasalabe lan, tape kəla kǝskǝna cidaram ngǝmtǝbe lan, kuru dawari na cokkolan dəganatə-a kəlzəna.

Cida gana, fuwu kausulan kǝla-a yaskǝn-a tussaro banajin. Yintǝ ngəla Calm Breathing maa Conversation Cards gana mananemin. Kawu kanəmbero awo hangal cizayin diomin, kuru kam adə basro wunzəna yaye danemin.

Kanəm fasartə kam kǝnjima-a yaye ngəwuro bunajin. Shawari kǝla kǝnjimabe-nzəye tusu-a banao-a bayanzəyin.

Sleep apnea ye fa?

Sleep apnea ye kanəmbe loktu yintǝ daptə gana gana cizayin, bune fallan ngəwuro. NIA ye gulzəna adə kənzatəyinba yaye, kashirwa bu kəskǝna, cidatə maa hangal chǝgǝri mbeji-a kǝltəyin. Alamaranzə kərtəmai kərawo-a kange-a buni mbeji-a, kuru am ngəwu adə asutəyinba. Lancet Commission ye kəla kulashi 11 lan manazəna, am sleep apnea-a sətana kashirwa dementia-abe mbeji ngawo 43% kǝskǝna. Amma kəla kulashi adə ngəwunzə tǝyi kambe-a ruyinba, adə nankaro kəlta adə cəmmawoba.

Sleep apnea-a asutə kuru kənzatə raknza. NIA ye gulzəna na’ura CPAP ye ngəwuro banajin. Nyi maa kam anzǝ kǝnjima kərtəmai kərawo cizəyin, kanəmbe loktu yintǝ daptəyin, maa kange-a buni zauro mbeji yaye, lobaramma-a guluwo.

Mana gana dawari kanəmbero

Andi shawari dawari kanəmbe maa dawari gade-a yikkinba. NIA ye gulzəna dawari kanəmbe loktu gana banajin, amma kasuwa kanəm ngəlambabe-a kənzatəyinba. Kuru gulzəna dawari laa am Alzheimer’s-a kanəmbo sadəna hangal gənatə, cidatə kuru hangal kəmaltə mbeji-a cizayin. Wande lobaramma maa farmasist-a mananyi ro kurun mi, dawari kanəmbe yaye, kasuwulan tǝwandəna so-a kəlzənaro, badiyənəmin, dazəmin, maa faltəmin.

Lobaramma-a mananə

Lobaramma-a lene nyi maa kam anzǝ kǝnjima kuli yaye buni mbeji yaye, bune ngəwun kanəm ngəlamba tammayin yaye, kərtəmai kərawo cizəyin yaye, maa kanəmbe loktu yintǝ daptəyin yaye. Kasuwa kanəmbe dementia lan daptəyinba yaye, NIA ye shawarzəyin lobaramma-a kuruwo. Kuruwo ye dalil kərwu, kasuwa kanəmbe gade, kǝndondi maa dawari faidanzə-a asutəro banajin. Hangal kəmaltə dǝptǝ, maa faltə kanəmbe dǝptǝ hangal kəmaltə-a kəltəna, kənza dǝptǝ mbeji. Sabi lobaramma-a kuruwo karango.

Shafi adə bayanna kəla amma, shawari lobarammabe gəni. Bayanna andibe lawar sədin-a kuru.