Sininneq qaratsallu: ilisimatusarnermi paasineqartut

Sininneq qaratsallu peqqinnerat ersarissumik ataqatigiipput, kisianni qanoq ataqatigiinnerat suli paasineqaraluarluni. Misissuinerit ilaat sininneq sivikitsoq dementia-risiki annerusinnaasumik ataqatigiissinnaalersippaat. Aappaattut dementia sinnerluinnermik akerlersitsisarpoq. Qupperneq manna nassuiartarpoq ilisimatusarnerup takutittai takutinngisaallu, sinileriaatsinut ilitsersuutinik neqerooruteqartarluni, aammalu dementia-milu nalinginnaasumik sininnerusukkalernermik eqqaasitsisarluni. Siniffissanut nakorsaaserisatigut siunnersuutigineqanngilaq; tamannalu nakorsaq oqaloqatigineqartariaqarpaa.

Sinnerlunneq dementia-mik ataqatigiissinnaava?

Misissuinerit piffissaligaaq malittarisassatut ilaat sininneq sivikitsoq dementia-risiki annerusinnaasumik ataqatigiissinnaalersippaat, kisianni paasineqartut naammalluinnaratik.

• Tuluit Nunaanni 25-iliisoorsuaq misissuineq. Ilisimatusartoqatigiit inuit inersimasut 8.000 missaat Whitehall II-misissuinerup iluani malinnaavigaat. Inuit 50-ini 60-iniluunniit ukiullit 6 nalunaaquttanik imaluunniit minnernik sinittartut, kingusinnerusukkut dementia-risiki anneruneqartut 7 nalunaaquttanik sinittartunik sanilliullugit. Inuit 50-ini, 60-ini 70-inilu 6 nalunaaquttanik imaluunniit minnernik sinittartut dementia-risiki missingersugaasillugu 30%-imik anneruvoq 7 nalunaaquttanik sinnittarnerusumik sinittartunik sanilliullugit. Tamanna malinnaanikkut misissuineq, taamaattumik ataqatigiinneq takutinneqarpoq, naatsorsuutit peqqussutsimullu takutinneqaanngilaq.
• Lancet Commission-ip isummia. 2024-imi Lancet Commission-ip sininneq 14-nik risikinut allanngortinneqarsinnaasunnullu ilanngunnaguarsimanngilaa. Paasineqartut naapertuuttuunngitsut nalilerpai. Peqqussutaanngitsutut, qaratsami allanngornerit dementia-mit aammalu sioqqullugu saqqummiunneqarnissaa sioqqullugu ukiuni arlaqaatinni aallartisarput sinnerluinnermillu akerlersitsisinnaallutik. Misissuinerpassuarni sininneq sivisooq dementia-llu akornanni ataqatigiinneq peerpoq siulliit ukiuni tallimani malinnaaneq ilanngunneqarsimanngippat.

Taamaattumik unnuarmi ataasiarluni sinniluarnaveersaarneq isummannissaannut pisariaqanngilaq. Pissanganarsak, pitsaassusaqarluartumillu sininneq ingerlaavartumik pilerisassatut pingaaruteqarpoq, ullumikkut misigissutsit, eqqasissutsit aammalu isumannaatsuunerit iluaqutigalugu.

“Qaratsap immikkuuinera” sininnerup nalaani qanoq ilisimatusarneqarnikuua?

Ima atuarsimassagunarpoq sininneq qaratsap “salittuussaraa”. Isuma tamanna ilumoortumik ilisimatusarnernit aallaaveqarpoq, kisianni suli nutaajaaq.

• Terianniani. 2013-imi misissuineq NIH-ip nassuiarneratigut takutippaa terianniat sinikkaangata qaratsap karsaanut inissaqartoq missingersugaasillugu 60%-imik annertusiartoq. Uliat qaratsakkut aallarnerusarpoq, ilisimatusartullu glymphatic system-imik taaneqartartoq aqqutigalugu. Beta-amyloid, uakku Alzheimer-imut ataqatigiineqarpoq, teriannianni sinittut qaratsaannit sukkasoornerusumik peerpoq.
• Inunnilu. 2018-imi misissuineq mikisoq inuit inersimasut 20-it, 22-imit 72-imut ukiullit, unnuami nalinginnaasumik sinitsereersimasut aamma unnuami sininngitsereersimasut skanneraarai. Unnuaq sininngitsoq qaangiummat, qaratsap skanneernerani beta-amyloid-ip nalunaaqutaa hippocampus-imut ilanngullugu, eqqaanermi pingaarutilimmi sumiiffimmi, missingersugaasillugu 5%-imik qaffappoq. Allattuisut paasineqartut nutaatut nassuiaappaat. Nalussimanngilaat allanngorneq qasuersaareernermi peerneqarsinnaasoq, imaluunniit peerneq arriinnerusoq imaluunniit beta-amyloid-ip annertunerusumik pilersinneqarnissaa takutillugu.
• Tamarmik sunniuteqarlutik. Lancet Commission-ip erseqqippaa amyloid-ip katersorneq utoqqani sinnerluinnermik akerlersitsisinnaasoq.

Paasisat taakku paasinarsisippaat sooq ilisimatusartunut sininneq soqutigisaq. Taakkua takutitsinngilat sininneq pitsaanerusoq Alzheimer-imut pinaveersaartitsisoq.

Sinileriaatsit suut iluaqutaasinnaappat?

Utoqqaat unnuarmi 7-imik 9-imillu nalunaaquttanik sinnissartariaqarput, inuttut allanut assingusumik, National Institute on Aging (NIA) naapertorlugu. Siunnersuutaat ilannguppaat:

• Nalunaaqutaq ataaseq sinnissarit iterissarillu. Ullut tamaasa sinilerit iterillu nalunaaqutaq ataaseq atorlugu, sapaatip-akunneranilu taamalluartarlugu.
• Unnukkut eqqissisimanartumik ingerlariaaseq pilersiguk. Sininnissat sioqqullugu atuakkamik atuaaneq, nipimik eqqissisimartumik tusarnaaneq imaluunniit uaffamik kialaartumik ufarneq iluaqutaasinnaapput.
• Siniffik nuannersoq pikkorissuk, kissaateqanngitsoq kiannarteqanngitsorlu.
• Ullup kingulliup nalaani kaffi, tii, sodavand imaluunniit sukkulaati killilersukkit, taakkua sinilluni akerlersitsisinnaammata.
• Imialunnguarnik atuisarit, mikisorluunniimmi, NIA-p siunnersuutaqqut.
• Sininnissat sioqqullugu nalunaaquttanik marlunnik pingasulluunniit sioqqullugit nerisarisassaanik amerlasuunik ingerlateqqisarit, imillu amerlasuut unnukkut.
• Timmisarsiornermik piffissanngitsumik ingerlalit, kisianni sininnissat sioqqullugu nalunaaquttani 3-ini timmisartorfiginnissaq. Timmisarsiornermut ilitsersuutitsigut takuuk.
• Siniffimmi qarasaasiat, TV, computer, mobiili imaluunniit tablet atorsarunnaakkit. NIA-p taama siunnersuuppoq.
• Ullup kingulliup nalaani sinilersuineq pisinnaanngippat unitsiguk.

Dementia-milu sininnerusukkalernermut ajornartorsiutit

Sininnerup allanngorneri dementia-mi nalinginnaapput. NIA-p allattorsimavai sinniluarpallaarneq imaluunniit sinniluarunnaarneq, unnukkut arlaleriarlugu itersaaneq, aammalu ullup ingerlanerani sinilersuarneq. Sunnissuitsuliornerlu nassuiaarpaa: aaqqissuussaanermut qasuersaarnermi, qanoq iliornermik imaluunniit eqqumaffiginermik aallarteqarnermi imaluunniit sakkortunerulernermi.

NIA-mit isumaginnittunut ilitsersuutit ukuuppaat:

1. Ullaakkut qaammatillu aliikkusersuineq timmisarlutillu. Ullup ingerlanerani silamut anigit imaluunniit igalaap saniata qaammaqarnissaanut inissillutit, inullu ullut tamaasa sammisaqartikkiartorsinnaarlugu. Qaammaq pissaaq timip ulloq-unngaariarlugu naliginnaasua aaqqinniarsinnaavaa.
2. Ullaakkut suliniutit annerusumik nukittunik pilersaarutigikkit. Ullaakkut ufariaaseq imaluunniit ullaap-qeqqani nerisarisassaq anginerpaassaaq.
3. Sinilersuinerit sivikinnerusumik siusinnerusukkullu pitsanngorsakkit. Ullup kingulliup nalaani sinilersuineq killilersoruk.
4. Unnukkut eqqissisimanartumik pissutsit. Qaamarut qatsorsarlugu, nipimik annikillisigit aammalu nipimik eqqissisimartumik tusarnaartitsigit inuk tamanna nuannarisarpaa. Ullup naannginnerani aaqqissuussaanermut ilitsersuutitsinni siunnersuutit amerlanerusut allat pioreersut.
5. Unnukkut sinnissarsiornermut ingerlariaaseq ataaseq ataqqinagu atoruk. Ullut tamaasa nalunaaqutaq ataaseq atorlugu atuakkamik nipituumik atuaaneq NIA-p assersuutaat ilaavaa. Ullut tamakkulluunniit ingerlariaaseq ataaseq iluaqutaasarpoq.
6. Kaffi imialunnguillu killilersukkit.
7. Siniffimmi, aqqusinermi aammalu anartarfiusumi qulliit mikisut atukkit.

Unnukkut iternerup nalaani, NIA-p angerlarsimaffimmi isumannaatsuunermut siunnersuutai ilaat qulliit mikisut imaluunniit qaamanermik nalilersuinerit, anartarfiusumi tigussaasut, trappini sinaani qalipaatinik ersarissunik nalunaaqutit, aammalu nakorsaaserisat matuneqarsinnaasunut toqqorsiviit.

Unnukkut piffissaq sivikitsoq, nipaarujussuaq pingaaruteqartoq ilissi marlunngorlutik eqqissisimanngornissamut iluaqutaasinnaavoq. Calm Breathing-mik arrulluunniit anersaartornermi misiliigit imaluunniit Conversation Cards-inik ilaarni oqaloqatigiissutiginnigit. Sininnissamut qanittumi kajumissutsimik sunaluunniit unitsiguk, inullu namminneq naammaginera naluguk.

Sininnerup akerlunneq isumaginnittunullu qasusoorutigisinnaavaat. Isumaginnittunut nammineq isumaginninnermut ilitsersuutitsinni qasuersaarnissamik ikiortissaanermillu siunnersuutegarpoq.

Sinillunilu anersaartorfiginninnerup qanoq ippoq?

Sinillunilu anersaartorfiginninneq anersaartorneq sivikitsunngorlugu unitsitsinermik pisoqarpoq, unnuarmi arlaleriarlunilu pisoqartarpoq. NIA-p oqaatigaa nakorsaataanngippat aaqqissuussaanissamut annerulersinnaasoq, soorlu aap taavani qaffasinnerulernissamik, qaratsami silaannartumik aammalernermik imaluunniit eqqaanermik ajornartorsiuteqartarnermillu. Nalunaaqutaasut ilaat qasuttorsuaq sinillunilu anersaartorneq, ullunilu qasunganeq, inuit amerlasuullu nalussaraat tamanna pigigaat. Lancet Commission-ip oqaluttuarpoq 11-nik misissuinerit misissorneqarsimasut, sinillunilu anersaartorfiginnittartut dementia-risiki missingersugaasillugu 43%-imik anneruneqartoq. Taamaattorli misissuinerit taakku ilarpassuianni oqimaassutsimik eqqugaasumik nalilersuineqarsimanngillat, taamaattumik ataqatigiinneq nalornittoq.

Sinillunilu anersaartorfiginninneq misissorneqarusuttarpoq nakorsaataanngorsinnaallunilu. NIA-p erseqqippaa CPAP-mik atuisarneq nalinginnaasumik iluaqutaasarpoq. Illit imaluunniit inuk asannittumik isumagisat qasuttorsuaq sinikkaangat, sinilluni anersaartorunnaaraangat imaluunniit ullup ingerlanerani qasuttorsuarpat, nakorsaq ilisimatikkit.

Siniffissanut nakorsaaserisanik erseqqissaatiginninneq

Siniffissanut nakorsaaserisatigut imaluunniit ataqatigiissutissatigut siunnersuutigineqanngilaq. NIA-p erseqqippaa siniffissanut nakorsaaserisat sivikitsumik iluaqutaasinnaasut, kisianni sinniluannginnermik nakorsaatitut ilinniartuunngitsut. Erseqqissaarpaalu Alzheimersimik nassataqartunut sinillutik iluaqutissaqarnissaat naatsorsuutigalugu nakorsaaserisat ilaat ulorianartumik kaammaqqusaanermik, nakkarnermik aammalu eqqumaffiginermik ulorianarnerulersitsisinnaasut. Nakorsaq nakorsaaserisortorluunniit oqaloqatigineqarnagit siniffissanut nakorsaaserisaq, pisinialaannilluunniit pisiniarfinnit piginnaanngorsaanermik siniffissanut iluaqutissaq, aallassanngilat, unitsinnagu imaluunniit allanngortissanngilat.

Nakorsaq oqaloqatiguk

Nakorsaq orniguk illit imaluunniit inuk asannittumik isumagisat nungutittaaraq qasuppat, unnuarpassuarni sinniluarunnaarpat, qasuttorsuaq sinippat, imaluunniit sinillutik anersaartorunnaarunik. Dementia-mi sininnerusukkalernermut ajornartorsiutit ingerlaannakkunik, NIA-p siunnersuuppoq nakorsaq oqaloqatigineqassasoq. Nakorsamit misissuinermi peqqussutit allat nassaarineqarsinnaapput, soorlu anniarneq, sininnerusukkalernermut ajornartorsiut allamik, nappaat allamik imaluunniit nakorsaaserisanit kingunerisanik. Tussaatsumik eqqumaffiginneq imaluunniit sinnerluinnerup taamaalilluni allanngoriartornera, eqqumaffiginermik attaveqarluni, tuaviinnaq ikiortinneqarusuttarpoq. Qaqugukkut nakorsaq ornigissallugu atuakkit.

Qupperneq manna paasissutissiivoq nalinginnaasumik, nakorsamit siunnersuutinngilaq. Nakorsanut tunngasunik nalornissutiginninneq takuuk.