MIND Mediterraneanilu nerisassat dementia pillugu

Imaraluunniit atuarneqarsimassavat „tarnip peqqinnissaannut“ nerisassat Alzheimerimik pinaveersaasinnaasut. Pisoqarlu ungasinnerusoq. Misissuinermi inuit piffissaq sivisuvoq malinnaavigineqarneranni nerisassanik suliffeqartarnermi ilai dementia nalornissaanut appariartorsinnaasut takunneqarput, kisianni misissuinerit nalaatsorneqartut pitsaanerpaaq suliani ersarissumik iluaquteqalersinnaasoq nassaarinngilaa. Qupperneq manna taakkua marluk nassuiarai, kingornalu pingaarnersamut uteqqilluni: inuk dementiaqartoq nerisassinnik imernillu naammassinnissaa, taamaalillunilu nuannaarnissaa.

Tamanna paasisimasaqataaneq, nakorsamit siunnersuutinngilaq. Nakorsaq imaluunniit nerisassanik ilisimatooq oqaloqqatigissaruk illit inullu allanulluunniit nerisassat allanngortinnagit. Ataqqinassutsimik allagartaq nakorsamit allagartaq takuuk.

Mediterranean-nerisassat MIND-nerisassanillu sunaappa?

National Institute on Aging (NIA) ima nassuiaapput (NIA: nerisassat Alzheimerillu):

• Mediterranean-nerisassat: paarnat, naatit, kajûsat iluaniinnaat, uaasat, aalisagat uumasullu imarmiut uuliaalu olive-olia amerlasuut, neqit aappaat, mannillu mamartullu ikittuinnarmik.
• MIND-nerisassat (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): Mediterranean-nerisassat DASH-nerisassanillu toqqaannartumik tatsip qaffasinneranut atorneqartartut akuleriiffigalugit. Naatit, ingammik naatit qungujuttut, paarnat marloqiusat, kajûsat iluaniinnaat, uaasat, kukkuit, sapaatip-akunnerani ataasiarlutik aalisagat uuliaalu olive-olia erseqqissaataappaat. Neqit aappaat, mamartut, immussuaq, orsua margariniulluunniit nerisassallu igasaq friiterneqartut killilerpai.

Nerisassat taakku dementia nalornissaa annikillisissinnaavaat?

Uppernarsaatit akulerullugit ingerlanneqarput. NIA nassuiaavoq misissuinermi ilaanni, kisianni tamatigut pinnatik, Mediterranean-nerisassat MIND-nerisassanillu dementia nalornissaanut appariartorsinnaasut takunneqarnerat, Vesterlændsk-imut nerisassanut sanilliullugit, neqinik aappaannik, orsuanik tarajuminaatsunik sukkerimillu amerlasunik.

2024-imi Lancet-ip immikkoortortaata misissuinernik erseqqissumik misissorpai (Lancet-ip immikkoortortai):

• Misissuinerni ilaanni inuit malinnaavigineqarneranni katitigaq takutippaa nerisassat pitsassusaat annertuullutik dementia nalornissaanut missingersuutigalugu 20 procent-it missaannik annikinnerusinnaasoq.
• Misissuinermi annertunerusumi inuit pingasunik eqimattanut pingaarutilimmik sanilliussinerup takutippaa MIND-nerisassanut malinninnerup annertuunerata nalornissaq appariartorsinnaasoq.
• Sverige-mili misissuinerup 28.025-it ukiullit agguataarnermikkut inuit ukiunik 20-it missaannik malinnaavigineqarneranni takutippaa nerisassanik inassutigineqartartunik imaluunniit Mediterranean-itunik nerisassanik nalornissaq annikinnerusoqanngitsoq.

Misissuinermi inuit malinnaavigineqarneranni pissutsit qanoq isumaginnittiginera uppernarsarsinnaanngilaat. Inuit taama nerisartut allatulluunniit assigiinngitsorujussuupput, soorlu aningaasaqarnikkut atugassarititaasut, ilinniagaqarnertik, timikkut ingerlallartarnerat nakkutiginninnissamullu periarfissat. Immikkoortortai inassutigaat uppernarsaatissat naammattutiginngitsut nerisassat pitsassusillit toqqaannartumik dementia pinaveersaartitsinnaasut, naatit paarnallu amerlasuut nerineqarnerat nerisassallu pingaarutilinnik suliarineqarsimasunik ikinnerusumik nerineqarnerat peqqinnissamut amigaateqartoqarnerat nalornissaallu nallertartui sunnerneqarsinnaasut, soorlu oqimaassuseq, sukkorneqartarneq toqqaannartullu tatsip qaffasinnera. Nerineq nalornissamik nallertartunut 14-inut ilanngunneqarsimanngilaq.

2023-imi MIND-nerisassanik misissuinerup nalaatsornerup suna nassaarivaa?

Misissuinerit nalaatsorneqartut suliani nakkutiginerpaaq 2023-imi New England Journal of Medicine-imi saqqummersinneqarpoq (MIND-nerisassanik misissuineq nalaatsorneqartoq):

• Kikkut: 604-it ukiunik 65-inik amerlanernik ukiullit Chicago-mi Boston-milu eqqarni, isumaqarniarnermikkut ajornartorsiuteqarnatik, eqqarleqimik dementiaqarlutik, oqimaassusillit, nerisassallu pitsaanerunngitsut atussallugit.
• Qanoq: ukiut pingasut akunnaannut affaat MIND-nerisassanik malinnipput affaallu nerisassanik nalinginnaasumik malinnipput. Eqimattat tamarmik ullormut 250-inik kalorinik ikinnerusumik neriniarneqqullugit inassutigineqarput, nerisassanik ilisimatuunillu suliffitsinnit suleqatigineqartarlutik.
• Inernera: isumaqarniarnissamut misissuinerni amerlanerit eqimattani tamarmik pitsanngoriartorsimapput. Eqimattat akornanni assigiinngissuteqarnera mikisuinnaalluni kisitsisinikkut allaassutigisinnaasumik taasinnaanngilaq. Tarneq misissuinernilu allannguutit assingusut takuneqarsimapput.
• Oqimaassuseq: eqimattat tamarmik missingersuutigiinngitsut 5 kilogrammik (11 pundinik missaannik) oqimaannermik annaasimapput.

Sooq misissuinerup nalaatsornerup assigiinngissuteqarfeqinngua?

Misissuisut nassuiaapput imaluunniit pissutaasinnaasut. Eqimattanut aaqqissuussaanermut atortunut nerisassat pitsanngorsimasinnaapput, oqimaassutsimikkullu assinganik annaasimammata. Misissuinernik iterarluni misissorneq pitsanngorsaanermut iluaqutaasinnaavoq, inuit misissuinernut sungiusimammata. Ukiut pingasut naappallaarneqarsinnaapput. Peqataasut amerlanerit ilinniagaqarluartut Europamillu kinguaariunerullutik, inernerit taamaattumik inuit tamarmik pillugit atuuttussanngillat.

Taamaattumik isummersuutigineqarpoq: MIND-nerisassat ukiut pingasut ingerlagallarneranni nerisassanik nukissanik annikillisimasunik pitsaanerusumik pitsanngorsaanermik takutitsinngillat. Taamaattumik nerineq pitsak isumaqanngilaq. Nerisassaq aalajangersimasoq dementia pinaveersaasinnaasoq ilimagineqarsinnaanngilaq.

Nerisassanik ilasiussanilluunniit aalajangersimasunik qanoq?

NIA nassuiaavoq uppernarsaatissaqartoqanngitsoq nerisassaq aalajangersimasoq nerineqarnissaa imaluunniit pinaveersaartinneqarnissaa Alzheimerimik imaluunniit utoqqalinermilu isumaqarniarnerup annikillinneranik pinaveersaasinnaasoq. Paarnat marloqiusat tungujortut, naatit qungujuttut turmericillu tamarmik misissorneqartarsimapput, uppernarsaatissali pineqaratik. NIA aamma nassuiaavoq vitamin imaluunniit ilasiussaq Alzheimerimik pinaveersaartoqalersinnaasoq uppernarsarneqarfeqanngilaq, aammalu taava ilinniartinneqarani. NIA mianersuuppoq nioqqutissat uppernarsaanngitsut Alzheimerimik pinaveersarneqqussutittut tunineqartut navianartorsiortitsisinnaasut, aningaasallu asuleqatigiissinnaasut, imaluunniit tamarmik pinngorsinnaasut, nakorsamullu akuerisanik imersuuteqartitsinermik akornusersuisinnaasut, tamatuma uppernarsaqanngitsumik atorlugu nakorsaq oqaloqqatigissaruk (NIA: Alzheimerimik pinaveersaarneq).

Nerineq qanoq pikkorissumik nuannaartumillu ingerlasinnaava?

Utoqqaanerusunnullu amerlanernut siunertarineqassaaq nerisassat nukissanik tunissinnaasut, sungiusimasullu nuannaartut, malittarisassanik qasuersunik pinnatik:

• Nerisassat nuannarinerpaasatit Mediterranean-nerisassanit saneqartigit: naatit, paarnat, uaasat, kajûsat iluaniinnaat, aalisagat uuliaalu olive-olia.
• Nuannaarinerpaasatit annaakkit. Nuannaarnermik nererusunnerlu pingaaruteqarpoq, ingammik utoqqalinermi.
• Allanit peqarlutit nerigit, periarfissaqartikkaangat. Katerisimalluni nerineq ilungersuuseq ataaseq.
• Katersimallutillu igaffigisigit. Naatit errorsitsineq imaluunniit puuguttami aaliarneq suleqatigiillutik saqqummertarpugut; igaffimmi suliat takuuk. Ilaquttami nerisassiorneq nuannarineqartoq aamma eqqaamasat eqqaasitsisinnaavai.

Utoqqaanerusut kalorinik annikillisitsissanngillat imaluunniit oqimaannermik annaateqassanngillat nakorsaq oqaloqqatigissanngikkaat, nerisarfiusarneqartumillu navianartorsiortitsisinnaasarpoq. Ataqqinassutsimik allagartaq nerisarfiusarneq pillugu takuuk.

Inuk dementiaqartoq nerisassinik naapertuuttunik qanoq ikiorsinnaaviuk?

Inuit dementiaqartut peqillugit, nerisassinnik imernillu naammassinneq nalinginnaasumik pingaarnerpaasarpoq. Alzheimer’s Association nassuiaavoq inuit nerisariaqartik puorsinnaasut, neriisimareersutut isummersinnaasut imaluunniit toqqaanissat amerlasuut ulorianarsinnaasut, aammalu nerisassat amigaateqanngippata pissusilersornerup ajornartinnera annertusinnaasoq oqimaannermillu annaateqalersinnaasut (Alzheimer’s Association: nerisassat nerinerlu). Siunnersuutit taakku Alzheimer’s Association-imiit, NIA-mit Alzheimer’s Society-millu pissuteqarlutik:

1. Nerisassanik mikisunik assamminik tigusinnaasunik neqerooruk. Ilai mikisut tigusaasinnaasut, soorlu sandwich-ip ilai, kukkunerup ilai, aalisagap ilai, appelsini ilai imaluunniit broccoli qaminngaqqikkaq, inummut nammineq nerisinnaanngortitsipput saviminnik atortitsinatik.
2. Nerrivimmi qalipaatinik assigiinngisitsinermik atussigit. Isigisinnaasumik allannguut nerisassat puuguttallu immikkoortinnearnissaat ajornartissinnaavaat. Puuguttat qalipaatillu qalipaalluissaqillutik allanngortitaasut atorlugit iluaqutaasinnaavoq. Puuguttat qalipaatillu allanik naqitigaqartut pinaveersaakkit.
3. Ataaseq marlulluunniit ataatsimoorluni neqerooruk. Puuguttaq immerlugu amerlasooq ulorianarsinnaavoq.
4. Nerisarfimmi qasuersitsigit. TV qaminniaruk, nerrivik piitsunngortillugu, piffissarlu naammassinnarlugu. NIA inassutigaa sukkasuinnarnaveersaarneq imaluunniit kajumissaarneq.
5. Nerisassanik mikisunik nerisassanikillu akulikitsunik neqerooruteqaat. NIA inassutigaa nerisassat mikinerusut amerlasunillu neqeroornegarnissaat nerisassallu nukissanik amerlasunik, inuk naammattunik nerinngippat (NIA: Pitsanngorsaanermik nerinissamut siunnersuutit).
6. Imerniartarneranik ikiuigit. Ullup ingerlanerani imeq imaluunniit imermik allanik imerneqqussuutigaat, nerisassanillu imermik amerlasunik ilanngullugit, soorlu paarnat, suppit, immuk millugaluunniit. Inuk imerusunngippat, NIA inassutigaa juusimik, imermik tungusaqanermik, suppimik, immummik imaluunniit kaffemik tiimikulluunniit kaffein-eqanngitsumik misiliinerit.
7. Kissassusaa misissoruk. Inuk paasinnianngilaq nerisassaq imaluunniit imeq kissaateqarsimasoq.
8. Savit ermullu ataqatigiinnerannik aaqqissuussigit. Puuguttat saninniikkuullutik pugutat, aluutit tigumiaannaat ermullu matuusaqartut nerineq ajornanngortissinnaavaat. Nerisarfimmi eqqorluarnissaq isumakuluuteqinagu.
9. Nerisassat tammalluartuinnanngortikkit igilluartullu ingerlatillugit. Nerisassat mikisuinnakkut aggukkit imaluunniit nerisassanik aqitsunik neqerooruk. Inuk neriniarluni quersukkuni imaluunniit iginnikkut qungaseqarnialeruni nakorsamut nassuiaaffiginnigit.
10. Kajumissaarneq pinaveersaarlugu. NIA nassuiaavoq Alzheimerip nalaani kingulliunerusumi nererusunneq nammineq annikillisarnera.

Maluginiakkat nakorsamut nassuiaaffigissavatit

Oqimaannermik annaaseq, nerineq pinaveersaaraa, qasunnermik nukinginnermilluunniit maluginiarneq inuk naammattunik nerinngitsoq iluaqutissinnaavoq. Alzheimer’s Society nassuiaavoq kigutinut ajaappilattoq, aliasunneq, aniatinneq malunnartoqatigullu allannguinerit tamarmik nererusunneq annikillisinnaasut (Alzheimer’s Society: nererusunneq dementia). Imermik amigaateqannginneq pillugu NIA-p maluginiagai imanut qanertaq, uilaannartarneq, uummatip sukkasuumik sarpiinnera takorloornerullu ilagaat (NIA: nappaat nalinginnaasut).

Nakorsaq oqaloqqatigiuk

Illit inullu allanulluunniit nerisassat pingaarutilimmik allanngortinnagit nakorsaq imaluunniit nerisassanik ilisimatooq oqaloqqatigissaruk, ingammik sukkorneqartarnermik, takornartanut nappaatinik, iginnermik ajornartorsiuteqarnermik imaluunniit kingusinnerusukkut oqimaannermik annaateqarnermik peqaruit. Inuk dementiaqartoq peqarpat, aperiuk ullormut nerisassinik imernillu qanoq amerlatigisunik anguniagaqartariaqartoq, nerisassanik ilisimatooq ilasiussalluunniit iluaqutaasinnaanersoq.

Tuaviortarniaruk inuk iginnikkut qungaseqarnialerpat, tassanngaannaq paatsiveqaleraleruni, uilaanermik qasuarujussuanik imaluunniit nalusaqaleraleruni.