Akissut naatsoq
Misissuinermit paasineqarpoq utoqqalinermi avissaassuseq kisermaassuserlu puulukkamik naapertussutsip nalornissaa annerusinnaasoq. 2024-imi Lancet Commission-ip naatsorsuaa avissaassuseq annerusumik 5%-iusinnaasoq, kisianni ataqatigiinnerup ilaa puulukkalli piilernerannik iniminit qimagunnermit pilersinnaavoq. Attaveqaqatigiinneq, sammisassaqartitsinerit ilisimannilluunniit ikiorneq attaveqaqatigiinneq ikiorpaat. Inuit puulukkamik naapertuuttut atugarliussaat, suleqatigiillutik suliat nuannarinnerannut inuunerannullu pitsaanermut pingaaruteqarluinnarput.
- Lancet Commission-ip avissaassuseq utoqqalinermi allassimavaa 14-it puulukkamik naapertussutsip nalornissaa allanngortitsisinnaasut ilagivaat, annertunerusumik 5%-imik.
- USA-mi Surgeon General-ip 2023-imi nalunaarutaani nalunaareerpoq kisermaassuseq avissaassuserlu sivisuumik utoqqani puulukkamik naapertussutsip nalornissaa annertunerusumik 50%-imik qaffasissinnaasoq.
- Paasissutissat amerlanerit isigisimanerit pisuussuteqartutut atorneqartupput, puulukkat aallarneranni inummut avissaarusilersitsisinnaapput.
- Tusilartitsineq, isigisinnaaneq, kisimiinneq isumaginninnerlu avissaassutsip nalornissaa qaffasitsisinnaavaat.
- Inuit puulukkamik naapertuuttut atugarliussaat, Suleqatigalugit nuannarisaqartitsinissaq inuunerup pitsaanera ikiorpaat; siunertaq attaveqaqatigiinneq tassaavoq, aammalu inuk najoqqutaralugu qinnuteqarani.
Quppernermi matumani (immikkoortut 6)
- Kisermaassuseq avissaassuserlu puulukkamut ataqatigiinnerqarpa?
- Kisermaassutsip avissaassutsillu qanoq assigiinngissuteqarpa?
- Attaveqaqatigiinnissamut siunnersuutit iluaqutaasinnaasut
- Sooq suleqatiginnermik inuuneq puulukkani pingaaruteqanga?
- Paarsisut kisermaassuseqarnissaat aamma ersarippoq
- Nakorsamik oqaloqatiginnigit
Inuit inooqatigiinnermik pilersugaapput, tamannalu utoqqalinermilu allanngorarani. Misissuinermit paasineqarpoq kisermaassuseq avissaassuserlu utoqqalinermi puulukkamik naapertussutsip nalornissaa annerulersinnaasoq, aammalu uummaappallu naapertussutsip aliasunnermillu. Misissuinerit suli ersarissumik takutitsisinnaanngilaat ataqatigiinnerup sunniuteqarnera pilersitsineqarnerlu. Qupperneq manna uppernarsaat sammisat takutippaat, ataavartumik attaveqaqatigiinnermi periarfissat, aammalu sooq suleqatiginnermik inuuneq pingaaruteqannginnera inuit puulukkamik naapertuuttut atugarliussaat.
Kisermaassuseq avissaassuserlu puulukkamut ataqatigiinnerqarpa?
Aap, misissuinerni amerlasuuni ataqatigiipput, kisianni qanoq kingumut pisuussuteqarnersoq erseqqissaarsimanngilaq. 2024 Lancet Commission avissaassuseq utoqqalinermi allassimavaa 14-it puulukkamik naapertussutsip nalornissaa allanngortitsisinnaasut ilagivaat. UCL-ip nalunaarusiaq taamaattorli paasivaa nunarsuarmi puulukkamik naapertussutsip annerusumik 5%-iussasoq.
Paasissutissat sammisat:
- Attaveqaqatigiinneq ikinnerussimasoq, nalornineq annerussaaq. Commission-ip misissueqqissaarnillit marluk takutippai, inunnik akulikitsumik attaveqaqatigiinneq ikinnerussimasoq puulukkamik naapertussutsip nalornissaa qaffasissinnaasoq. Ataasianni nalornineq annertunerusumik 57%-imik qaffasimasoq, aappaannilu 18%-imik.
- Kisermaassuserlu aamma. Kisermaassuseq, allanit avissaalluni misigineq, misissueqqissaarnerni amerlasuuni puulukkamik naapertussutsip nalornissaa annerusoq ataqatigiineqarpoq.
- Surgeon General-ip isummia. Maaji 2023-imi USA-p Surgeon General-ia kisermaassutsimut avissaassutsimullu nalunaarusiaq saqqummersippaa. Oqarpoq kisermaassuseq avissaassuserlu sivisuumik utoqqani puulukkamik naapertussutsip nalornissaa annertunerusumik 50%-imik qaffasissinnaasoq. Taamaasillunilu inooqatigiinnermi attaveqaqatigiinneq ajutoortoq uummamik naapertussutsip nalornissaa 29%-imik strokemillu 32%-imik qaffasissinnaasoq ataqatigiivaa.
- Qanoq amerlatigissuseq. National Academies-ip nalunaarusiaani erserpoq Amerikarmiut 65-inik ukiulinnut amerlanernik imaluunniit amerlanerusunik ukiullit aalajangersimasuni najugaqartut 24%-ii missaat avissaasimallutik.
Eqqissaarfissaq pingaaruteqartoq: Lancet Commission-ip erseqqissarpaa inuit puulukkalli aallarnerani, nalilersorneqarinagu, inooqatigiinnermi suliniutit ikileriarsimasinnaasaraat. Taanna isumaqarpoq ataqatigiinnerup ilaa puulukkap avissaartitsineranik pilersinneqarsinnaasoq, avissaassutsip kingorna nalornissaq qaffasitsissinnaanngikkaa. Paasissutissat taakkua amerlanerit isigisimanerit pisuussuteqartutut atorneqartupput.
Kisermaassutsip avissaassutsillu qanoq assigiinngissuteqarpa?
National Institute on Aging (NIA) ima nassuiaavoq. Avissaassuseq isumaqarpoq inunnik ikittuinnarnik attaveqaqatigiinneq imaluunniit akulikitsumik attaveqaqatigiinnissaq. Kisermaassuseq misigisaq nuanniitsuuvoq kisimiilluni imaluunniit allanit avissaalluni misigineq. Inuk kisimiilluni nuannaarluni najugaarsinnaavoq, aammalu inuppassuit akornanni kisermaalluni misigilluni.
NIA-p tamakku marluk nalornissaannut aamma erseqqissaatai:
- Tusilartitsineq imaluunniit isigisinnaanerup ajornartorsiutai
- Ingerlaarneq ajornakusunneq, imaluunniit angalallannualuunniit pitsaanerussuteqanngilaq
- Kisimiinneq, imaluunniit annaasaq ataaseq, soorlu aappariit toqunerat suliffeqarfimmilluunniit soraarneq
- Eqqarsartaanerup imaluunniit eqqarsartaatsikkut allanngoriarnerit
- Asannittoq napparsimasoq isumagineq
- Aningaasat pillugit erloqinera imaluunniit oqaatsit assigiinngitsut akornusersorneri
Tusilartitsineq pingaaruteqarpoq. NIA-p erseqqissarpaa tusilaarlusinnaajunnaartut avissaarsinnaasut, oqaloqatigiinneq ajuallapilernersoq imaluunniit pakatsinermik misigisarnerat pissutigalugu. Quppernerput tusilartitsineq oqarasuaatillu peqqissusaannik tusilartitsinermik misissuineq aammalu tusilartitsisut pisinissamik pisarsinnaasut pillugit paasissutissanik imaqartoq.
Attaveqaqatigiinnissamut siunnersuutit iluaqutaasinnaasut
NIA-p siunnersuutigai amerlasuut. Ataaseq marlulluunniit illit naleqquttut toqqaruk:
- Akulikitsumik attaveqaatit pilersaarutigiuk. Ullut tamaasa imaluunniit sapaatip akunneranut naatsorsuutigalugu oqarasuaat, allakkat, e-mailit imaluunniit kortinik nassiussineq ilaqutariinnut, ikinngutinut sanilinulluunniit.
- Videoqqutigineq ilinniartitsinerlu atortoruk. Teknologi nutaajuppat, atuakkanik atorniartarfinnit inuiaqatigiinnilu kulturikkut suliffissuarfinnit sungiusaatitittarfiit pisariaqartitsisinnaapput. Quppernerput telefonikkut videokkullu attaveqarnikkut takuuk.
- Ilagiussaqataaneq. Ilikkagaq, upperisarsiornermi peqatigiinneq, pisuttuarneq imaluunniit kajumissutsimik sulisineq attaveqaqatigiinneq siuarsaasumillu misiginninneq tunniussinnaapput.
- Sammisassaqartoq pigaaneq aallartiuk imaluunniit nutaaq inunnik allat peqataaffigalugu ilikkaruk.
- Inunnik allat akornanni timilersoruk. Ikinnguteqarlutit imaluunniit eqimattani timilersoruk. Quppernerput timilersuinermik timilersuinermik eqqiluitsunik imaqartoq.
- Miluumasoq eqqarsaatigiuk nakkutilliisinnaagukku.
- Najukkami sullissinerit atoruk. Utoqqanik tamanut atugassaqartitsivik, Area Agencies on Aging Eldercare Locator-lu (800-677-1116) ingerlatitseqqissaartitsinernik pilersaarutinut allanut paasissutissanik tunniussinnaapput.
Sooq suleqatiginnermik inuuneq puulukkani pingaaruteqanga?
Inuk puulukkamik naapertuusoq atugarliussaq, attaveqaqatigiinneq nuannaarnermut, eqqissinermut ilanngunneqarnermullu tunngavoq, nalornissaq appariartinniarlugu pinnagu. Lancet Commission-ip erseqqissarpaa suliniutit inuit puulukkamik naapertuuttut nuannaarnermik siunertamillu ataqqinissaat ikiorasinnaagaat. Alzheimer’s Association erseqqissarpaa, inuunerup pitsaanera pitsanngorsarniarlugu, suliniutit pissutsit ilussitsilu, soorlu angalaartarnerup tungaanut imaluunniit kamajuinnerup, annikillisinnaasut. NIA erseqqissarpaa inuit Alzheimerimik naapertuuttut allanut ataqqillutik nuannarisaminik suliaqartariaqaramik.
Siunnersuutit iluaqutaasinnaasut:
- Asseqarlutik assinik takuniaritse. Conversation Cards ammasunik aperqutinik, soorlu “Oqaluttuaaruk…” qinnuteqaqqaanngitsunik neqerooruteqarput. Quppernerput eqqaamasanik oqaloqatigiinnermik takuuk.
- Sanaajillutik pinngitsorli. Picture Pairs assit ersittillugit atortarpaat, piffissaliorsaanera nalunaarsuineralu soqanngilaq, taassuma kingorna tusarliussaanermik pilersitsisoqanngilaq. Quppernerput qanoq suleqatiginninneqarsinnaanersoq siunnersuutinik imaqartoq.
- Ilaquttat assinik atuisitse. Photo Pairs assit nammineq toqqakkat assinik naleqartitsinerulersippai, assillu suliaqarnermi inniminniittutinnarput.
- Inuit ataatsimoortikkit. Picture Bingo ilaqutariit ataatsimoornerannut pitsaasuuvoq aammalu paariselinni eqimattanut.
- Nipilersorneq, angerlarsimaffimmi suliat naatsiiviliornermilluunniit avitseqatigiligit. Nipilersuinermik suliat, angerlarsimaffimmi suliat aammalu tamanut sulianut siunnersuutit takuuk.
- Pulaariarneq ajornanngortikkuk. Quppernerput pulaariarnernik pulaariarnerit sivikitsuulli eqqissisimasullu tamanut nuannarinerannik imaqartoq.
Mikisuilluni eqqissillutik piniaritse. Inissaq nipaarujussuaq inuppassuarnik marlunnilluunniit amerlanerusunik ikittuinnarnik nalinginnaasumik pitsaanerulluni. Inuk qasulerpat imaluunniit soqutiginnilersimanngippat, unitsitsineq ajornaqanngilaq. Ataatsikkut tii toqqorluni ineqatigiinneq taamaalilluni nuannaarutigineqarpoq.
Inummut kisimiilluni puulukkamik naapertuusumut najugaqartumut, NIA-p siunnersuutigaa inuk tatigisaq nassaartoq akulikitsumillu pulaarisinnaasoq imaluunniit videoerikkut attaveqaatigisinnaasoq, aammalu ilitsersuisinnaalluni attaveqaataasinnaalluni. Taamaasillunilu eqqaamasanik kafeqarfimmik najukkami, inissiarnermi eqqissisimasumi inuit eqqarsaataannermik ajornartorsiuteqartut ilaqutariillu peqataaffigisinnaasut, erseqqissaavoq.
Paarsisut kisermaassuseqarnissaat aamma ersarippoq
NIA-p asannittoq isumagineq avissaassutsip nalornissaa ilagaatut allassimavaa. Ikinngutit, ikiorserneqarnikkut eqimattat aammalu sunngiffiit illit nammineq piffissaatigikkit. Quppernerput paarsisut imminnut isumaginninnermik siunnersuutinik iluaqutaasinnaasunik imaqartoq.
Nakorsamik oqaloqatiginnigit
Illit imaluunniit asannittoq illit isumagigaat piffissap amerlanerani kisermaalluni avissaasimalluni misigiguni, nakorsaq ilisimatikkuk. NIA-p kajumissaarpoq inuit inuunermi allannguutinik pingaarutilinnik, soorlu ilaqutariinni toqusoq, immikkoortiterlugit, nakorsap tamakkiisumik paasinissaa pillugu. Sapaatip-akunneri amerlasuut nuanniitsuuvoq misiginissaq aliasunneqarsinnaavoq, pitsaanerusinnaasorli. Utoqqaq ikinngutinik allanut suliatilluunniit nuannarinerujussuarnik qimaguppat, allannguut tamanna nakorsamut nalunaarutiginiassuk. Atuakkit ilitsersuutit siulliit qanga nakorsarlu naapissallugu.
Qupperneq manna paasissutissiivoq nalinginnaasumik, nakorsatut siunnersuutinngilaq. Quppernerput nakorsatigut nalunaarutaa takuuk.
Apeqqutit nalinginnaasut
Kisermaassuseq puulukkamik pilersitsisinnaava?
Taamaammat uppernarsarneqarsimanngilaq. Misissuinerni amerlasuuni kisermaassuseq avissaassuserlu puulukkamik naapertussutsip nalornissaa annerusoq ataqatigiipput, kisianni oqarasuaat allanngoriartorneranni inuk allanit qimagunnermik pilersitsisinnaavoq. Attaveqaqatigiinneq isumannalu peqqissutsimut iluaqutissaqassaaq, tamatuminnga ikiornegarnissaq naleqarpoq.
Kisermaassutsip avissaassutsillu qanoq assigiinngissuteqarpa?
Avissaassuseq isumaqarpoq inunnik aalajangersimasunik akulikitsumik attaveqarnitsigisinnaannginneq. Kisermaassuseq misigisaq nuanniitsuuvoq kisimiilluni allanit avissaallutik misigineq. Kisimiilluni najugaqartoq kisermaassuseqarsinnaanngilaq, kiisalu inuppassuit akornanni kisermaassuseqarsinnaavoq.
Qanoq angajoqqaakka puulukkamik naapertuusoq attaveqaqatigiinnerani ikiorsinnaavara?
Attaveqaqatigiinneq naappallartumik sivikitsuulluni iluaqutissaaq. Sapaatip akunneranut ataasiakkaat oqarasuaat assigiinngitsut pilersaarutigiikkit, imaluunniit videoerikkut attaveqaat, inoqatinikkut nerriviup sinaani suliallit, eqqaamasanik oqaloqatigiinneq, imaluunniit miluumasunik ernerussanik ellerusanilluunniit pulaarneq. Inuppassuit ikittuinnarmik nipaarusumillu annertutigisigit, inullu ingerlaarnera nammineq aalajangassuk.
Sumi utoqqaq avissaasimasoq ikiorserneqarsinnaava?
Eldercare Locator, kiffartuussivik tamanut ammasoq, ilaqutariit utoqqanut naalakkersuisoqarfinnut agbegbeqarfinnullu ingerlatitseqqissaartitsisinnaalluni. Attaveqarfissaasa 800-677-1116 imaluunniit eldercare.acl.gov.
Najoqqutat
Suliniaqatigiiffiit misissuinerillu quppernerup matuma toqqammavigisaasa innersuussutaat ilannguppavut. Quppernerup nutarterneqarnerani tamarmik misissorneqarput.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Our Epidemic of Loneliness and Isolation: The U.S. Surgeon General's Advisory on the Healing Effects of Social Connection and Community · U.S. Department of Health and Human Services
- Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Summary · National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (NCBI Bookshelf)
- Loneliness and Social Isolation — Tips for Staying Connected · National Institute on Aging
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association