Timersornerit tarrip peqqinnera: Misissuinerit pillugit

Atuartitsinissaq tarrip peqqinneranut tunngatillugu ilisimasanik misissuiffigineqartarnerpaasarpoq. Misissuinerit ataqatigiissinneq dementia nalaanneqarnissaannut annikinnerusumut peqataatinera takutippaat, kisianni takutinngilat timersornerit dementia pinaveersaartitsisoq. Ersartortuuvoq aaliangersarneq nukik, naligiissinneq, eqqarsaqarnissamut sininnermullu tamanut iluaqutaasartoq, ukiup qanoq inneranera apeqqutaatinnagu. Qupperneq una takutippaa misissuinerit suut oqartoq, utoqqaanerit qassitigut atuartitsissasut siunnersuutigineqartut, aammalu qanoq inuit dementia nalunaaqutaannik inuunerallit peqatigalugit aarlerisaanermik aaliangersinnaasoq.

Timersornerit dementia nalaanneqarnissaa annikillisinnaavaa?

Misissuinerit takutippaat inuitTimersorlutik inuussartut dementia nalaanneqarnissaminnut annikinnerusumik naatsorsuutigisartut, kisianni paasissutissat killilersugaapput. 2024 Lancet Commission on dementia inerteqqutaasumik timersuineqartut allanngortinneqarsinnaasut 14-it ilagaat. Taamaasillutik, taakku 14-it nunarsuarmi dementia pillugu naatsorsuinermi missaannik 45%-iusinnaapput.

Paasissutissat imaapput:

• Isiginnaartitsinerit ataatsimut sammivaat. Misissuinerit 58-it Lancet-imi ataatsimiititaliamit oqaluuserineqartut malillugit, inuit timersuartut dementia nalaanneqarnissaminnut missinganik 20%-imik annikinnerusumik naatsorsuutigisarsimapput. Allanngornerpaajussuaq inuit timersuininni tulliuttut aammalu inuit minnerunngitsumik timersuartut akornanniittuuvoq.
• Ataqatigiinnerup marlunnik ingasaassuseqaratarsinnaavoq. Ataqatigiititaliaq erseqqissarpaa timersuineqannginneq nalaanneqarnissaq annerusutissinnaasoq. Aammattaaq erseqqissarpaa, dementiap tarrimi allanngorneri siulliit, nalilersuinermiit ukiorpassuarni sioqqullugu aallartittut, inuit timersuinerunartorsiortitsisinnaasut.
• Misileraatit erseqqinnerullutik takutippaat. Misileraanermi ataatsimi, utoqqaanerit 945-it agguaqatigiissillugu 78-inik ukiullit sapaatip-akunneranut marloriarluni ukiorpassuarni tallimani illersornermik immikkoortortaapput imaluunniit sanilliussinermut immikkoortortaapput. Naggatissami, eqqarsaqarnissamut piginnaaneq immikkoortortani ersarinnerusumik assigiinngissuteqarani. Inuit amerlassusaat sanilliussinermiittut imminnut timersuusimapput, tamanna inernerup paasineqarnera ajornarnerulersittarpaa.

National Institute on Aging (NIA) erseqqissarlugu oqaatigaa. Timersornerup Alzheimerip pinaveersaartinnissaanut ataqatigiinnera ersarilluinnarpoq, kiisalu misileraatit amigartoornerat timersornerit pinaveersaartitsisinnaasoq imaluunniit kinguaassinnaasoq oqarsinnaanngilarput. Timersornerli nakkartup nalaanneqarnissaa, aliasunnermik nalaanneqarnissaq, diabetes, tatsip qaffasinnera strokellu annikillisarpai. Nalaanneqarnersut taakkua ilaat eqqarsaqarnermi annikilliartarnermik ataqatigiinnermik imaqarput.

Paasineq ataqqinaavoq: ullumi timikkut nukittussutsinni pitsanngorsaanissatsinnilu iluaqutissaqarmat aaliangerit. Tarrip iluaqutissaa piumassuseqaqqasoq kissaatigisaqarsinnaanngilaq.

Utoqqaanerit qassitigut atuartitsissappat?

CDC-p siunnersuutai utoqqaanerinnut 65-inik ukiulinnut sapaatip-akunneranut atuartitsinermut pingasunik siunnersuuteqarput:

Taakku angusatitaasutut naatsorsuutigisassatut, aallaqqaataasumik piumasaqaatitut pinnatik. CDC erseqqissarpaa angusatitaasut anguneq ajorunikku, piginnaasatit peqqissutsinnillu killilersukkit atuartitsissallutit. Ilaatigullu atuartitsineq ajornerulluni nuanneqartumik.

Utoqqaanerinut aarlerisaanermut aaliangersaanermut periaatsit

• Peqatigalugu pisugit. Ikinngut, sanittoq imaluunniit pisuttoqatigiit peqatigalugit ullut tamaasa pisunneq oqaloqatigiinnermik aarlerisaanermillu iluaqutaasarpoq.
• Issiavimmiilluni timersuisarnerit. Issiavimmiilluni assinik ammaarneq, isigani kaavittarneq, inissaq pisoqqissaartoq aammalu issiavimmi yoga nukimik pilersitsisinnaapput naligiissinermut navianartumillu.
• Igaffimmi tapsarit. Inup inuusuttuulluni erinarsuutai tusaamasai tusarnaartiguk aammalu aaliartarlutit, qipputit imaluunniit allorlutit. Eriinarsuutinik atuartitsinerit pillugit siunnersuutivut takutikkit.
• Iluani pigisat atorlugit nukinik saneqqutinneq. Imermik imalik uligisaq imaluunniit suppip imaanik uligisaq ammaaruk isiginnaartitsineq nuannarinerpaaq takussutissiarlugu.
• Naasorlutit imaluunniit iluanni suliassanik. Naasut imeqqullugit, orpigassanik katersorlutit, saliortarlutit imaluunniit atisanik eqiterisarlutit tamarmik pineqarlutik. Takukkit silami naasorlu inerisarneq kiisalu iluanni suliassat.
• Imermi atuartitsineq. NIA erseqqissarpaa imermi uumasumik atuartitsinerit nunami atuartitsinerit ajornarnerullutik misigigunikku iluaqutissatut.

Inuit dementia nalunaaqutaannik inuunerallit peqatigalugit qanoq timersorsinnaasoq

Inummut dementia nalunaaqutaannik inuunerartumut siunertaq tassaavoq nuannaartoq, nuannaarutigisaasoq aammalu ulluinnarni piginnaasat paarineqarnissaat, kisitsisanik angusaniarnerunngitsoq. NIA erseqqissarpaa atuartitsinerit inuit Alzheimerimik nalunaaqutaqartartut nukii, kukkussuaasaasoq uummaallu peqqinnera paarissinnaammassuk, aammalu eqqarsaqarnissaa sininnerlu pitsanngorsarsinnaallugit. Nutaanik aallartitsinissaq sioqqullugu nakorsaq oqaloqatigalugu. NIA-p isumaginnittunut siunnersuutaanni ima siunnersuutigineqarpoq:

1. Ullut tamaasa peqatigitsi pisussarsi. Aqqusineq aarlerisaq nalinginnaasorlu toqqaannartoq toqqaruk. Inuk kisimi pisuppat, ataaseq ataqqinartoq nalunaarutimik imalik, telefonnikkullu normuannik imalik, iluaqutaassaaq.
2. Utoqqaanerinut timersuisarnernik videoqarnikkut misiliigit. Peqatigalugit malinnigit, issiarlutillu imaluunniit nikorfillutik.
3. Nalaatsissutit sivikitsigisat. Amerlanerit “mini-timersornerit” sivikitsigisat ataaseq sivisumit pitsaanerusinnaapput.
4. Eriinarsuutit ilanngukkit. Eriinarsuutit ilisimaneqartut aaliangersarneq suliniuteqanngitsutut misigissinnaatitsipput. Inup nuannariguni tapsaritsi.
5. Imermik kamippassuillu nuannersunik neqerooruk. Atuartitsinermi kingornalu imermik imaluunniit juusimik neqerooruk, atisallu nuannersut kamippassuillu atuartitsinermut naleqquttut toqqarlugit.

Pisunneq ajornartup-pat, NIA-p Alzheimerimik nalunaaqutaqartumik isumaginninnermut ilusilersuutaani issiavimmiilluni periarfissat siunnersuutigineqarpoq. Taakku ilaapput issiavimmiilluni timersuisarnerit imaluunniit yoga, pujuussanik aserorneq, arsaagaq oqimaassuseq imaluunniit putorsuaq aserorsarneq, allungaasaatit ammaanerit, iluani pigisat oqimaassusillit ammaanerit, isigakkullu aaliangersaatit. Suliaqaluit, soorlu saliorneq toqqornerlu, aamma ilanngullugit.

Aaliangersarnerup suut pisinnaasai isumannaallisarlugit pingaaruteqarpoq. Lancet-imi ataatsimiititaliaq takussutissaqanngilaq atuartitsinerup pissuserissaarnerit soorlu nilliasuunnginneq annikillisinnaasoq. Aaliaritse nuannaartorsinnaammat, ullup ilaani ajornartup aaqqinniagassanngorlugu. Inuk naatsunngippat, ajornaqanngilaq. Naatsunngippat qanoq iliussaartoq pillugu siunnersuutivut nassaaruk periaatsinik aarlerisaanermik kingusinnerusukkullu misileeqqisinnaasunik. Siusinaartumik unitsinneq, imaluunniit silami peqatigitsi issiasinnaaneq, naammattoorujussuuvoq.

Aaliartareerlusi, qasuersaarnikkut sivikitsumik qasuersaaneq soorlu Qasuersaartartoq Anersaaneq illit tapersersinnaallusooq. Issiavimmiilluni suliassaq assinik aarlerisaanermik aaliangersaanermik ilaqarluni, Peqatigalugit Immikkoorlugit aammalu Assiliatut Bingo nerrivimmi sullinniarlugu pitsaalluinnassapput.

Naligiissinneq nakkarnermillu aarlerisaq

Nakkarnerit amerlasuut ajornalluinnarput. CDC-p nalunaarutaat malillugu, utoqqaanerit sisamaat affaannartoq ukiup ingerlanerani nakkarpoq, kisianni affaannit minnerullutik nakorsaminnut nalunaarutigisarpaat. Ataasiarlunilluunniit nakkarneq kingornalu nakkarnermut naleqqiussaanermik marloriaatinngortitsisarpoq. CDC-p erseqqissarai nalaanneqarnissamut ilaatsut makku:

• Nukinngiffaarneq kaninni qulungilu
• Pisarnermi naligiissinnermilu ajornanngiffaarneq
• Nakorsaatit ilaasa, soorlu sinissutaasut aammalu aliasuunnermut nakorsaatit ilaasa
• Isigisarnikkut ajornanngiffaarneq
• Isigani anniarneq imaluunniit kamippassuit ajortut
• Illuini navianartoq, soorlu eqiarsuutit, tertiit aammalu majuartarfissaq aserorsimalluni

Aarlerinnerusumik aaliangersinnaallutit:

• Issiaviaq aqqissimasoq akuttunngitsoq atoruk, nikorfinnermullu aammalu ataaniittut ingerlaarfissaanut ataasaq imaluunniit saaffissaq qanittumiittoq nassaaruk.
• Sumiiffik tertiinik, ujalunniakkanik aammalu eqiarsuutinik salikkaarlugit piareersaruk.
• Nikorfinnerni arriilluarit, aammalu inuk kaavittarpoq imaluunniit naligiinngippat unitsigit.
• Kamippassuit tulluartut atukkit, aalakkaanik imaluunniit isikkamik aqqutaanngitsunik pinnak.
• Naligiissinneq misileraaqqigit tapersersuisumik. Issiavimmit nikorfissaq aammalu tuttuinnarlutit pisunneq CDC-p naligiissinermut atuartitsissutitut assersuutai pingaarnersaraat.

CDC siunnersuuppoq utoqqaaq nakkatillunilu niaquminik annaannippoq nakorsaq qanoq iviinnartumik takorusukkumallugu, pingaartumik taamik avallartitsisunik imeruppat.

Nakorsaq oqaloqatiguk

Nutaanik timersuisarnermik aallartitsinissannut nakorsaq oqaloqatiguk, pingaartumik inuk uummatimik puppisumilluunniit ajornartorsiuteqartoq, kukkusunik annoortoq, naligiissarnermik ajornartorsiuteqartoq, imaluunniit dementia nalunaaqutaqarpat. Nakorsaq imaluunniit timip sammisaanik misissuisartoq atuartitsissutit aarlerisartut siunnersuutigisinnaavai aammalu nakorsaatit naligiissinnermik sunniuteqarsinnaanersut misissuusinnaavai. Nakkarnerit tamarmik, taakkuluuluunniit anniaqanngitsut, nakorsamut oqaluttuarukkit. Timersuisinermi qanoq iviinnartumik anniarpoq imaluunniit ajortoq, unitsigit. Sakkortuumit uummatimi anniarneq, anersaarnikkut ajornanngiffaarneq, imaluunniit tassaannartumik eqqarsaqarnissamut ulorianartoq pisarpoq, 112-imut sianeruk.

Qupperneq una paasisimasut nalinginnaasut, nakorsaatut siunnersuutinngilaq. Takukkit nakorsaatit pillugit nalunaarut. Paasissutissat annertunerusut takorusukkukkit, atuakkit misissuinerit dementia nalaanneqarnissaannut ilaanerannut tunngatillugu aammalu dementia pinaveersaartinneqarsinnaanersoq.