Eemhofi noukolele womutwe: Osho omapekapeko taa ulike

Eemhofi noukolele womutwe okwa kwatakanifwa filufilu, ashike onghedi omo a kwatakanifwa natango otai konakonwa. Omapekapeko amwe okwa kwatakanifa eemhofi dishona noshisho sha kula shoudu wokudimbwa. Oudu wokudimbwa, kombinga ikwao, oluhapu ohau piyaaneke eemhofi. Epandja eli otali yelifa osho omapekapeko taa ulike naasho inaa ulika, otali yandje omayele opaumwene eemhofi, notali popi omaupyakadi eemhofi oo haa holoka luhapu moudu wokudimbwa. Itali yandje omayele kombinga yomiti deemhofi; osho oshi na okupopiwa nandokotola.

Eemhofi dii oda kwatakanifwa tuu noudu wokudimbwa?

Omapekapeko amwe a talela efimbo lile okwa kwatakanifa eemhofi dishona noshisho sha kula shoudu wokudimbwa, ashike oumbangi inau pwa natango.

• Ekonakono lomuUK leedula 25. Ovanongononi ova landula ovanhu ve fike 8 000 mekonakono la Whitehall II. Ovanhu ovo va li hava kofa eevili hamano ile dishona peedula 50 ile 60 ova li ve na oshisho sha kula shokukwatwa koudu wokudimbwa lwanima shi dulife ovo va li hava kofa eevili heyali. Ovo va li hava kofa eevili hamano ile dishona peedula 50, 60 no 70 ova li ve na oshisho sha kula shi fike peepelesenda 30 shi dulife ovo va li hava kofa eevili heyali pandjikilile. Eli ola li ekonakono lokutala, onghee otali ulike ekwatakanifo, haloshitukulwa tashi etifa.
• Etaleko lOkomitiye ya Lancet. Okomitiye ya Lancet yo 2024 inai weda eemhofi momusholondodo wayo woinima 14 oyo tai dulu okulundululwa. Oya tala kutya oumbangi kau li nawa. Etomheno limwe olo “okwaaluka kwoshitukulwa”: omalunduluko omomutwe omoudu wokudimbwa ohaa hovele eedula dihapu ofimbo inaku ningwa etestululo notaa dulu okupiyaaneka eemhofi. Mekonakono limwe linene, ekwatakanifo pokati kokukofa efimbo lile noudu wokudimbwa ola kana eshi eedula nhano dotete dokulandula da kufwa mo.

Onghee oufiku umwe ile ivali yeemhofi dishona kau na okukala etomheno lokulipula unene. Eemhofi diwa pandjikilile oda wana okulalakanenwa molwaashi ohadi kwafele omaliudo, oupafi neameno nena.

Omapekapeko “okukomba omutwe” otaa ti shike?

Otashi dulika wa lesha kutya eemhofi ohadi “kosho” omutwe. Ediladilo olo otali di momapekapeko oshili, ashike natango opehovelo.

• Meembuku. Ekonakono lo 2013 ola yelifwa kuNIH ola mona kutya onhele pokati koitopolwa yomutwe oya kula neepelesenda 60 eshi eembuku da kofa. Omeva okwa enda noupu momutwe, okupitila moshinima osho ovanongononi hava ifana onghandangala ya glymphatic. Beta-amyloid, oprotein oyo ya kwatakanifwa noudu waAlzheimer, oya kombwa mo diva momitwe deembuku odo da kofa.
• Movanhu. Ekonakono linini lo 2018 ola tala ovanhu 20 va kola nawa ve na eedula 22 fiyo 72 konima youfiku wa yuka nokonima youfiku inava kofa nandenande. Konima youfiku inava kofa, edidiliko lekwateko lomutwe la beta-amyloid ola londa neepelesenda 5 monhele ya kwatela mo hippocampus, oshitopolwa sha fimana komadiladilo. Ovashangi ova ti oumbangi ou wopehovelo. Kava li ve shii ngeenge elunduluko eli ohali xulu po konima yokufuda po, ile ngeenge otali ulike okukomba kwa ende kashona ile beta-amyloid ihapu tai ningwa.
• Ohai longo keembinga adishe. Okomitiye ya Lancet oya ti kutya okulongekida kwa amyloid nako otaku dulu okupiyaaneka eemhofi movakulunhu.

Omatululo aa otaa kwafele okuuda ko kutya omolwashike ovanongononi ve na ohokwe meemhofi. Inaa ulika kutya eemhofi diwa ohadi kelele oudu waAlzheimer.

Omikalo dilipi deemhofi tadi dulu okukwafela?

Ovakulunhu ova pumbwa eevili 7 fiyo 9 deemhofi oufiku, ngaashi ovanhu vakwao, pamadiladilo aNational Institute on Aging (NIA). Omayele ayo otaa kwatele mo:

• Kaleka efimbo limwe alike. Ka nangala nokupenduka pefimbo limwe efiku keshe, nokuli omafiku omafudo.
• Kala nelandulafano lokufuda po. Lesha, pwilikina komusika tai ngungumaneke ile koga omeva mafiya ofimbo ino ka nangala.
• Ninga ondunda yeemhofi i kale iwa, hai pupyala unene ile hai talala unene.
• Ninipika caffeine lwanima mefiku. Okofi, otee, osoda noshokolati otai dulu okukukaleka wa pashuka.
• Henuka oalkoholi, nokuli mounini, NIA osho tai ti.
• Henuka oikulya ihapu moule weevili mbali fiyo nhatu ofimbo ino ka nangala, noinima ihapu yokunwa lwanima mefiku.
• Ninga omadeulo pandjikilile, ashike hamoule weevili 3 ofimbo ino ka nangala. Tala ewiliko letu lomadeulo.
• Kaleka oikwaelektronika kondje yondunda yeemhofi. NIA otai ti ino tala oTV ile ino longifa okompiuta, ongodi ile otablet omo.
• Henuka okukofa omutenya lwanima ile konguloshi ngeenge tashi shiiva.

Omaupyakadi eemhofi moudu wokudimbwa

Elunduluko meemhofi oli li apeshe moudu wokudimbwa. NIA oya tumbula okukofa unene ile kashona, okupenduka luhapu oufiku, nokukofa omutenya unene. Oya yelifa yo “sundowning”: okuhenoumwena, okuhandukila ile okupiyaaneka okuhovela ile okunyanya eshi ouyelele wetango tau ninipala.

Omayele okwaavo tava file oshisho okudja kuNIA otaa kwatele mo:

1. Mona ouyelele wetango nokweenda ongula. Inda pondje ile kala omutumba popepi nekende momutenya, nokukwafela omunhu a kale e na oilonga efiku keshe. Ouyelele wa yela otau dulu okukwafela okuwapaleka ewiliko lefimbo lomolutu.
2. Longekida oilonga i na eenghono ongula. Kendabala okukoga ongula ile okukala noshikulia shinene pokati komutenya.
3. Kaleka eemhofi domutenya dixupi nodongula. Ninipika okukofa lwanima mefiku.
4. Ninga onguloshi i kale ya ngungumana. Ninipika ouyelele, shunifa omundundumo pedu nokudana omusika tai ngungumaneke ngeenge omunhu ote i hafele. Ewiliko letu kombinga yokuhenoumwena konguloshi oli na omadiladilo mahapu.
5. Kaleka elandulafano limwe leemhofi. Okuleshela mokule pefimbo limwe oufiku keshe oshihopaenenwa shaNIA. Elandulafano la yuka efiku keshe nalo otali kwafele.
6. Ninipika caffeine noalkoholi.
7. Longifa ouyelele uunini oufiku mondunda yeemhofi, meendjila nomokandjuwo kokukoga.

Okupenduka oufiku, omayele eameno meumbo aNIA otaa kwatele mo ouyelele uunini oufiku ile omalamba haa xwameke oo vene, oikwatelifo mokandjuwo kokukoga, otepala i na omalwaa a yela kominghulo doshitungo, nomiti da tulwa monhele ya patwa nelapi.

Oshilonga shixupi, sha mwena konguloshi otashi dulu okukwafela nye amushe mu ngungumane. Kendabala okufuda po kashona neendelelo dinini Calm Breathing ile oukalata vanini va ngungumana Conversation Cards. Henuka keshe osho tashi pendula unene popepi nefimbo lokukofa, nokweefa po alushe ngeenge omunhu a mono sha wana.

Eemhofi da teywa otadi lolokifa yo ovo tava file oshisho. Ewiliko letu lokulifila oshisho otali popi eenghedi dokumona efudepo nekwafelo.

Ongahelipi kombinga yokufuda noudjuu pefimbo lokukofa?

Okufuda noudjuu pefimbo lokukofa ohaku eta omakateko okufuda maxupi pefimbo lokukofa, oluhapu luhapu oufiku. NIA oya ti ngeenge inaku hakulwa, otaku dulu okweeta omaupyakadi ngaashi ombada yopombada, ostroke ile okudimbwa. Oididiliko oya kwatela mo okungonaana unene nokukala wa fya outalala momutenya, novanhu vahapu kave shi shii kutya ove na oupyakadi ou. Okomitiye ya Lancet oya yelifa ekonakono lomapekapeko 11 omo ovanhu ovo ve na okufuda noudjuu pefimbo lokukofa va li ve na oshisho sha kula shi fike peepelesenda 43 shoudu wokudimbwa. Omapekapeko mahapu aa inaa tala ondjudo yolutu, onghee ekwatakanifo inali yela filufilu.

Okufuda noudjuu pefimbo lokukofa otaku dulu okumonika nokuhakulwa. NIA oya ti kutya omashina aCPAP oluhapu ohaa kwafele. Ngeenge ove ile omunhu to file oshisho oha ngonaana unene, oha efa okufuda pefimbo lokukofa, ile oha kala a fya outalala unene momutenya, lombwela ndokotola.

Eendjovo kombinga yomiti deemhofi

Ihatu yandje omayele kombinga yomiti deemhofi ile oikwaikwafo. NIA oya ti kutya omiti deemhofi otadi dulu okukwafela oule wokafimbo kanini ashike kadi fi ehakulo lokuhakofa. Oya ti yo kutya omiti dimwe odo hadi pewa ovanhu ovo ve na oudu waAlzheimer va kofa otadi dulu okuwedela oshisho shokukala wa tengauka, okuwila po nokukala wa piyaana. Ino hovela, ino efa ile ino lundulula omuti keshe deemhofi, mwa kwatelwa eekwafo leemhofi olo hali landwa nopehe na omukanda, nopehe na okupopya nandokotola ile omunangeli womiti.

Popya nandokotola

Moneni ndokotola ngeenge ove ile omunhu to file oshisho oha kala a loloka alushe, oha mono oudjuu wokukofa oufiku vahapu, oha ngonaana unene, ile oha efa okufuda oufiku. Ngeenge omaupyakadi eemhofi moudu wokudimbwa otaa twikile, NIA otai kumaida mu pule omayele opaunamiti. Etaleko otali dulu okumona omatomheno ngaashi ouyehame, oupyakadi umwe valwa weemhofi, oudu ile oshilanduliko shomuti. Okupiyaaneka okwa haluka, ile elunduluko la haluka meemhofi pamwe nokupiyaaneka, ola pumbwa ekwafo lopaunamiti meendelelo. Lesha onaini u na okumona ndokotola.

Epandja eli omauyelele opashiwana, ha omayele opaunamiti. Tala elondwelo letu lopaunamiti.