Slaynt yn inntin

Kiangley Sheshoil as Slaynt yn Inçhyn: Lhomey as Scarrey

Er ny yannoo ass y noa Lhaih 6 minnidLiorish fwirran Golden Moments · Marrish ta shin screeu

Yn answoor giare

Ta ronsaghey kiangley scarrey sheshoil as lhomey ’sy vea ny s’anmey rish gaue syrjey dy jarroo-enney. Ta Commission Lancet 2024 coontey dy vel scarrey coontit son mysh 5% dy chooishyn, ga dy vod paart jeh’n chiangle v’ayn tra ta jarroo-enney hoshiaght cur er sleih goll ersooyl. Ta freayll ayns çhaghteraght, cummaltee ry-cheilley as cooney lesh clashtyn cur cooney da kiangley. Son sleih ta cummal lesh jarroo-enney, ta reddyn ry-yannoo ry-cheilley scanshoil son taitnys as kiarail-bea.

  • Ta Commission Lancet cur scarrey sheshoil ’sy vea ny s’anmey er y rolley myr nane jeh 14 reddyn gaue jarroo-enney oddys v’er nyn gaghlaa, ec mysh 5% dy chooishyn.
  • Ren coyrle Lhee-leigh Shirveishagh ny Steatyn Unnaneysit ayns 2023 kiangley lhomey as scarrey farraghtyn rish mysh 50% ny smoo dy ghaue jarroo-enney mastey sleih shinney.
  • Ta’n chooid smoo jeh’n fianys shoh cowreydagh, as foddee jarroo-enney hoshiaght hene cur er sleih goll ersooyl.
  • Ta drogh-hlashtyn as drogh-heeal, cummal ny lomarcan as kiarail cur er y gaue dy scarrey.
  • Son sleih ta cummal lesh jarroo-enney, ta reddyn taitnyssagh ry-yannoo ry-cheilley cur cooney da kiarail-bea; she kiangley, cha nee obbyr mie, yn aigney.
Er y duillag shoh (6 rheynn)
  1. Vel lhomey as scarrey kianglt rish jarroo-enney?
  2. Cre’n anchaslys eddyr lhomey as scarrey?
  3. Aghtyn aashagh dy hannaghtyn kianglt
  4. Cre’n fa ta reddyn ry-yannoo ry-cheilley scanshoil ayns jarroo-enney?
  5. Ta kiaraltee er-lheh lhome myrgeddin
  6. Loayr rish fer-lhee

Ta sleih jeant son sheshaght, as cha jean shen caghlaa lesh eash. Ta ronsaghey kiangley lhomey as scarrey sheshoil ’sy vea ny s’anmey rish gaue syrjey dy jarroo-enney, chammah as galar cree as trimshey. Cha nod yn ronsaghey gra foast cre wheesh jeh’n chiangle shen ta oyr as eiyrtys. Ta’n duillag shoh cur stiagh cre ta’n fianys soilshaghey, aghtyn aashagh dy hannaghtyn kianglt, as cre’n fa ta reddyn ry-yannoo ry-cheilley cho scanshoil son sleih ta cummal lesh jarroo-enney hannah.

Vel lhomey as scarrey kianglt rish jarroo-enney?

Ta, ta ymmodee studeyryn dy ghooney ad, ga nagh vel yn raad lane soilshrit. Ta Commission Lancet 2024 cur scarrey sheshoil ’sy vea ny s’anmey er y rolley myr nane jeh 14 reddyn gaue oddys v’er nyn gaghlaa. Ta giare-choontey UCL jeh’n choontey cur eh ec mysh 5% dy chooishyn jarroo-enney harrish y theihll.

Cre ta’n fianys soilshaghey:

  • Ny sloo çhaghteraght, ny smoo gaue. Ta’n Commission cur sheese daa aavriwnys ren kiangley ny sloo taggloo sheshoil rish gaue syrjey dy jarroo-enney. Hooar nane mysh 57% ny smoo dy ghaue as y fer elley mysh 18%.
  • Lhomey myrgeddin. Va lhomey, yn ennaghtyn dy ve scarrit magh, kianglt rish gaue syrjey dy jarroo-enney ayns ymmodee aavriwnysyn.
  • Redd y Lhee-leigh Shirveishagh. Ayns Boaldyn 2023, hug Lhee-leigh Shirveishagh ny Steatyn Unnaneysit magh coyrle mychione lhomey as scarrey. T’eh gra dy vod lhomey as scarrey farraghtyn troggal y ghaue dy jarroo-enney mysh 50% mastey sleih shinney. Ren eh myrgeddin kiangley drogh-chiangley sheshoil rish 29% ny smoo dy ghaue galar cree as 32% ny smoo dy ghaue stroak.
  • Cre cha cadjin as t’eh. Hooar coontey ny National Academies dy vel mysh 24% dy ’leih 65 bleeaney d’eash ny shinney ayns ny Steatyn Unnaneysit ta cummal ’sy cho-phobble scarrit magh dy sheshoil.

Raaue scanshoil: ta Commission Lancet gra dy vod sleih cur ny sloo traa er reddyn sheshoil ayns y traa hoshiaght, gyn feddyn magh, dy jarroo-enney. Ta shen çheet er dy vod paart jeh’n chiangle ve jarroo-enney cur er sleih goll ersooyl, cha nee ynrican goll ersooyl troggal gaue. Ta bunnys ooilley yn fianys shoh çheet veih studeyryn cowreydagh.

Cre’n anchaslys eddyr lhomey as scarrey?

Ta National Institute on Aging (NIA) soilshaghey eh myr shoh. Scarrey sheshoil çheet er tra nagh vel monney caarjyn sheshoil ayd ny nagh vel oo taggloo rish sleih dy mennick. Lhomey she yn ennaghtyn trimsagh dy ve dty lomarcan ny scarrit magh. Foddee persoon cummal ny lomarcan as ve maynrey, as foddee persoon ennaghtyn lhome ayns shamyr lane.

Ta’n NIA cur reddyn er y rolley ta troggal y ghaue jeh’n daa hene:

  • Drogh-hlashtyn ny drogh-heeal
  • Doilleeid goll mygeayrt, ny gyn aaght goll
  • Cummal ny lomarcan, ny coayl mooar lheid as baase sheshey ny faagail obbyr
  • Caghlaaghyn ayns cooinaghtyn ny smooinaghtyn
  • Kiarail er son persoon deyr t’ou graihagh er ta doghan
  • Imnea argid ny barraantyn çhengey

Ta clashtyn feer scanshoil. Ta’n NIA gra dy vod sleih nagh vel clashtyn dy mie goll ersooyl er-yn-oyr dy vel taggloo goll er ve doillee ny neareyagh. Ta’n lhiassaght ain mychione clashtyn as slaynt yn inçhyn cur stiagh scrutaghtyn clashtyn as cooneyderyn clashtyn harrish y chownter.

Aghtyn aashagh dy hannaghtyn kianglt

Ta’n NIA cur stiagh ymmodee eieyn. Reih nane ny jees ta cooie dhyt:

  • Cuir traa er lheh son çhaghteraght. Traa er lheh dagh laa ny dagh shiaghtin dy eam, dy chur çhaghteraght, post-l ny cairt da lught-thie, caarjyn ny naboonyn.
  • Jean ymmyd jeh çhaghlymyn feanish ny loayreyderyn creeney. My ta çhaghlym noa dhyt, ta ymmodee lioarlannyn as buill-phobble cur lessoonyn. Jeeagh er y lhiassaght ain mychione eamyn as çhaghlymyn feanish.
  • Gow ayrn ayns red ennagh. Ta brastyl, pobblaght chrauee, possan shooyl ny obbyr volee cur çhaghteraght dhyt as ennaght dy chooilleeney.
  • Toshiaght reesht er shenn chummey ny ynsaghey red noa marish feallagh elley.
  • Jean gleck marish feallagh elley. Jean cleaysh marish carrey ny possan. Ta eieyn meein ayns y lhiassaght ain mychione gleck.
  • Smooinee er baagh my oddys oo kiarail er y hon.
  • Jean ymmyd jeh shirveishyn ynnydagh. Foddee buill son sleih shinney, lught-reill ynnydagh as possanyn cooney cur stiagh claaghyn as aaght goll dhyt. Ayns Mannin, foddee oo cur fys er Age Isle of Man ny Manx Care Adult Social Care. My t’ou ayns ny Steatyn Unnaneysit, ta’n Eldercare Locator (800-677-1116) ry-gheddyn.

Cre’n fa ta reddyn ry-yannoo ry-cheilley scanshoil ayns jarroo-enney?

Son persoon ta cummal lesh jarroo-enney hannah, ta kiangley mychione taitnys, gerjagh as ennaght dy ve goaill ayrn, cha nee mychione gaue y lheeadaghey. Ta Commission Lancet gra dy vel reddyn ry-yannoo cooney lhieu sleih ta cummal lesh jarroo-enney dy reayll taitnys as cooilleeney. Ta Alzheimer’s Association gra, marish cur kiarail-bea er y hoshiaght, dy vod reddyn ry-yannoo lhiettal ymmyrkey lheid as shooyl mygeayrt gyn aigney ny imnea. Ta NIA gra myrgeddin dy lhisagh sleih lesh galar Alzheimer ve grianagh as jannoo reddyn ta taitnyssagh daue.

Eieyn ta gobbraghey dy mie:

  1. Jeeagh er jallooyn ry-cheilley. Ta Conversation Cards cur feyshtyn foshlit gyn quiz, lheid as «Insh dou mychione…». Jeeagh er y lhiassaght ain mychione cooinaghtyn.
  2. Cloie rish y lhiattee. Ta Picture Pairs freayll jallooyn ry-akin as cha nel traa ny skoir ayn, myr shen cha nel tranlaase ayn. Ta coyrle ayns y lhiassaght ain mychione kys dy chloie ry-cheilley.
  3. Jean ymmyd jeh jallooyn lught-thie. Ta Photo Pairs jannoo cloie cochiangley ass jallooyn t’ou reih, as ta ny jallooyn freaylt er dty stoo hene.
  4. Cur sleih ry-cheilley. Ta Picture Bingo gobbraghey son çhaglymyn lught-thie as possanyn ayns thieyn kiarail.
  5. Rheynn kiaull, obbraghyn thie ny yn garey. Jeeagh er reddyn kiaull, obbyraghyn thie as yn rolley slane ain jeh eieyn son reddyn ry-yannoo.
  6. Jean keayrtyn ny sassey. Ta’n lhiassaght ain mychione keayrtyn cur stiagh keayrtyn giare, sheeoil ta mie da dagh fer.

Cum eh beg as feagh. Ta shamyr sheeoil lesh un persoon ny jees gobbraghey ny share dy mennick na possan mooar. My ta’n persoon skee ny coayl anaase, ta scuirr mie dy liooar. Ta soie ry-cheilley lesh cappan tey ny vud cooish vie myrgeddin.

Son persoon ta cummal ny lomarcan lesh jarroo-enney, ta’n NIA cur coyrle dy gheddyn persoon treishteilagh oddys çheet er keayrt ny cur eam feanish dy mennick as ve myr ymmyrkey er-gerrey. T’eh myrgeddin gra mychione caffe chooinaghtyn ynnydagh, boayl sheshoil feagh son sleih lesh coayl cooinaghtyn as nyn lught-thie.

Ta kiaraltee er-lheh lhome myrgeddin

Ta’n NIA cur kiarail er son persoon deyr t’ou graihagh er er y rolley myr red gaue son scarrey. Freill paart dy hraa er son dty chaarjyn hene, possanyn cooney as aash. Ta eieyn ymmydoil ayns y lhiassaght ain son hene-kiarail kiaraltee.

Loayr rish fer-lhee

My t’ou hene ny persoon t’ou kiarail er y hon ennaghtyn lhome ny scarrit magh ayns traa mooar, insh da fer-lhee. Ta’n NIA cur coyrle da sleih dy innse mychione caghlaaghyn mooarey bea, lheid as baase ’sy lught-thie, myr shen dy vel yn fer-lhee toiggal y coontey slane. Foddee ennaghtyn trimshagh rish shiaghtinyn ve trimshey, as foddee cooney ve ry-gheddyn er y hon. My ta persoon shinney er gholl ersooyl voish caarjyn ny reddyn v’eh goaill soylley jeu roie, t’eh feeu ginsh shen da fer-lhee myrgeddin. Lhaih cowraghyn moghey as tra dy akin fer-lhee.

She fysseree cadjin t’ayn er y duillag shoh, cha nee coyrle leigh. Jeeagh er y raaue leigh ain.

Feyshtyn cadjin

Vel lhomey cur er jarroo-enney?

Cha nel shen er ny phrowal. Ta ymmodee studeyryn kiangley lhomey as scarrey rish gaue syrjey dy jarroo-enney, agh foddee caghlaaghyn hoshiaght ’syn inçhyn myrgeddin cur er sleih goll ersooyl voish feallagh elley. Ta ymmodee vondeishyn elley ec freayll kianglt son cree as slaynt, myr shen t’eh feeu cur cooney da ’syn aght cheddin.

Cre’n anchaslys eddyr lhomey as scarrey sheshoil?

Ta scarrey sheshoil çheet er tra nagh vel monney sleih ayd dy loayrt roo dy mennick. She lhomey yn ennaghtyn trimsagh dy ve dty lomarcan ny scarrit magh. Foddee oo cummal dty lomarcan as gyn ennaghtyn lhome, ny ennaghtyn lhome ga dy vel oo mastey sleih.

Kys oddym cooney da ayr ny moir ta cummal lesh jarroo-enney dy hannaghtyn kianglt?

Ta çhaghteraght ghiare, mennick gobbraghey dy mie. Jean eab er eam ny çhat feanish dagh shiaghtin ec traa er lheh, red ennagh ry-yannoo ry-cheilley ec boayrd y choggyl, caffe chooinaghtyn, ny keayrt lesh baagh ny ogha. Cum possanyn beggey as sheeoil, as lhig da’n persoon reill y chea.

C’raad oddym cooney y gheddyn son persoon shinney ta ny lomarcan?

Ayns Mannin, foddee oo cur fys er Age Isle of Man ny er Manx Care Adult Social Care son cooney as claaghyn ynnydagh. My ta feme er-gerrey ayn, cur eam er 999 ny 112. My t’ou ayns ny Steatyn Unnaneysit, ta’n Eldercare Locator ry-gheddyn ec 800-677-1116 ny ec eldercare.acl.gov.

Bun-farraneyn

Ta shin kiangley rish ny sheshaghtyn as ny ronsaghyn ta’n duillag shoh croghey orroo. Va dagh fer jeu er ny phrowal tra va’n duillag jeant ass y noa.

  1. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
  2. Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
  3. Our Epidemic of Loneliness and Isolation: The U.S. Surgeon General's Advisory on the Healing Effects of Social Connection and Community · U.S. Department of Health and Human Services
  4. Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Summary · National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (NCBI Bookshelf)
  5. Loneliness and Social Isolation — Tips for Staying Connected · National Institute on Aging
  6. Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
  7. Activities · Alzheimer's Association

Aarloo son cloie meen?

Caslyssyn mooarey, gyn reilleyder-traa, gyn poyntyn as veg dy chur nyn nennym lesh. Cloie ry cheilley ayns y jeeagheyder-moggey eu.

Gow ny cloiaghyn shoh lhiat

Yn app nastee Golden Moments son iPhone, iPad as Android: teelanyn caslys mooarey, cloiaghyn lesh fotografyn y lught-thie eu hene, as bundeelyn caslys ta gobbraghey gyn Wi‑Fi. Gyn coontys, fograghyn, reilleyder-traa ny poyntyn.