Coayl Clashtyn as Gaue Coayl Cooinaghtyn: Ny Ta Ronsaghey Soilshaghey

Ta coayl clashtyn cadjin ayns bea ny s’aaney, as ta ronsaghtee goaill eh dy dowin myr choyrle gaue son coayl cooinaghtyn. Cha nel shen dy ghra dy vel saaseyn clashtyn er ny phrowal myr aght dy lhiettal coayl cooinaghtyn; va eiyrtyssyn mestit ec y phrowal share derrey nish. Ta’n duillag shoh soilshaghey ny ta ronsaghey gra, kys dy gheddyn clashtyn er ny hirrey, cre ta saaseyn clashtyn gyn oardagh ayns ny Steatyn Unnaneysit, as kys dy yannoo coloayrtys ny sassey.

Cre’n fa ta clashtyn scanshoil son slaynt yn inchyn?

Ta coayl clashtyn kianglt rish gaue ny smoo dy choayl cooinaghtyn. Ta Co-chruinnaghey Lancet 2024 goaill rish dy vel eh currit da mysh 7% jeh coayl cooinaghtyn er y theihll. Ta shen cur eh co-chorrym rish LDL cholesterol ard son y chorran smoo mastey ny 14 coyrleyn gaue oddys v’er ny chaghlaa ayns cummey y Cho-chruinnaghey, rere coontey giare UCL jeh’n tuarastal.

Reddyn scanshoil voish y Cho-chruinnaghey:

• Gaue ny smoo lesh coayl clashtyn. Ayns e cho-hronsoaghey jeh shey studeyrys ard-ghooagh, va gaue coayl cooinaghtyn mysh 37% ny smoo ec sleih lesh coayl clashtyn na ec sleih lesh clashtyn cadjin.
• Ny smoo coayl, ny smoo gaue. Hooar studeyrys ren jeeaghyn er y cheim dy ren y gaue gaase myr va’n clashtyn ny smessey.
• Oyryn foddey, foast gyn prowal. Ta smooinaghtyn goaill stiagh lhieenidys as goll er ash, trimshey, ny sloo greinnaghey son yn inchyn, as y streeu imneagh ta clashtyn goaill.

Ta coayl clashtyn cadjin. Ta Instityd Ashoonagh er Lhingys (NIA) gra dy vel eh ec mysh un trian jeh sleih shinney, as ta’n caa gaase lesh eash.

Cre ren prowal saaseyn clashtyn ACHIEVE feddyn magh?

She ACHIEVE y chied phrowal gyn tort er saaseyn clashtyn as coayl tushtey. Ta ny eiyrtyssyn echey dy mennick er nyn insh dy neu-chiart, myr shen shoh ny feyshtyn veih tuarastal y phrowal er ny chur magh.

• Quoi ghow ayrn: 977 sleih aasit eddyr 70 as 84 bleeaney d’eash lesh coayl clashtyn gyn kiarail as gyn drogh ghuilley smooinee, ec kiare buill ayns boallaghyn ayns ny Steatyn Unnaneysit.
• Cre v’er ny choyrle: Hooar lieh saaseyn clashtyn as shirveishyn coyrlee marish audiologist. Hooar y lieh elley claare ynsagh slaynt mysh shennaghey slayntoil.
• Prif eiyrtys: Lurg three bleeaney, cha row caghlaa erbee ayns coayl tushtey eddyr y daa phossan ayns cooidjagh.
• Eiyrtys fo-phossan: Ren y phrowal recrooteil veih daa oyr. Haink 238 peiagh voish studeyrys slaynt cree foddey-farraghtyn (ARIC), as myr phossan va gaue ny smoo oc dy choayl tushtey. Ayns y phossan shoh, va coayl 48% ny sloo lesh saaseyn clashtyn. Mastey ny 739 obbree arryltagh slayntoil voish y cho-phobble, cha row ymmyd baghtal erbee.

Kys dy lhaih shoh dy onneragh:

• Va’n freggyr cooidjagh gyn ymmyd.
• Va’n feddyn fo-phossan kiarit ro-laue, agh haink eh voish ronsoaghey ny s’aaney jeh possan ny sloo. Ta feme eh v’er ny hickyraghey ayns studeyrys elley.
• Va fys ec ny h-olteynee cre’n claare v’ad ayn, as foddee shen cur er eiyrtyssyn.
• Ta Co-chruinnaghey Lancet lhaih y stoo dy vel eh soilshaghey dy vel saaseyn clashtyn jeeaghyn dy ve er-lheh cooneyagh son sleih ta coayl clashtyn oc marish coyrleyn gaue elley son coayl cooinaghtyn.

Yn chooid smoo scanshoil shoh: cha nel saaseyn clashtyn er ny phrowal myr aght dy lhiettal coayl cooinaghtyn. T’ad cooney lesh sleih clashtyn, goaill ayrn ayns coloayrtys as tannaghtyn kianglt, as ta shen oyr fondagh dy smooinaghtyn orroo.

Kys neem’s toiggal dy lhisagh clashtyn v’er ny hirrey?

Ta NIA coyrlaghey fakin lhiaghtee my t’ou hene ny yn persoon t’ou cur kiarail daue:

• Feddyn eh doillee sleih y hoiggal er y çhellvane
• Feddyn eh doillee eiyrt er coloayrtys tra ta daa pheiagh ny ny smoo loayrt
• Dy mennick briaght er sleih gra eh reesht
• Cur yn çhellveeishan seose cha ard dy vel sleih elley jannoo plaint
• Feddyn eh doillee glare y hoiggal tra ta feiyr cooyl
• Smooinaghtyn dy vel sleih elley jeeaghyn dy vel ad meebyl

Toshiaght lesh lhiaghtee kiarail bunneydagh, oddys oo y chur huggey audiologist (fer-oayllee clashtyn) ny lhiaghtee cleaysh, stroin as scoarnagh. Ta troggal coan-cleaysh ny oyr cadjin son coayl clashtyn oddys lhiaghtee scrutaghey. Ta coayl clashtyn obbragh ny chooish lhiasaghey, as ta NIA coyrlaghey fakin lhiaghtee chelleeragh.

Foddee coayl clashtyn v’er ny mheanaghey son mee-ourys. Ta NIA gra dy vel sleih shinney nagh vod clashtyn dy mie ny keayrtyn smooinit dy vel ad mee-ouryssagh, nagh vel ad freggyrt ny nagh vel ad co-obbraghey. My ta peiagh deyr dhyt jeeaghyn dy vel eh ny ee goll er ash ny chaill ad ny t’er ny ghra, ta scrutaght clashtyn ny cheum mie dy toshiaghey.

Cre ta saaseyn clashtyn gyn oardagh?

Neayr’s 17 Jerrey Fouyir 2022, ta’n FDA er chur kied da sorçh dy haaseyn clashtyn gyn oardagh (OTC). Shoh kys t’ad cosoylaghey rish saaseyn lesh oardagh:

Ta’n FDA gra nagh vel saaseyn OTC kiarit son coayl clashtyn trom ny feer hrome. T’eh coyrlaghey fakin lhiaghtee, goaill rish fer-oayllee cleaysh, stroin as scoarnagh, roish kionnaghey my ta ayd:

• Pian ny mee-ourys ’sy chleaysh
• Liqyr, pus ny fuill ass y chleaysh ayns ny shey meeghyn s’jerree
• Caghlaaghyn clashtyn obbragh ny caghlaa
• Clashtyn ny smessey ayns un chleaysh, ny sheean ayns un chleaysh ny lomarcan
• Mee-ourys ny vertigo
• Mooarane coan-cleaysh

Ta feme er cleayn dy gholl er lesh saaseyn clashtyn, myr shen jean scrutaghey er y pholasee chur-back roish my vel oo kionnaghey, myr ta’n FDA coyrlaghey. Ta NIA coyrlaghey briaght vel dty churrymys-shickyrys cooney lesh paart jeh’n chostys. Son peiagh ta cummal marish coayl cooinaghtyn, foddee audiologist cooney dy reaghey cre’n sorçh saase as coyrleaghey vees ny sassey dy chur lesh gagh laa.

Kys oddym loayrt ny sassey rish peiagh ta coayl clashtyn echey ny eck?

Ta NIA coyrlaghey:

1. Jeeagh er y pheiagh as cum sooill er sooill, ayns soilshey mie, myr shen dy vod ad dty veillyn as dty eddin y akin.
2. Fow boayl feagh. Cur yn çhellveeishan magh ny gow ersooyl veih feiyr.
3. Loayr beggan ny s’ard, agh ny jean gyllaghey. Loayr dy dooghyssagh as ec tappeeaght reasoonagh.
4. Cum dty veeal foshlit. Ny jean gee, caghlaghey gam ny coodaghey dty veeal choud’s t’ou loayrt.
5. Abbyr eh rere aght elley ayns ynnyd jeh gra eh reesht tra ta red ennagh caillit.
6. Un pheiagh ec y traa. Ayns possan, jean shickyr dy vel yn persoon goaill ayrn.
7. Bee surransagh as briaght kys oddys oo cooney.

Ta ny coyrleyn shoh gobbraghey dy mie marish nyn coyrleyn coloayrtys son coayl cooinaghtyn. Ta obbraghyn lesh jallooyn myrgeddin goaill ersooyl trimmid clashtyn. Ta Picture Pairs as Conversation Cards gobbraghey trooid ny t’ou fakin, as ta Finish the Saying lhiggey dhyt y jerrey y hoilshaghey ayns ynnyd jeh gra eh. Son çhellvanyn, jeeagh er nyn lioar mychione çhellvanyn as çhellvanyn-fysseree.

Ta rish scanshoil myrgeddin

Ayns 2024, ren Co-chruinnaghey Lancet cur coayl rish gyn kiarail rish myr choyrle gaue noa. Ta coontey giare UCL cur eh ec mysh 2% jeh cooishyn coayl cooinaghtyn, as ta’n Cho-chruinnaghey coyrlaghey dy ve scrutaghey as kiarail ry-gheddyn son doilleeidyn rish da dy chooilley pheiagh. Ta NIA coyrlaghey scrutaght sooilley lhean dagh blein ny daa vlein lurg 60 bleeaney d’eash, as scrutaghey oardaghyn speckeyryn myrgeddin. Foddee eer caghlaaghyn beggey ayns rish cur er gaue tuittym.

Loayr rish lhiaghtee

Briaght er lhiaghtee mychione scrutaghtyn clashtyn as rish my t’ou cur tastey da cowragyn erbee erskyn. Shir kiarail chelleeragh son coayl clashtyn obbragh, pian ’sy chleaysh, ny liqyr ass y chleaysh. My t’ou cur kiarail da peiagh ta cummal marish coayl cooinaghtyn, insh da’n lhiaghtee oc mychione caghlaaghyn clashtyn ny rish, oddys cur er imnea, sauçhys as kys oddys yn persoon goaill ayrn.

She fysseree cadjin yn duillag shoh, cha nee coyrle lhiasaghey. Jeeagh er nyn gobbal lhiasaghey. Lhaih tooilley mychione kiangley sheshoil as slaynt yn inchyn.