Yn answoor giare
Ta stooidyssyn ta jeeaghyn er sleih harrish traa kiangley aghtyn gee gollrish y vee Mediterranean as MIND lesh gaue meenaghtys sloo, agh cha nel shen dy kinjagh. Ayns trial tree bleeaney jeh’n vee MIND, currit magh ayns 2023, cha row anchaslys scanshoil er smooinaghtyn ny er scaneyn yn inchyn cosoylit rish bee reirey. Cha nel bee ny stoo cur-my-ner erbee prowit dy haghney meenaghtys. Son sleih ta bio lesh meenaghtys, ta gee as giu dy liooar ny smoo scanshoil.
- Ta paart dy stooidyssyn, agh cha nel ooilley, ta jeeaghyn er sleih harrish traa kiangley aghtyn gee Mediterranean as MIND lesh gaue meenaghtys sloo.
- Ayns trial 2023 jeh 604 persoonyn shinney, cha ren sleih er y vee MIND ny share er testyn smooinaghtyn ny er scaneyn yn inchyn na sleih er bee reirey lurg three bleeaney.
- Ta’n National Institute on Aging gra nagh vel feanish ayn dy vod gee ny shaghney bee er lheh Alzheimer’s y haghney, as nagh vel vitamin ny stoo cur-my-ner erbee prowit dy haghney eh.
- Ta bee lane dy lossreeyn, mess, poanrey, gronney slane as eeast cooney lesh slaynt y chree as foddee eh cooney lesh gaueyn gollrish brouttaghey-folley ard as diabetes.
- Son sleih ta bio lesh meenaghtys, ta bee veg dy hroggal lesh ny meïryn, plaittyn lesh anchaslys daah, traaghyn bee sheeoil as joughyn dy kinjagh ny keayrtyn ny smoo scanshoil na bee er lheh.
Er y duillag shoh (7 rheynn)
- Cre’n bee t’ayn er y vee Mediterranean as y vee MIND?
- Vel ny beeyn shoh cur gaue meenaghtys er lheh?
- Cre honnick trial bee MIND 2023?
- Cre mychione bee er lheh as stoo cur-my-ner?
- Kys oddys gee tannaghtyn slayntoil as taitnyssagh?
- Kys oddys oo cooney lesh persoon ta bio lesh meenaghtys dy ee dy mie?
- Loayr rish fer-lhee
Foddee dy vel oo er lhaih dy vod bee “mie son yn inchyn” Alzheimer’s y chummal ersooyl. Ta’n feysht ny sloo. Ta paart dy aghtyn gee kianglt rish gaue sloo ayns stooidyssyn ta jeeaghyn er sleih harrish traa, agh cha ren y trial share feddyn vondeish baghtal. Ta’n duillag shoh cur magh y daa chooish, as eisht t’eh jeeaghyn er ny ta ny smoo scanshoil son persoon ta hannah bio lesh meenaghtys: gee as giu dy liooar, as taitnys y ghoaill ass.
She fys cadjin t’ayn shoh, cha nee coyrle leighys. Loayr rish fer-lhee ny dietitian recortyssit roish caghlaa dty vee hene ny bee persoon ennagh elley. Jeeagh er y obbyr-medical ain.
Cre’n bee t’ayn er y vee Mediterranean as y vee MIND?
Ta’n National Institute on Aging (NIA) cur coylley jeu myr shoh (NIA mychione bee as Alzheimer’s):
- Bee Mediterranean: palchey mess, lossreeyn, gronney slane, poanrey, eeast as bee marrey, as ooil olive, lesh beggan feill jiarg, oohyn as reddyn millish.
- Bee MIND (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): co-chionnal jeh’n vee Mediterranean as y vee DASH son brouttaghey-folley. T’eh cur geill er lossreeyn, goaill stiagh ny glassyn duillagagh; smeyryn; gronney slane; poanrey; croan; eeast ec y chooid sloo un cheayrt ’sy chiaghtin; as ooil olive. T’eh lhiettal feill jiarg, reddyn millish, caashey, eeym ny margarine, as bee friyt ny bee tappee.
Vel ny beeyn shoh cur gaue meenaghtys er lheh?
Ta’n feanish mestit. Ta’n NIA gra dy vel paart, agh cha nel ooilley, stooidyssyn jeeaghyn kianglt ny beeyn Mediterranean as MIND rish gaue meenaghtys sloo cosoylit rish bee gollrish bee y Heear, lesh ny smoo feill jiarg, sailley jeant as shugyr.
Ren Co-chorp obbree Lancet 2024 jeeaghyn er y ronsaghey ny s’doillee (Lancet Commission):
- Va aarlaghey jeh stooidyssyn cohort kianglt caalidys mie bee rish mysh 20% gaue meenaghtys sloo.
- Va bun-ronsee smoo jeh three cohortyn kianglt eiyrtys ny sniessey da’n vee MIND rish gaue sloo.
- Agh ren stooish Soolynnagh va jeeaghyn er 28,025 persoonyn mean-eashagh son mysh 20 bleeaney nagh row gaue sloo lesh beeyn coyrlit ny bee gollrish Mediterranean.
Cha vod stooidyssyn jeeaghyn prowal oyr as eiyrtys. Ta sleih ta gee myr shoh dy mennick anchasley ayns aghtyn elley myrgeddin, gollrish argid, ynsagh, gleashaght as entreilys da kiarail slaynt. Ren y Cho-chorp obbree y vriwnys nagh vel feanish dy liooar ayn dy ghra dy vel beeyn slayntoil cur bac er meenaghtys dy jeeragh, ga dy vel gee palchey mess as lossreeyn as ny sloo bee lane-obbrit mie son ymmodee staydyn slaynt as goaill orroo gaueyn gollrish ro-trome, diabetes as brouttaghey-folley ard. Cha ren eh cur bee rish e rolley jeh 14 gaue.
Cre honnick trial bee MIND 2023?
Y phrowal share derrey nish va trial gyn ourys currit magh ayns y New England Journal of Medicine ayns 2023 (trial bee MIND):
- Quoi: 604 persoonyn 65 bleeaney d’eash as shinney ayns ardjyn Chicago as Boston, gyn doilleeidyn smooinaghtyn, va mooinjer faggys oc lesh meenaghtys, va ro-trome, as va bee sloo slayntoil oc ec y toshiaght.
- Cre: son three bleeaney, ren yn derrey lieh geiyrt er y vee MIND as ren y lieh elley geiyrt er nyn mee hene. Va’n daa phossan er nyn ghra dy ee mysh 250 calorie ny sloo ’sy laa as ren ad geddyn coyrle dy kinjagh veih dietitianyn recortyssit.
- Eiyrtys: ren eiyrtyssyn testyn smooinaghtyn bishaghey beggan ayns y daa phossan. Va’n anchaslys eddyr ny possanyn beg as cha row eh scanshoil dy staitistagh. Ren scaneyn yn inchyn soilshaghey caghlaaghyn cosoylagh ayns y daa phossan myrgeddin.
- Cooid: chaill y daa phossan mysh 5 kilogram (mysh 11 punt).
Cre’n fa nagh ren y trial feddyn anchaslys?
Ren ny ronshee cur magh ymmodee oyryn. Foddee dy ren y possan reirey cur feabhas er e vee hene myrgeddin, er y fa dy chaill ad yn un towse dy chooid. Foddee dy jean testyn reesht cur feabhas er eiyrtyssyn er nyn son hene, myr ta sleih goll rish ny testyn. Foddee dy vel three bleeaney ro ghiare. Va ynsagh mie ec y chooid smoo jeh ny persoonyn as va ad jeh sluight Oarpagh, myr shen foddee nagh jean ny eiyrtyssyn bentyn rish dy chooilley pheiagh.
Myr shen, yn fockle oneyr: cha ren y vee MIND roshtyn ny smoo na bee reasoonagh lesh ny sloo calorieyn harrish three bleeaney. Cha nel shen dy ghra nagh vel gee slayntoil feeu. T’eh dy ghra nagh lhisagh peiagh erbee jerkal rish bee er lheh dy haghney meenaghtys.
Cre mychione bee er lheh as stoo cur-my-ner?
Ta’n NIA gra nagh vel feanish ayn dy vod gee ny shaghney bee er lheh Alzheimer’s ny meehrys smooinaghtyn bentyn rish eash y haghney. Ta smeyryn gormey, duillagyn glass as turmeric ooilley er ve studeyrit, gyn prowal. Ta’n NIA gra myrgeddin nagh vel vitamin ny stoo cur-my-ner erbee prowit dy haghney Alzheimer’s, as nagh vel fer erbee coyrlit son yn oyr shen. Ta’n NIA cur raaue dy vod stoo nagh vel prowit, er nyn greck dy haghney Alzheimer’s, ve neuhauchey, cur argid ersooyl gyn fa, ny y daa red, as dy vod ad cur mess er leddanyn recortyssit, myr shen jean briaght rish fer-lhee roish prowal fer erbee (NIA mychione haghney Alzheimer’s).
Kys oddys gee tannaghtyn slayntoil as taitnyssagh?
Son y chooid smoo dy phersoonyn shinney, ta’n kiar dy ve bee ta beayn, ennoil as taitnyssagh, cha nee plan creoi:
- Jean bee mygeayrt mysh reddyn s’mie lhiat veih’n aght Mediterranean: lossreeyn, mess, poanrey, gronney slane, eeast as ooil olive.
- Cum reddyn millish s’mie lhiat. Ta taitnys as accrys scanshoil, er lheh ny s’anmey ’sy vea.
- Ee marish sleih elley tra oddys oo. Ta bee cooie marish sheshey mie.
- Jean aarlaghey bee ry-cheilley. Ta niee lossreeyn ny stiurey phot obbyr vie ry yannoo ry-cheilley; jeeagh er obbyryn thie. Foddee resipey lught-thie ennoil myrgeddin cur er ash cooinaghtyn.
Cha lhisagh persoonyn shinney giarey calorieyn ny coayl cooid gyn loayrt rish fer-lhee, as ta gaueyn er lheh ec trostey. Jeeagh er y stiu-ghuide trostey ain.
Kys oddys oo cooney lesh persoon ta bio lesh meenaghtys dy ee dy mie?
Son sleih ta bio lesh meenaghtys, ta gee as giu dy liooar dy mennick yn red smoo scanshoil. Ta’n Alzheimer’s Association cur tastey dy vod sleih jarrood dy ee, smooinaghtyn dy vel ad er n’ee hannah, ny gennaghtyn fo lhiettrimys kyndagh rish reihyssyn, as dy vod drogh veeaghey cur er symptoyn ymmyrkey bishaghey as coayl cooid y chur er (Alzheimer’s Association mychione bee as gee). Ta ny coyrleyn shoh veih’n Alzheimer’s Association, y NIA as yn Alzheimer’s Society:
- Cur bee dy hroggal lesh ny meïryn. Ta meer veg dy hroggal, gollrish meer dy cheeishyn, meer dy chirkey, maidjyn eeast, meer dy oorag ny broccoli brisht, cur caa da persoon bee ad hene gyn greienyn.
- Jean ymmyd jeh anchaslys er y voayrd. Foddee caghlaaghyn ’sy raa cur er persoon ve doillee bee y veih plait. Foddee plaittyn ny claareenyn baney er soie-plait lesh anchaslys cooney. Jean shaghney claareenyn as aanaartyn lesh pattrynyn.
- Cur un ny daa horch dy vee ec y traa. Foddee plait lane ve ro lhiettrimagh.
- Cum traaghyn bee sheeoil. Cur y çhellveeish ass, cum y voayrd aashagh, as cur traa dy liooar. Ta’n NIA coyrlaghey gyn siyr ny broo.
- Cur bee veg as greimeenyn dy mennick. Ta’n NIA coyrlaghey bee ny sloo, agh ny smenkey, as greimeenyn lane calorieyn mannagh vel y persoon gee dy liooar (Coyrleyn NIA son gee dy mie).
- Cooin lesh giu. Cur cappanyn beg dy ushtey ny joughyn elley trooid y laa, marish bee lesh palchey ushtey gollrish mess, anvroie, milkshakeyn as smoothieyn. Mannagh vel y persoon geearree ushtey, ta’n NIA coyrlaghey dy phrowal soo ooyl, ushtey blastanagh, broth, bainney, ny kaffeey ny tey gyn caffeine.
- Jean tastey jeh’n chiass. Foddee nagh jean persoon toiggal dy vel bee ny jough ro cheh.
- Caghlaa greienyn as cappanyn. Foddee claareenyn ayns ynnyd jeh plaittyn, spainyn lesh laueyn mooarey, as cappanyn lesh coodaghyn gee y yannoo ny sassey. Ny jean imnea mychione neatness.
- Jean bee ny sassey dy chorraa as dy hluggey. Jean bee ayns meer veg ny cur bee bog. My ta’n persoon cassaghey ny plooghey tra t’eh gee, insh da’n fer-lhee.
- Jean shaghney broo dy ee. Ta’n NIA cur tastey dy vel accrys goll er lheh dy dooghyssagh ayns ny jerrey keimyn dy Alzheimer’s.
Cowraghyn dy insh da’n fer-lhee
Foddee coayl cooid, gobbal bee, skeeys ny annooinidys ve cowraghyn nagh vel persoon gee dy liooar. Ta’n Alzheimer’s Society cur tastey dy vod feeackleyn ny fiaclaghyn goaill, trimshid, cughteeaght as caghlaaghyn leighys ooilley cur er accrys goll er lheh (Alzheimer’s Society mychione accrys). Ta cowraghyn paaish ushtey er nyn rolley ec y NIA goaill stiagh beeal çhirrym, my-laue, cree tappee as ashlishyn (NIA mychione doilleeidyn leighys cadjin).
Loayr rish fer-lhee
Roish jannoo caghlaaghyn mooarey ayns dty vee hene, ny bee persoon ennagh elley, loayr rish fer-lhee ny dietitian recortyssit, er lheh my ta diabetes, doghan kidney, doilleeidyn sluggee ny coayl cooid er y gherrid ayd. Son persoon ta bio lesh meenaghtys, feysht cre wheesh lhisagh ad jerkal rish dy ee as dy iu dagh laa, as vel dietitian ny stoo cur-my-ner foddee cooney.
Fow cooney tappee my ta persoon plooghey, ny my ta doilleeid keintyssagh obbragh, my-laue atchimagh ny mee-chraueeaght oc. (Ayns Mannin, cur eam er 999 ny 112.)
Feyshtyn cadjin
Vel y vee MIND cur bac er meenaghtys?
Cha nel eh er ve shen y hoilshaghey. Va stooidyssyn jeeaghyn kianglt rish y vee MIND as gaue sloo, agh ren trial tree bleeaney currit magh ayns 2023 feddyn nagh row anchaslys scanshoil ayns eiyrtyssyn testyn smooinaghtyn ny scaneyn yn inchyn eddyr sleih er y vee MIND as sleih er bee reirey. Ren y daa phossan bishaghey beggan as chaill ad yn un towse dy chooid.
Cre’n anchaslys t’eddyr y vee MIND as y vee Mediterranean?
Ta’n vee Mediterranean cur geill er lossreeyn, mess, gronney slane, poanrey, eeast as ooil olive, lesh beggan feill jiarg ny reddyn millish. Ta’n vee MIND cur eh ry-cheilley rish y vee DASH son brouttaghey-folley as cur geill er lheh er lossreeyn glass duillagagh as smeyryn, choud as t’eh lhiettal feill jiarg, reddyn millish, caashey, eeym ny margarine, as bee friyt ny bee tappee.
Vel bee ny stoo cur-my-ner erbee cur bac er Alzheimer’s?
Cha nel. Ta’n National Institute on Aging gra nagh vel feanish ayn dy vod gee ny shaghney bee er lheh Alzheimer’s ny meehrys smooinaghtyn bentyn rish eash y haghney, as nagh vel vitamin ny stoo cur-my-ner erbee prowit dy haghney Alzheimer’s. Loayr rish fer-lhee roish goaill stoo cur-my-ner.
Cre’n bee sassey da persoon ta bio lesh meenaghtys dy ee?
Ta meer veg dy hroggal lesh ny meïryn, gollrish meer dy cheeishyn, meer dy chirkey, meer dy oorag ny meer dy lossreeyn brisht, ny keayrtyn ny sassey na greienyn y ymmyd. My ta coraa ny sluggey creoi, foddee bee bog gollrish oohyn brisht, sauce ooyl ny caashey thollan cooney. Feysht da’n fer-lhee mychione tastey sluggee my ta persoon cassaghey ny plooghey.
Bun-farraneyn
Ta shin kiangley rish ny sheshaghtyn as ny ronsaghyn ta’n duillag shoh croghey orroo. Va dagh fer jeu er ny phrowal tra va’n duillag jeant ass y noa.
- Trial of the MIND Diet for Prevention of Cognitive Decline in Older Persons · New England Journal of Medicine (via PMC)
- What Do We Know About Diet and Prevention of Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Food, Eating and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Tips for Caregivers: Helping People With Alzheimer's Disease Eat Well · National Institute on Aging
- Common Medical Problems in Alzheimer's Disease: Information for Caregivers · National Institute on Aging
- Appetite and dementia · Alzheimer's Society