Gleashaght as Slaynt yn Inchyn: Ny ta Ronsaght Kianglt Rish as Kys dy Ghleashaghey dy Sauçhey

She nane jeh ny cliaghtaghyn s’ smoo ta er ny studeyraghey ayns ronsaght slaynt yn inchyn dy ve gleashaghey. Ta studeyryn kiangley eh rish gaue sloo dy veen-chooinaghtyn, agh cha nel ad er phrowal dy jean gleashaght meen-chooinaghtyn y lhiettal. Ta shickyr dy vel gleashaght cooney lesh niart, coormid, imnea as cadley ec eash erbee. Ta’n duillag shoh cur-my-ner ny ta’n ronsaght gra, cre whilleen dy ghleashaght ta coyrlt da shenn sleih, as saaseyn meigh dy ghleashaghey marish persoon ta beaghey lesh meen-chooinaghtyn.

Vel gleashaght cur er gaue meen-chooinaghtyn dy ve ny sloo?

Ta ronsaght cur coyrle nagh vel sleih ta gleashaghey corpagh cha laik dy gheddyn meen-chooinaghtyn, agh ta cagleeyn er yn eashley. Ta Co-chruinnaght Lancet 2024 er meen-chooinaghtyn cur neughleashaght chorpagh er y rolley myr nane jeh 14 redyn gaue oddys ve caghlaait. Ry-cheilley, ta ny 14 redyn shoh cur tastey da mysh 45% dy veen-chooinaghtyn seihlt er ooilley ayns y chummey eck.

Shoh myr ta’n eashley jeeaghyn:

• Ta studeyryn fakinys soilshaghey un raad. Hooar aavriwnys jeh 58 studeyr, ta’n Cho-chruinnaght loayrt my-e-chione, dy row gaue mysh 20% sloo dy veen-chooinaghtyn ec sleih ta gleashaghey corpagh. Va’n anchaslys smoo eddyr sleih va bunnys nagh ren gleashaghey eddyr as sleih ren rieau red ennagh.
• Foddee yn kiangley goll y daa raad. Ta’n Cho-chruinnaght gra foddee dy vel neughleashaght cur er gaue dy ve ny syrjey. T’eh gra myrgeddin foddee dy vel ny caghlaaghyn moghey ayns yn inchyn jeh meen-chooinaghtyn, ta toshiaght bleeantyn roish feddyn magh, cur er sleih dy ve ny sloo gleashagh.
• Cha nel trialyn cha baghtal. Ayns un trial, va 945 shenn sleih lesh eash meanagh 78 currit da queig bleeaney dy ghleashaght fo stiurey daa cheayrt ’sy chiaghtin ny da possan co-soylagh. Ec y jerrey, cha row anchaslys baghtal ayns schleiyn smooinaghtyn eddyr ny possanyn. Va ymmodee sleih ’sy phossan co-soylagh gleashaghey myrgeddin, as ta shen cur er y toradh dy ve ny s’ doillee dy hoiggal.

Ta yn Oik Ashoonagh er Aashid (NIA) gra eh dy baghtal. Cha nel kiangley baghtal eddyr gleashaght chorpagh as lhiettal Galar Alzheimer er ny hoilshaghey, as cha nel dy liooar eashley trialyn ayn dy ghra dy jean gleashaght eh y lhiettal ny moalley. Ta gleashaght foast cur er gaue tuittymyn, trimshey, diabeytys, brassey-folley ard as stròk dy ve ny sloo. Ta paart jeh ny staydyn shoh kianglt hene rish meehene smooinaghtyn.

Yn chione firrinagh shen dy ghleashaghey er y fa dy vel eh cooney lhiat dy ve ny share as dy obbraghey ny share jiu. Ta vondeish erbee da’n inchyn red foddee taghyrt, cha nee gialdyn.

Cre whilleen dy ghleashaght ta feme ec shenn sleih?

Ta stiurey CDC son sleih 65 bleeaney d’eash as shinney coyrlaghey tree sorchyn dy ghleashaght dagh shiaghtin:

She targadyn ad shoh, cha nee reillynyn toshiaght. Ta’n CDC gra nagh vod oo roshtyn ad, lhisagh oo ve cho gleashagh as ta dty ablidyn as dty slaynt lowal. Ta red erbee ny share na veg.

Saaseyn meigh dy ghleashaghey son shenn sleih

• Shooyl marish carrey. Ta shooyl gagh laa marish carrey, naboo ny possan shooyl cur co-loayrtys as sauçhys rish.
• Gleashaghyn ayns caair. Ta troggal roihaghyn, cruinnaghey mwannalyn, markiaghey ayns ynnyd as yoga ayns caair troggal niart gyn gaue coormid.
• Dauns ayns y chabboos. Cur er kiaull veih bleeantyn aeg y phersoon as craa, tappal ny ceum. Ta coyrleyn ayns yn lioarane mychione gleashaghyn kiaullee ain.
• Niart lesh reddyn thie. Trog boteilyn ushtey lane ny caneyn anvroie choud’s t’ou jeeaghyn er claare taitnyssagh.
• Garey ny obbraghey thie. Ta ushtaghey lossreeyn, raaue, scuabey as filley eaddagh ooilley coontit. Jeeagh er gleashaghyn mooie as garey as obbyr thie.
• Gleashaght ushtey. Ta’n NIA cur brastyllyn aerobigyn ushtey er y rolley myr reih son sleih ta feddyn gleashaght er thalloo creoi er ny jointyn oc.

Kys dy ghleashaghey marish persoon ta beaghey lesh meen-chooinaghtyn

Son persoon ta beaghey lesh meen-chooinaghtyn, she’n aigney coamrey, taitnys as freayll ablidyn gagh laa, cha nee roshtyn earroo. Ta’n NIA gra dy vel gleashaght chorpagh cooney dy chummal mussallyn, jointyn as cree persoon ta beaghey lesh Galar Alzheimer ayns stayd vie, as foddee eh imnea as cadley y chur er y hoshiaght myrgeddin. Loayr rish y lhiaghtyn oc roish toshiaght er claare noa. Ta coyrleyn veih lioarane kiarail NIA goaill stiagh:

1. Shooyl ry-cheilley dagh laa. Reih raad sauçhey, ennoil, gyn lhiettrimys. My ta’n persoon shooyl ny lomarcan, ta brastey enney lesh dty earroo çhellvane cooie.
2. Prow feeshanyn gleashaght son shenn sleih. Jean geiyrt orroo ry-cheilley, ny hoie ny nyn shassoo.
3. Cum shirveishyn giare. Foddee ymmodee “mini-obbraghyn” gobbraghey ny share na nane liauyr.
4. Cur kiaull rish. Ta arraneyn ennoil cur er gleashaght dy ve myr gleashaght, cha nee myr obbyr. Dauns my ta taitnys ec y persoon er.
5. Cur ushtey as braagyn coamrit. Cur ushtey ny soo choud as ny lurg, as reih eaddagh coamrit as braagyn ta cochianglt dy mie as jeant son gleashaght.

My ta shooyl doillee, ta lioarane NIA mychione kiarail son persoon ta beaghey lesh Galar Alzheimer coyrlaghey reihyn ny hoie. Ta ad shoh goaill stiagh gleashaghyn ayns caair ny yoga, ceau poagey ponair, ceau liôr bog ny baloon, bandyn sheeyney, troggal reddyn thie eddrym, as gleasheyderyn peddey. Ta obbraghyn aashagh myr scuabey as glenney joan coontit myrgeddin.

Bee rea-oayllagh mychione ny oddys gleashaght y yannoo. Cha dooar Co-chruinnaght Lancet eashley erbee dy vel gleashaght cur er caghlaaghyn ymmyrkey myr anvea dy ve ny sloo. Gleashjee ry-cheilley er y fa dy vod eh gennaghtyn mie, cha nee myr saase dy chaghlaa fastyr doillee. My ta’n persoon gra “cha nel”, ta shen dy mie. Ta saaseyn meigh ayns yn lioarane ain tra ta’d gra “cha nel” dy phrowal reesht ny lurg. Ta cur jerrey er dy moghey, ny soie mooie ry-cheilley, toradh mie myrgeddin.

Lurg gleashaght, foddee pause sheeoil myr Ennal Sheeoil cooney diu ny-neesht dy ve ny s’ fea. Son gleashaght ny hoie lesh gleashaght meigh roihaghyn, ta Sortail Ry-cheilley as Bingo Pictiuryn gobbraghey dy mie ec boayrd.

Sauçhys coormid as tuittymyn

Ta tuittymyn cadjin as serioosagh. Ta yn CDC gra dy vel ny smoo na nane ass kiare dy henn sleih tuittym dagh blein, agh nagh vel ny sloo na lieh jeu ginsh da’n lhiaghtyn oc. My tuittys oo un cheayrt, ta’n caa dy huittym reesht dooblit. Ta ny redyn gaue ta’n CDC cur er y rolley goaill stiagh:

• Annoonid ayns ny lurgaghyn as ny crommaghyn
• Doilleeid lesh shooyl as coormid
• Paart dy chaghlaaghyn, goaill stiagh reddyn sheeoil as paart dy chaghlaaghyn noi-trimshey
• Doilleeidyn rishjee
• Pian coshey ny braagyn dyn mie
• Dangeyryn ’sy thie myr brooghyn, brattyn-thalloo as steppyn brisht

Dy ghleashaghey ny s’ sauçhey:

• Jean ymmyd jeh caair shickyr gyn queeylyn, as cum coontyr ny railley er-gerrey son gleashaghyn shassoo.
• Glen yn boayl jeh brattyn, koardyn as brooghyn hoshiaght.
• Gow dty hraa tra t’ou shassoo seose, as scuirr my ta’n persoon gennaghtyn meeauyssagh ny neu-choormoil.
• Cur braagyn cooney ort, cha nee stogganeyn ny slipreeyn feayr.
• Cleacht coormid er-gerrey da cooney. Ta shassoo seose veih caair as shooyl sàll gys sàll sampleyryn CDC jeh gleashaghyn coormid.

Ta’n CDC coyrlaghey dy lhisagh shenn persoon ta tuittym as bwoalley y chione oc fakin lhiaghtyn dy tappee, er lheh my t’ad goaill caghlaaghyn tanaaghey fuill.

Loayr rish lhiaghtyn

Loayr rish lhiaghtyn roish toshiaght er claare gleashaght noa, er lheh son persoon ta doilleeidyn cree ny scowane echey, pian joint, doilleeidyn coormid, ny meen-chooinaghtyn. Foddee lhiaghtyn ny lhiaghtyn corpagh gleashaghyn sauçhey y choyrlaghey as jeeaghyn vel caghlaaghyn cur er coormid. Insh da’n lhiaghtyn mychione tuittym erbee, eer fer gyn assee. My ta red ennagh gortaghey ny gennaghtyn quaagh choud as t’ou gleashaghey, scuirr. Son pian creen obbyr, doilleeid ennal, ny mee-hushtey obbyr, cur 999 er.

She fysseree cadjin t’ayns y duillag shoh, cha nee coyrle lhiaghtyn. Jeeagh er yn obbalys lhiaghtyn ain. Son y chooish vooar, lhaih ny ta ronsaght gra mychione redyn gaue meen-chooinaghtyn as vod meen-chooinaghtyn ve lhiettalit.