Mbohovái mbykymi
Peteĩ ára jepivegua opytuʼu hag̃ua omoĩ jey jey pe jepeʼa, karu, ñeñangareko ha ñeno haʼetegua ára peteĩchagua, omoĩ pe tembiapo tuichavéva pe tapicha iñakãporãvéva jave, ha ombojoaju tembiapo ha pytuʼu. Ejapo pe tapicha jepokuaa meme guare reheve, eheja iñambuekuaa hag̃ua ndahaʼéi oñemyenyhẽva, ehecha tesape ha emonguʼe ára ha ára, ha emoambue pe jeýma nde reipotárõ pe árape.
- Ára ha ára peteĩcha pe jepeʼa, karu, ñeñangareko ha ñeno omeʼẽ pe árape peteĩ ysaja ojekuaáva.
- Emoĩ pe tembiapo tuichavéva pe tapicha iporãvéva jave, hetave jey pyharekue.
- Ani remyenyhẽ opa aravo. Pytuʼu ha kirirĩha avei oĩ pe ára jepiveguápe.
- Tesape, jekuʼe ára ha ára ha ani reke puku kaʼaru rire térã reikaru kaʼaruve ikatu nepytyvõ ani hag̃ua pe kaʼaru ñemyatyrõ.
- Peteĩ ára jepivegua haʼe peteĩ ñepytyvõ, ndahaʼéi peteĩ tembiaporã. Emoambue, emombyky térã eheja oimeraẽ mbaʼe ára hasývape.
Ko kuatiápe (5 vore)
Peteĩ ára jepivegua opytuʼu hag̃ua omeʼẽ pe árape peteĩ ysaja ojekuaáva: jepeʼa, karu, tembiapo michĩmi, pytuʼu ha ñeno peteĩcha ára ha ára. Omboguejy mbaʼe oñeiporavóva ha oñemohaʼangáva, ha omeʼẽ ndéve peteĩ jeýma umi aravo ndereikuaái jave mbaʼépa rejapóta. Ko ára jepivegua oĩva koʼápe haʼe peteĩ techapyrã, ndahaʼéi peteĩ tembiaporã. Eipuru peteĩ ñepyrũramo ha upéi emohenda pe tapicha reñangarekóva rehe.
Mbaʼérepa peteĩ ára jepivegua nepytyvõ?
Peteĩ ára jepivegua nepytyvõ oĩgui umi jepokuaa ojekuaáva ndahasýi oñemoañetévo umi pyahúgui. Alzheimer’s Association heʼi peteĩ ára oñemboguapýva rupive ojeipuru saʼive aravo oñeiporavo hag̃ua mbaʼépa ojejapóta ha hetave aravo tembiapo ombovyʼávape, ha heʼi avei ára ha ára peteĩcha pe jepeʼa ha ñeno ikatu nepytyvõ ke apañuái ha kaʼaru ñemyatyrõ rehe. National Institute on Aging omombeʼu ñejahu, ñemonde ha karu peteĩcha ára ha ára peteĩ óga opytuʼu hag̃ua, ha Family Caregiver Alliance avei omombeʼu eguereko hag̃ua pe ára jepivegua peteĩcha.
Peteĩ ára opytuʼu hag̃ua techapyrã
Umi aravo haʼe techapyrãnte. Emonguʼe opa ára tenonderã térã upe rire pe tapicha jepokuaa rehe.
| Aravo | Mbaʼépa oiko | Tembiporu | Ára hasývape |
|---|---|---|---|
| 8:00 a.m. | Jepeʼa, jejahupápe, ñemonde | Opa ára peteĩcha; emoĩ ao ojeiporu hag̃uáicha | Eheja ñeñangareko hasyʼỹ hag̃ua; peteĩ kamisa pyahu oĩma |
| 8:45 a.m. | Rambosa | Kafé ha marandu oñemoñeʼẽva hatã, térã radio | Pekaru oñondive kirirĩhápe, ani peñehaʼã peñeʼẽ hag̃ua |
| 9:30 a.m. | Tembiapo tuichavéva | Embojovái ao, ejapo tembiʼu, embaʼapo kóga, esẽ mbykymi térã eguata | Peteĩ versión mbykyve, térã eheja ohecha nde rejapo jave |
| 10:30 a.m. | Kirirĩha aravo | Purahéi, taʼanga aty, térã eguapy ovetã ypýpe | Eke peteĩ apyka iporãvape |
| 11:00 a.m. | Nepytyvõ karu jave | Ejohéi kaʼavo, emohenda mesa | Nde rejapo tembiʼu; haʼe oĩ nendive |
| 12:00 p.m. | Karu ha ñemopotĩ | Emopotĩ mesa, emokãʼỹ mbohapy tembiporu | Eheja umi tembiapoʼi |
| 1:00 p.m. | Pytuʼu mbyky | Emopuʼã py, purahéi mbeguemi | Peteĩchaite |
| 2:00 p.m. | Oka térã jekuʼe | Eguata, eguapy korapýpe, emboʼy yvoty, emombo glóbo | Eguapy ovetã orekóva kuarahy ypýpe |
| 3:00 p.m. | Ava ndive térã apoporã | Oĩ ohóva, ohenói, picture pairs, mohaʼãnga, naipe | Hayʼu ha tembiʼuʼi oñondive |
| 4:30 p.m. | Jepytuʼu aravo | Ahoja oñemboty, tesape oñemboguejy, tembiapo kirirĩ haʼeháicha ao mopotĩ ñembojoaju | Purahéi ojekuaáva, tyapu michĩ |
| 5:30 p.m. | Karu kaʼaru | Nepytyvõ embojopyrúvo térã emohendávo mesa | Tembiʼu hasyʼỹ ha ojekuaáva |
| 6:30 p.m. | Kaʼaru oñondive | Peñemanduʼa tembiʼuʼi hechapyrã rire, naipe, peteĩ tembiasagua iporãvéva, ipo ñemomýi | Oĩ oñondive kirirĩhápe |
| 8:00 p.m. | Ñeno jepivegua | Ñejahu térã jeipopotĩ, ao ke rehegua, purahéi mbeguemi, tesape michĩ | Emombyky opa mbaʼe; ñemopyʼaguapy raẽ |
Ko techapyrã ohapykueho Alzheimer’s Association jeýma peteĩ tembiapo techapyrã peteĩha ha mokõiha peteĩhape g̃uarã, oñepyrũva ñeñangarekogui ha ramoságui, ohóva tembiapo óga pegua, jeguata, purahéi, pytuʼu ha jehechápe ha og̃uahẽva karu kaʼarúpe, manduʼápe ha ñeno ñemboguapýpe.
Mbaʼéichapa rejapo nde ára jepivegua?
Eñepyrũ pe tapicha oiko meme hagueicha, ndahaʼéi peteĩ taʼángagui. Alzheimer’s Association heʼi ejesareko koʼã mbaʼére rejeýma mboyve:
- Mbaʼépa oipotaiterei, ndoipotáiva, mbaʼépa ikatu ha mbaʼépa omotenonde.
- Mbaʼéichapa oipuru hague iára. Peteĩ ojeréva voi ha oguatáva meme jagua ndive oguata gueteri voi. Peteĩ oikéva pyhareve ikatu noipotái arakaʼeve oñepyrũ 8 a.m.-pe.
- Iporãvéva jave arakuépe. Emoĩ upépe ñejahu, jeho oka ha pe tembiapo tuichavéva.**
- Aravo hekopete karu, jejahupápe ha ñemonde hag̃ua, ani hag̃ua ojejapo pyaʼe.
- Ára ha ára peteĩcha pe jepeʼa ha ñeno.
Pe kuatia peteĩchaite heʼi eike hag̃ua tembiapo óga pegua, karu, ñeñangareko, tembiapo apoporã, jekuʼe, aravo ava ndive, tembiapo jerovia rehegua ha aravo sapyʼagua, haʼeháicha peteĩ angirũ ohóramo.
Eñehaʼã peteĩ arapokõindýpe ha upéi emoambue
Ehai peteĩ marandu mbyky ára ha ára. Alzheimer’s Association heʼi eporandu hag̃ua mbaʼe tembiapópa oiko porãve ha mbaʼére, oĩpa aravo hetaiterei térã saʼieterei mbaʼe oĩva, ha umi jeýma sapyʼagua ombovyʼápa térã omoangekói. Eguereko pe oikóva ha emoambue pe ndoikóiva.
Ehechauka hasyʼỹ hag̃uáicha
Pe tapicha omoñeʼẽkuaáramo gueteri, peteĩ kuatia morotĩ térã peteĩ kuatiaʼi tai tuicháva pe ára jeýma rehegua ikatu omopyʼaguapy. Eheja mbykýpe: “Rambosa. Eguata Sarah ndive. Karu. Pytuʼu.” Oĩ tapicha oikovéva porãve ndoikuaáiramo heta ára mboyve; Family Caregiver Alliance heʼi ani eñeʼẽ hag̃ua umi jeýmare pe aja mboyve ndahaʼéiramo upéva omoangekói.
Mbaʼéichapa emoambue pe ára jepivegua
Eheja paʼũ opytuʼu hag̃ua
Ani remyenyhẽ opa aravo. Alzheimer’s Association omombaʼe pe tapicha oikotevẽha ombojoaju tembiapo ha pytuʼu ha ikatu oikotevẽ hetave jey opytuʼu mbyky. Ojehecháramo okañy, iñakã ambuére térã ipochy, emoambue tembiapo térã eike pytuʼurã.
Eñangareko kaʼaruve rehe
Heta tapicha oñemyatyrõve kuarahy oike jave. NIA omombeʼu aravo oka hag̃ua térã ovetã ypýpe kuarahy rendápe ára ha ára, jekuʼe ára ha ára ani rejapo hetaitereívo, ani reikaru térã reikaru kaʼaruve kafé ha mbaʼe ikañýva, ha ani ehejarei oke puku kaʼaruve. Oĩ família ohecháva iporãha oñemboty hag̃ua ahoja ha oñemboguejy hag̃ua tesape kuarahy oike mboyve. Ehecha kaʼaru ñemyatyrõ ha ke.
Emoambue oikotevẽ jave oñemoambue
- Peteĩha peteĩha: peñemboguapy oñondive pe ára jepivegua. Pe tapicha ikatu oipota peteĩ jeýma ohaihápe omboguatáva ijehegui.
- Mokõiha peteĩha: nde resãmbyhyve. Tembiapo mbykyve, hetave pytuʼu ha heta tembiapo ojekuaáva; ehecha tembiapo mokõiha peteĩhape g̃uarã.
- Mbohapyha peteĩha: pe ára jepivegua oñecentra ñemopyʼaguapýpe, karúpe ha ñeñangarekópe, aravo mbyky andu rehegua paʼũme haʼeháicha purahéi térã ipo ñemomýi; ehecha tembiapo mbohapyha peteĩhape g̃uarã.
Emoambue umi tembiapo, ndahaʼéi pe ysaja
Eguereko peteĩcha karu, pytuʼu ha ñeno, ha emonguʼe umi tembiapo paʼũme. NIA omombeʼu eñehaʼã hag̃ua tembiapo iñambuéva ára ambuévape ani hag̃ua oñembohasy. Ikatu rejapo tembiʼu arakõi, rembapo kóga áraʼapokõi ha rehecha taʼanga áraapy. Ore 101 tembiapo arandu ha tembiapo óga pegua ikatu omyenyhẽ umi aravo.
Pe ára ndoikóiramo jeýmaicha
Oĩ ára ndoikomoʼãi mbaʼeveichagua jeýmaicha. Mbaʼasy, peteĩ pyhare vai, ihakãrapavẽ oho térã ára iñambuéramo ikatu omoambue opa mbaʼe. Eheja pe jeýma, eguereko umi mbaʼe tuichavéva (tembiʼu, hayʼu, pytuʼu, ñemopyʼaguapy) ha eñehaʼã jey koʼẽrõ. Pe tapicha nomboguapyséiramo peteĩ mbaʼe, ehecha heʼi jave nahániri. Peteĩ pytuʼu mbyky pejepyʼaha oñondive, haʼeháicha calm breathing, ikatu nepytyvõ peẽ mokõivépe peñepyrũ jey hag̃ua.
Nde ára jepivegua avei tuicha mbaʼe. Emoinge paʼũ nde g̃uarã, ha ejerure nde família térã peteĩ pytyvõha opytuʼu hag̃ua aravo hekopetépe. Ehecha oñangarekóva ijehegui ñangareko.
Porandu jepiguáva
Mbaʼérepa peteĩ ára jepivegua ikatu nepytyvõ peteĩ tapicha oikovéva deménsia ndive?
Peteĩ ára oñehaʼarõkuaáva heʼise saʼive mbaʼe oñeiporavóva ha oñemohaʼangáva, ha upéva ikatu omopyʼaguapy heta tapicha oikovéva deménsia ndive. Alzheimer’s Association heʼi peteĩ ára oñemboguapýva rupive nde reipuru saʼive aravo reikuaa hag̃ua mbaʼépa rejapóta ha hetave aravo umi mbaʼe peẽ mokõive pevyʼápe. Avei ikatu nepytyvõ oñangarekóvape omohenda porã hag̃ua ijeheguaitépe iára.
Mbaʼépa peteĩ ára jepivegua porã peteĩ tapicha oikovéva deménsia ndive guarã?
Ndaipóri peteĩ ára jepivegua añónte iporãva. Peteĩ iporãva omoĩ peteĩcha jey jey pe jepeʼa, karu ha ñeno, omoĩ ñeñangareko ha pe tembiapo tuichavéva pe tapicha iporãvéva jave, oguereko aravo oka hag̃ua térã oĩ hag̃ua ovetã ypýpe, ha oheja paʼũ pytuʼurã. Ejapo pe tapicha oiko meme hagueicha.
Oiképa peteĩ tapicha oikovéva deménsia ndive oke hag̃ua ára pukukue?
Peteĩ pytuʼu mbyky ikatu nepytyvõ, karu rire. National Institute on Aging heʼi ani hag̃ua oñemoneĩ oke puku térã otyryry kaʼaruve, oĩramo oikaneʼõ térã ndoke porãiramo ikatu ombohetave pe kaʼaru ñemyatyrõ. Ndaiporãiramo jey jey pe ke, eñeʼẽ ihakãrapavẽ ndive.
Mbaʼépa ajapóta nomboguapyséiramo pe ára jepivegua?
Eheja koʼág̃a ha eñehaʼã jey ag̃ave térã ambue hendáicha. Nomboguapyséiramo ikatu heʼise okaneʼõ, ndoikói porãi, iñandupyre térã ndoikói gueteri oĩ hag̃ua. Pe ára jepivegua oĩ ombohapeve hag̃ua pe ára, upévare emoambue ani emombaretévo.
Mba'ekuaa rape
Romoĩ enlace umi aty ha tembikuaareka ko kuatia oiporúva rehe. Peteĩteĩ oñehesa'ỹijo ko kuatia oñembopyahu jave.
- Daily Care Plan · Alzheimer's Association
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance