Ke ha apytuha resãi: mba'épa jehapykueho he'i

Ke ha apytu’ũ resãi oñembojoaju, ha katu mba’éichapa oñembojoaju oñeikuaa gueteri. Oĩ jehapykueho ombojoajúva ke mbyky demencia riesgo tuichave rehe. Demencia, ambueháicha, hetajey omyaña ke. Ko kuatia omyesakã mba’épa jehapykueho ohechauka ha ndohechaukái, ome’ẽ ke porã hag̃ua peteĩva rehegua, ha oñe’ẽ ke apañuãi rehegua ojehecháva meme demencia-pe. Ndoguerahái ñe’ẽ pohã ke rehegua; upéva oñeñe’ẽva’erã pohanohára ndive.

¿Ke vai ojoaju piko demencia rehe?

Oĩ jehapykueho puku ombojoajúva ke mbyky demencia riesgo tuichave rehe, ha katu ko marandu nda’ijapopái gueteri.

• Peteĩ jehapykueho Reino Unido-gua 25 ary pukukue. Ñeha’ãrãhára ohapykueho 8.000 tapicha rupi Whitehall II jehapykuehópe. Umi tapicha okeva’ekue seis aravo térã sa’ive 50 térã 60 ary oguerekóvo oreko demencia riesgo tuichave upe rire umi okeva’ekue siete aravo reheve. Umi okeva’ekue seis aravo térã sa’ive 50, 60 ha 70 ary oguerekóvo oreko demencia riesgo tuichave 30% rupi umi oke jepive siete aravo reheve. Kóva ha’e peteĩ jehapykueho ohecháva mante, upévare ohechauka peteĩ joajuha, ndaha’éi peteĩ mba’e ohechaukáva mba’e.
• Lancet Commission remimo’ã. 2024 Lancet Commission nomoĩri ke umi 14 mba’e ikatúva oñemoambue demencia riesgo omomichĩ hag̃ua apytépe. Ohecha ko marandu noĩporãiha. Peteĩ mba’e ha’e “reverse causation”: demencia omoambuéva apytu’ũ oñepyrũ heta ary oñemboaje mboyve ha ikatu omyaña ke. Peteĩ jehapykueho tuichávape, peteĩ joajuha ke puku ha demencia apytépe okañy oñemboyke rire umi peteĩha cinco ary jehapykueho.

Upévare, peteĩ pyhare ndoikéi porãiva sapy’ánte ndaha’éi mba’e reñemotenondéva’erã. Ke jepivegua ha porã iporã oñeha’ã, oipytyvõ rupi tekopy’ỹ, ojesarekóva hag̃ua ha tekorosã ára ko’ápe.

Mba’épa pe jehapykueho “apytu’ũ mopotĩha” ke rehegua?

Ikatu remoñe’ẽ hague ke “omopotĩha” apytu’ũ. Ko idea ou jehapykueho añetégui, ha katu nda’iporãi gueteri.

• Anguja rehe. Peteĩ jehapykueho 2013-gua NIH omombe’úva ojuhu pe pa’ũ apytu’ũ ra’y apytépe ituichave 60% rupi anguja oke jave. Y syry osyry porãve apytu’ũ rupi, umi ñeha’ãrãhára ohenóiva sistema glymphatic rupive. Beta-amyloid, peteĩ proteína ojoajúva Alzheimer’s rehe, oñemopotĩ pya’eve umi anguja okeva apytu’ũgui.
• Tapicha rehe. Peteĩ jehapykueho michĩ 2018-gua ohecha 20 tapicha resãi 22 guive 72 ary peve peteĩ pyhare porã rire ha peteĩ pyhare ndoikéi rire. Upe pyhare ndoikéi rire, peteĩ ta’ãnga apytu’ũ rehegua ohechauka beta-amyloid tuichave 5% rupi peteĩ tendápe oĩháme hippocampus, peteĩ pehẽngue iñimportánteva mandu’a hag̃ua. Umi haihára ombohéra kóva marandu ñepyrũrã. Ndoikuaái pe ñemoambue opa piko opytu’u jey rire, térã ohechauka piko oñemopotĩ mbegueve térã oñembohetave beta-amyloid.
• Oiko mokõive hendáicha. Lancet Commission he’i amyloid ñembyaty ikatu voi omyaña ke ava tuichavévape.

Ko’ã mba’e ojejuhúva oipytyvõ oñentende hag̃ua mba’érepa umi ñeha’ãrãhára ointeresa ke rehe. Ndohechaukái ke porãve omboykeha Alzheimer’s.

Mba’e ke jepivegua ikatu oipytyvõ?

Ava tuichavéva oikotevẽ oke 7 guive 9 aravo peve peteĩ pyhare, peichaite ambue tapicha, National Institute on Aging (NIA) he’i haguéicha. Umi oñe’ẽva’ekue apytépe oĩ:

• Eguereko peteĩ aravo jepivegua. Eho oke ha epu’ã pe aravópe peteĩchaite, arapokõindy jepe.
• Ejapo peteĩ jepivegua opytu’u mboyve. Emoñe’ẽ, ehendu purahéi kangy térã ejahu’u y taku opytu’u mboyve.
• Ejapo nde koty keha tory, ndahakuetereí ha ndaro’ysãietereí.
• Emomichĩ cafeína ka’aru rire. Café, té, gaseosa ha chocolate ikatu nde rerapy opytu’u hag̃uáme.
• Ani re’u alcohol, michĩmi jepe, NIA he’i.
• Ani rekaru tuicha opytu’u mboyve mokõi térã mbohapy aravo, ha ani re’u hetaiterei ka’aru rire.
• Ejapo ejercicio jepivegua, ha katu ani ejapo opytu’u mboyve 3 aravo. Ehecha ore guía ejercicio rehegua.
• Eheja pantalla okápe nde koty kehágui. NIA he’i ani rehecha TV térã ani reipuru computadora, pumbyry térã tableta upépe.
• Ani reke ka’aru rire térã pyharekue ikatúramo.

Ke apañuãi demencia-pe

Ke ñemoambue ojehecha meme demencia-pe. NIA omombe’u oke hetaiterei térã sa’ive, opáy heta jey pyhare, ha oke hetaiterei ára pukukue. Omombe’u avei sundowning: akãrasy, py’amokõi térã iñakã ñemokañy oñepyrũva térã oñembohetavéva kuarahy oike gotyo.

Umi ñe’ẽ pytyvõ NIA ome’ẽva oñangarekóvape g̃uarã:

1. Eguereko tendy pytã ha jeku’e pyhareve. Esẽ okápe térã eguapy ovetã ykére ára pukukue, ha eipytyvõ pe tapicha oikove hag̃ua ára ha ára. Tendy hatã ikatu oipytyvõ omohenda jey hag̃ua tetekuéra aravo jepivegua.
2. Emoĩ tembiapo heta mbareteva pyhareve. Eha’ã ejahu pyhareve térã eguereko tembi’u tuichavéva asaje pyte.
3. Eheja ke sapy’ami ha pyhareve. Emomichĩ oke ka’aru rire.
4. Ejapo pyharekue py’aguapy. Emboguejy tendy, emomichĩ tyapu ha eñembopurahéi kangy pe tapicha ohayhúramo. Ore guía akãrasy ka’aru rire rehegua ome’ẽve idea.
5. Eguereko peteĩ jepivegua keha jave peteĩchaite. Emoñe’ẽ hatã pe aravópe peteĩchaite peteĩ pyhare ha peteĩ pyhare ha’e peteĩ techapyrã NIA ome’ẽva. Peteĩ jepivegua ára ha ára oipytyvõ avei.
6. Emomichĩ cafeína ha alcohol.
7. Eipuru tendy michĩ pyharekue g̃uarã koty kehápe, pasillo-pe ha baño-pe.

Opáy pyharekue hag̃ua, NIA ñe’ẽ pytyvõ óga rekorosã rehegua omoinge tendy michĩ térã tendy ojehendýva ijeheguiete, mba’e ojepyhy hag̃ua baño-pe, cinta sa’y hatã escalera rembe’ýpe, ha pohã oñeñongatúva peteĩ tendápe ojejokóva.

Peteĩ tembiapo mbyky ha kirirĩháme pyharekue ikatu ne pytyvõ peẽ mokõivépe pepytu’u hag̃ua. Eha’ã peteĩ sapy’aite mbegue Calm Breathing térã peteĩva Conversation Cards py’aguapýpe. Ani ejapo mba’e omokyre’ỹva opytu’u mboyve, ha epyta pe tapicha ohóramo gueteri.

Ke ñemondoro omokangy avei oñangarekóvape. Ore guía oñangarekóva rekorosãrã oñe’ẽ mba’éichapa ikatu opytu’u ha ohupyty pytyvõ.

¿Mba’e apytuha apnea rehegua?

Apytuha apnea oheja pytuhẽ sa’i ke aja, hetajey peteĩ pyhare pukukue. NIA he’i noñepohanóiramo ikatu ogueru apañuãi tuguy presión yvate, stroke térã mandu’a ñemboguejy. Umi ta’ãnga apytépe oĩ ikororõ ha oñandu kane’õ ára pukukue, ha hetaiterei tapicha ndoikuaái orekóha. Lancet Commission omombe’u peteĩ jehechajey 11 jehapykueho rehegua, upépe umi tapicha oreko apytuha apnea oreko demencia riesgo tuichave 40% rupi. Heta umi jehapykueho ndohechái pe tuichakue tetekuéra rehegua, upévare pe joajuha ndoikatuvéi oñe’ẽ porã.

Apytuha apnea ikatu oñemboaje ha oñepohano. NIA he’i peteĩ máquina CPAP oipytyvõ meme. Nde térã pe tapicha reñangarekóva ikororõiterei, opytu’úvo oñembo’y pytuhẽ, térã ikane’õiterei ára pukukue, emombe’u pohanohárape.

Peteĩ marandu pohã ke rehegua

Noroikuave’ẽi pohã térã suplemento ke rehegua. NIA he’i pohã ke rehegua ikatu oipytyvõ sapy’ami, ha katu ndaha’éi insomnio rembiapokue. Omombe’u avei oĩ pohã oñeme’ẽva tapicha orekóva Alzheimer’s oke hag̃ua ikatúva ombohetave arriesgo akãnga’u, ho’a ha iñakã ñemokañy. Ani remoñepyrũ, ani repyta térã ani remoambue peteĩ pohã ke rehegua, umi ojeguáva pohã’ỹre avei, oñeñe’ẽỹre pohanohára térã farmacéutico ndive.

Eñe’ẽ pohanohára ndive

Ehecha pohanohára nde térã pe tapicha reñangarekóva ikanéirõ meme, hasýramo oke hetave pyhare, ikororõramo hatã, térã opytu’u pyhare oñembo’y pytuhẽ. Ke apañuãi demencia-pe opytáramo, NIA he’i iporãha ojeheka pohanohára ñe’ẽ pytyvõ. Peteĩ jehechajey ikatu ojuhu mba’e ohechaukáva, taha’e hasy, ambue apytuha apañuãi, peteĩ mba’asy térã pohã mba’e vai. Iñakã ñemokañy sapy’a, térã ke ñemoambue sapy’a iñakã ñemokañy ndive, oikotevẽ ñangareko pya’e. Emoñe’ẽ araka’épa iporã ojehecha pohanohára.

Ko kuatia ha’e marandu general, ndaha’éi pohanohára ñe’ẽ pytyvõ. Ehecha ore marandu pohanohára rehegua’ỹ.