Tembi'u MIND ha Mediterráneo ha hesarái: mba'épa ojehecha

Ikatu hína reñemoarandu peteĩ tembi’u ikatúva “omombarete iñakã” omboyke hag̃ua Alzheimer’s. Hákatu mba’e oikóva michĩmive. Oĩ tembi’u aty ojojoguáva ohechaukáva ikatu ogueromombyky hesarái ñembyai umi mba’ekuaarã ojehecháva ára pukukuépe, hákatu peteĩ ñepytyvõ tuichavéva ndohechaukái mba’e tuicháva ojepytyvõ hag̃ua. Ko kuatia ohechauka mokõive mba’e, ha upéi ojechauka mba’épa tuichavéva oiko hag̃ua peteĩ tapicha oĩmavoi orekóva hesarái: oguero’u ha oguy’u tetãme, ha oguerohoryve chupe.

Ko marandu ha’e marandu jepiveguáva, ndaha’é ñe’ẽme’e pohãnohára rehegua. Eñe’ẽ pohãnohára térã peteĩ kuimba’e ha kuña oikuaáva tembi’u rehe ejapo mboyve mba’e ñemoambue nde rehe térã ambuéva rehe. Ehecha ore ñe’ẽme’e pohãnohára rehegua.

Mba’épa ha’e tembi’u Mediterráneo ha tembi’u MIND?

Instituto Nacional de Envejecimiento (NIA) he’i ko’áicha (NIA tembi’u ha Alzheimer’s rehegua):

• Tembi’u Mediterráneo: hetaiterei yva, ka’avo, ogapypegua, kumanda, pira ha ysyrypuku rehegua, ha aceite de oliva. Michĩmi vore so’o pytã, tembi’u ryguasu ha tembi’u he’ẽva.
• Tembi’u MIND (Mediterráneo–DASH Intervención para retrasar ñembyai neurológico): oñemoñondive tembi’u Mediterráneo ha tembi’u DASH juku’a rapére. Oĩ hepyka ka’avo, avei ka’avo hovyũ, yva frutilla ha ambue, ogapypegua, kumanda, nuez, pira peteĩ jey térã hetave arapokõindy ha aceite de oliva. Oñeñongatu so’o pytã, tembi’u he’ẽva, kesu, kandy térã margarina, ha tembi’u oñembojyva térã fast food reheve.

¿Tembi’u ko’áva ogueromombyky hesarái ñembyai?

Mba’ekuaarã ojuavy. NIA he’i oĩ mba’ekuaarã ojehecháva ára pukukuépe ohechauka tembi’u Mediterráneo ha tembi’u MIND rehegua ogueromombyky ikatu hesarái ñembyai oñembojoaju tembi’u estilo occidental rehe, oguerekóva hetaiterei so’o pytã, grasa saturada ha azúca.

Comisión Lancet 2024-pe ojehechajey mba’ekuaarã hetaveve (Comisión Lancet):

• Peteĩ jehechajey ojehupytyva aty rehegua ohechauka tembi’u heko porãva ogueromombyky ikatu 20% hesarái ñembyai rehe.
• Peteĩ jehechajey tuichavéva mbohapy aty rehegua ohechauka oikóva tembi’u MIND reheve ogueromombyky ikatu hesarái ñembyai rehe.
• Hákatu peteĩ jeheka Suecia-pe ojehupytyva 28.025 tapicha mitãrusu ha mbaraka rehegua 20 ary pukukuépe ndohechaukái ogueromombyky ikatu peteĩva reheve térã tembi’u estilo mediterráneo reheve.

Umi mba’ekuaarã ojehecháva ára pukukuépe ndaikatúi ohechauka mba’e oiko añetéva. Umi tapicha tembi’u ko’ichagua o’u ha’e oĩ avei ambue mba’e ojuavyva, taha’e pirapire, mbo’ehao, ejercicio ha jeike pohãnoha rehe. Comisión he’i ndaipóri gueteri mba’ekuaarã oikóva ohechauka tembi’u heko porãva omboyke añetéva hesarái ñembyai, hákatu oguero’u hetaiterei yva ha ka’avo ha michĩve tembi’u oñemboheko’ỹva heko porã heta mba’e rehe ha omopyenda umi mba’e ikatu ombotavy hesarái, taha’e jekuru, akanundu ha juku’a tuicháva. Ndoiporuái tembi’u umi 14 mba’e ikatu ombotavy hesarái rysýipe.

Mba’épa ojehecha ñepytyvõ tembi’u MIND rehegua 2023-pe?

Ñepytyvõ ojehecha porãvéva ha’e peteĩ ñepytyvõ oñembojoajúva ojehechaukáva New England Journal of Medicine-pe 2023-pe (Ñepytyvõ tembi’u MIND rehegua):

• Máva: 604 tapicha 65 ary térã hetave, Chicago ha Boston peg̃uarã, ndorekói gueteri ñembosarái iñakã rehegua, oguerekóva peteĩ jerovia hesarái rehegua, itujavéva ha oguerekóva tembi’u ndoiko porãiva.
• Mba’épa ojapo: mbohapy ary pukukuépe, peteĩ aty oikuti tembi’u MIND rehe ha ambue aty oikuti hendivekuéra tembi’u hembiapove. Mokõive aty oñeporandúva oguero’u 250 caloría sa’ive ára peteĩteĩme ha oguerekóva ñepytyvõ jepiveguáva pohãnoha tembi’u rehegua.
• Mba’épa ojehecha: iñakã ñembosarái oñemoaranduve michĩmi mokõive aty peve. Mba’e ojuavyva aty mokõive apytépe ha’e michĩ ha ndaha’é significativo estadísticamente. Iakã ojehecháva avei ohechauka ñemoambue ojoguáva mokõive aty peve.
• Peso: mokõive aty oguejy peteĩ voi 5 kilo (11 libra ojehechápe).

Mba’érepa ñepytyvõ ndohechaukái mba’e ojuavyva?

Umi omba’apo hag̃ua ojehechauka heta mba’e. Aty oikuti tembi’u hembiapove ikatu avei oñemoañete porãve tembi’u rehe, ojehecha hague oguejy peso ojoguáva. Jehechajey jepiveguáva ikatu ombohekoporãve umi resultado, tapicha oikuaa porãve jehechakuaa. Mbohapy ary ikatu ndaha’é oikóva. Hetave oĩmba hetaiterei mbo’ehao ha heñói peteĩ tetãme añoitépe, upévare umi resultado ikatu ndaha’é opa tapicha rehegua.

Upéicha rupi, ñe’ẽ añeteté ha’e: tembi’u MIND ndoiporãvéi tembi’u oñemboguata porãva ha oñemboguejyva caloría rehe mbohapy ary pukukuépe. Ko’áva ndahupytýi tembi’u heko porãva ndoikói mba’eve. Oje’é nde ha’e nderejeroviaiva peteĩ tembi’u peteĩteĩ omboyke hag̃ua hesarái ñembyai.

Mba’épa tembi’u térã pytyvõrã rehegua?

NIA he’i ndaipóri mba’e ohechaukáva tembi’u térã jejoko peteĩ tembi’u reheguáva ikatu omboyke Alzheimer’s térã ñakãkue ijeheguíva rehe. Arándano, ka’avo hovyũ ha cúrcuma ojehechajey, hákatu ndaipóri jehechaukakue. NIA avei he’i ndaipóri vitamina térã pytyvõrã ojehecha porãva omboyke hag̃ua Alzheimer’s, ha ndaiporu avaíva ko mba’épe. NIA omomarandu umi pytyvõrã ojehepyme’ẽva ndorekói jehechaukakue omboyke hag̃ua Alzheimer’s ikatu ha’e ivaíva, oipuru pirapire vai térã mokõive, ha ikatu ombotove pohã ojehepyme’ẽva, upévare eñe’ẽ pohãnohára ndive ejapo mboyve (NIA hesarái ñembyai omboyke rehegua).

Mba’éicha ikatu tembi’u teteporã ha oguerohory?

Hetave itujáva rehegua, tembi’u jehupyty ha’e tembi’u ñembyasy’ỹva, ojehechakuaáva ha oguerohoryva, ndaha’é tembi’u oñeporandúva mba’eve. Ko’áicha ikatu rejapo:

• Eñepyrũ tembi’u reipotáva rehe oĩva tembi’u estilo mediterráneope: ka’avo, yva, kumanda, ogapypegua, pira ha aceite de oliva.
• Eñongatu tembi’u reipotáva avei. Oguero’u ha oguerohory ha’e mba’e tuicháva, avei itujave.
• Eju’u ambuéva ndive eikekuaa jave. Tembi’u oñeme’ẽva hendivekuéra heko porã.
• Eñemono’õ tembi’u apohare. Hekove ka’avo térã myendy peteĩ ita’ãnguápe ha’e peteĩ tembiapo porã oñembojoajúva ambuéva ndive; ehecha tembiapo peteĩteĩva óga pegua. Peteĩ tembi’u rogayguakuéra ojehechakuaáva avei ikatu omombarete ñe’ẽ oñemomandu’a rehegua.

Umi itujáva ndovalei oguejy peso térã omomichĩ caloría eñe’ẽ’ỹre pohãnohára ndive, ha ayuno oguerekóva mba’e vai. Ehecha ore ñembohape ayuno rehegua.

Mba’éicha ikatu ñepytyvõ peteĩ tapicha orekóva hesarái oguero’u porãve?

Umi tapicha orekóva hesarái-pe, oguero’u ha oguy’u tetãme ha’e mba’e tuichavéva. Asociación Alzheimer’s he’i ikatu hesarái ombohesarái chupe oguero’u térã oimo’ã oúma, térã ndohasýi ojeporavo tembi’u rehe, ha tembi’u ndoikói porãva ikatu ombohetave mba’e vai térã ombotuicha pyahu (Asociación Alzheimer’s tembi’u ha u rehegua). Ko’ã tembiapo ou Asociación Alzheimer’s, NIA ha Asociación Alzheimer’s Reino Unido guive:

1. Eme’ẽ tembi’u ikatúva ojegueraha po rupive. Vore michĩva ha ikatúva ojepuru po, taha’e vore sándwich, vore so’o ryguasu, palito pira, pedazo naranja térã ka’avo oñemopotĩva, omoneĩ chupe heñói hendete kuatia’a’ỹre.
2. Eipuru plahata ojovake. Ñembosarái resa rehegua ikatu hasy ohechakuaa tembi’u ha plahata. Peteĩ plahata morotĩ térã peteĩ kuatia ojovakeva og̃uahẽ porãve. Ani reipuru plahata ha mesa oĩva ta’anga hetáva reheve.
3. Eme’ẽ peteĩ térã mokõi tembi’u añoite. Peteĩ plahata henyhẽva ikatu ombotavy chupe.
4. Emboheko tembi’u pytu porãme. Eipe’a televisión, emomichĩ mba’e oĩva mesa ári, ha eme’ẽ aravo opyta hag̃ua. NIA ombohovái ani rejapo pya’e térã reñepytyvõ.
5. Eme’ẽ tembi’u michĩ ha jepiveguáva. NIA ombohovái tembi’u sa’ive ha hetave jey, térã tembi’u hetaitereíva caloría rehegua ndoguero’u porãi jave (NIA ñepytyvõ oguero’u porã rehegua).
6. Epytyvõ oguy’u rehe. Eme’ẽ y térã ambue bebida sa’imi ára pukukuépe, ha avei tembi’u hetaitereíva y rehegua taha’e yva, sopa, leche batida térã batido. Ndohaséi jave y rehe, NIA ombohovái eipuru jugo, y oñembovyva, caldo, leche, café térã té sin cafeína.
7. Ehecha tembi’u ha bebida temperatura rehe. Ikatu ndohesa’ỹijo chupe tembi’u térã bebida ijatata térã itesãi.
8. Emoambue tembi’u ha bebida rupytyha rehe. Akã’i plahata rendápe, kuatia po tuicháva rehegua, ha vaso orekóva tapa ikatu ombohapéve. Ani rejepy’apyva’ekue ipoha rapére.
9. Embohapé tembi’u hekove ha ñenguy’u rehe. Emomichĩ tembi’u térã eme’ẽ tembi’u hykuãva. Oñenguy’u térã ahy’o oiko jave tembi’u jave, eñe’ẽ pohãnohára ndive.
10. Ani repoko pya’e. NIA he’i tembi’u jehupyty ojeguejy jeheguiete Alzheimer’s pahápe.

Mba’épa ndeve nde’e pohãnohára ndive

Peso ñemboguejy, rejehi tembi’u rehe, kane’õ térã osẽpuku ikatu ohechauka ndaoguero’úi tetãme. Asociación Alzheimer’s he’i nambi vai térã dentadura ndoikói porãva, py’andýi, ñembyasy opytáva térã ñemoambue pohã rehegua avei ikatu omomichĩ tembi’u jehupyty (Asociación Alzheimer’s tembi’u jehupyty michĩ rehegua). Umi mba’e ohechaukáva y ndoguerekói tetãme NIA he’i taha’e jurujá vai, yvyryrýi, pytu pya’e ha hechapy (NIA mba’e vai jepiveguáva Alzheimer’s rehegua).

Eñe’ẽ pohãnohára ndive

Ejapo mboyve mba’e tuicháva ñemoambue nde tembi’u rehe térã ambuéva rehe, eñe’ẽ pohãnohára térã peteĩ kuimba’e ha kuña oikuaáva tembi’u rehe, avei orekórõ diabetes, renales mba’e, hasy ñenguy’u térã peso ñemboguejy pyahu. Peteĩ tapicha orekóva hesarái-pe, eporandu mba’éichapa oguero’u ha oguy’u tetãme, ha oiméne oipuru pohãnoha tembi’u rehegua térã pytyvõrã.

Eguerekova’erã ñepytyvõ pya’e oimérõ peteĩ tapicha oahýi, térã oiko pya’e ñembosarái, yvyryrýi tuicháva térã ojegua.