Jepokuaa ha akã resãi: jehapykueho ha tekorosã

Jepokuaa ha’e peteĩ jepokuaa rehegua ojehapykuehovéva akã resãi jehapykuehópe. Jehapykueho ombojoaju upéva deménsia riesgo sa’ive rehe, ha katu ndohechaukái jepokuaa oñangarekóva deménsia rehe. Ojekuaáva ha’e jepokuaa oipytyvõha mbarete, joja, py’aguapy ha ke rehe opa aryme. Ko kuatiarogue omombe’u mba’épa jehapykueho he’i, mboy jepokuápa oñe’ẽ kakuaávape guarã, ha mba’éichapa ikatu oñemýi mbeguekatu peteĩ tapicha oikovéva deménsia reheve ndive.

Jepokuápa omomichĩ deménsia riesgo?

Jehapykueho he’i tapichakuéra ojepokuáva jepi hasýive ohupyty hag̃ua deménsia, ha katu pe kuaapy oguereko ijetu’u. 2024 Lancet Commission deménsia rehegua omombe’u ndojepokuáiha peteĩ 14 mba’e ikatúva oñemoambue rehegua apytépe. Ko 14 mba’e oñembojehe’áramo, ha’ekuéra ombohovái 45% rupi deménsia opa yvy ape árigua rehe, he’i hikuái imodelope.

Ko’ápe ojehecha mba’éichapa pe kuaapy oĩ:

• Jehapykueho ohechávagui ou peteĩ hendápe. Peteĩ jehechajey 58 jehapykueho rehegua, Commission omombe’úva, ohechakuaa tapichakuéra ojepokuáva jepi oguerekohague 20% rupi deménsia riesgo sa’ive. Pe iñambue tuichavéva oĩ umi tapicha ndojepokuáieterei ha umi ojapómiva michĩmi jepe apytépe.
• Pe joaju ikatu oho mokõi hendápe. Commission he’i ndojepokuái ikatuha ombotuicha riesgo. Avei he’i deménsia ñepyrũ akãme, oñepyrũva heta ary oñemombe’u mboyve, ikatuha ojapo tapicha ndojepokuaséi.
• Ñeha’ã ndohesakãiete. Peteĩ ñeha’ãme, 945 kakuaáva, ijyke 78 ary rupi, oñemboja’o 5 ary pukukue mokõi jey arapokõindýpe jepokuaa oñangarekóva térã peteĩ aty ambuépe. Opa rire, arandu rehegua ndojueheguaái atykuéra apytépe. Heta tapicha aty ambuévagui avei ojepokuaa, ha upéva ombohasyve pe mba’e ojehecháva ñemyesakã.

National Institute on Aging (NIA) omombe’u hesakãme. Ndojehechái joaju hesakãva jepokuaa ha Alzheimer ñangareko apytépe, ha ndaipóri kuaapy ñeha’ãgui hetaiterei ja’e hag̃ua jepokuaa oñangareko térã omomichĩha. Jepokuaa gueteri omomichĩ ho’a, ñeko’õi, diabetes, tuguy ojupíva ha tuguy atã ñeñapytĩ. Heta ko’ã mba’asy oñembojoaju avei arandu ñemomichĩ rehe.

Pe mba’e añete ha hesakãva ha’e oñemýi hag̃ua oñeñandu ha oñemba’apo porãve hag̃ua ko árape. Oiméramo akãpe oipytyvõ, upéva ikatu peteĩ mba’e porã extra, ndaha’éi peteĩ ñe’ẽme’ẽ.

Mboy jepokuápa oikotevẽ kakuaáva?

CDC ñemyesakã kakuaáva 65 ary ha hetaveguápe guarã oikuave’ẽ mbohapyichagua jepokuaa peteĩ arapokõindýpe:

Ko’ãva ha’e mba’e oñeha’ãva, ndaha’éi mba’e oñepyrũ hag̃ua añónte. CDC he’i ndereguerekóiramo ko’ã mba’e, ejepokuaava’erã nde rete ha nde resãi ikatúvaicha. Michĩmi jepokuaa iporãve ndojapói gui.

Mba’éichapa oñemýi mbeguekatu kakuaávape guarã

• Eguata ambue ndive. Jeguata ára ha ára irũnguéra, joyke’y térã aty oguatáva ndive ombojoapy ñemongeta ha tekorosã.
• Jepokuaa apyka guýgui. Jyva jupi apyka guýgui, py jere, jeguata tendaguápe ha apyka yoga omombarete joja kyhyje’ỹre.
• Ejeroky kosináme. Emoĩ purahéi pe tapicha mitã ha kyre’ỹ ára rehegua ha eñemýi, epytu’u térã eguata mbegue. Ore ñemyesakã purahéi tembiapo rehegua ome’ẽ tembiporu.
• Mbarete mba’e óga reheve. Ehupi y ryru térã lata so’opa henyhẽva ehecha aja peteĩ ta’anga jehecharamóva ohayhuvéva.
• Ejapo ka’avo térã tembiapo óga rehegua. Ka’avo ñemboy’u, hogue ñembyaty, ñemopotĩ ha ao ñemboapy opa ovale. Ehecha tembiapo okápe ha ka’avópe ha tembiapo óga rehegua.
• Yguýpe jepokuaa. NIA omombe’u yguýpe aerobico ha’eha peteĩ poravorã umi tapicha hasývape guarã ojepokuaa yvýpe.

Mba’éichapa oñejepokuaa peteĩ tapicha oikovéva deménsia reheve ndive

Peteĩ tapicha oikovéva deménsia reheve guarã, pe mba’e tuichavéva ha’e tekorosã, vy’a ha ára ha ára katupyry ñangareko, ndaha’éi peteĩ papapy jehupyty. NIA he’i jepokuaa oipytyvõha oñangareko porã hag̃ua mbarete, py’a ha korasõ peteĩ tapicha Alzheimer’s reheve, ha avei ikatu omoporãve py’aguapy ha ke. Eñe’ẽ pohanohára ndive oñepyrũ mboyve peteĩ jepokuaa pyahu. Ñe’ẽporã NIA ñemyesakã ñangarekohára rehegua apytégui:

1. Eguata hendive ára ha ára. Eiporavo tape tekorosã ha ojekuaáva, mba’e noĩriva tape rehe. Pe tapicha oguata ramo ha’eño, iporã peteĩ apysa ID nde pumbyry papapy reheve.
2. Eha’ã ta’anga jepokuaa kakuaávape guarã. Peju oñondive, apyka guýgui térã opu’ãva.
3. Emombyky tembiapo. Heta «mini jepokuaa» mbykymi ikatu iporãve peteĩ pukúva gui.
4. Emoĩ purahéi. Purahéi ojekuaáva ojapo jepokuaa ha’e peteĩ tembiapo vy’áva, ndaha’éi peteĩ tembiapo hasy. Ejeroky pe tapicha ovy’aramo.
5. Eme’ẽ y ha sapatu oĩ porãva. Eme’ẽ y térã yva rykue oñepokuaa aja ha opa rire, ha eiporavo ao oĩ porãva ha sapatu ojokupytýva ojejapóva jepokuápe guarã.

Ndaikatúiramo oñeguata, NIA ñemyesakã peteĩ tapicha Alzheimer’s reheve ñangareko rehegua oikuave’ẽ poravorã apyka guýgui. Umíva apytépe oĩ apyka jepokuaa térã yoga, ao ryru ñemombo, pelota mbegue térã globo ñemombo, tira jepyso, mba’e pohýi óga rehegua jupi, ha bicicleta apyka rehegua. Tembiapo ndahasýiva, ñemopotĩ ha yvytimbo ñemomýi, avei ovale.

Ehecha añetehápe mba’épa jepokuaa ikatu ojapo. Lancet Commission ndohechái jepokuaa omomichĩha teko ñemoambue, techapyrã, py’apy. Peju oñondive ikatu rehe oñeñandu porã, ndaha’éi peteĩ ka’aru hasy ñemyatyrõ hag̃ua. Pe tapicha he’íramo nahániri, upéva oĩ porã. Ore ñemyesakã he’íramo nahániri ome’ẽ tape mbegue eha’ã jey hag̃ua ag̃ave. Opa pya’e, térã oguapy oñondive okápe, avei ha’e peteĩ mba’e porã.

Oñemýi rire, peteĩ pytu’u kirirĩháme Pytu Kirirĩ-pe ikatu oipytyvõ peẽ mokõive peñepytu’u hag̃ua. Peteĩ tembiapo apyka guýgui jyva ñemýi mbegue reheve guarã, Ñamohenda Ñondive ha Ta’anga Bingo iporã mesa ári.

Joja ha ho’a ñangareko

Ho’a ojehu jepi ha ikatu tuicha mba’e. CDC omombe’u peteĩteĩ kakuaáva irundy apytégui peteĩ ho’aha peteĩ ary pukukue, ha katu sa’ive mbytéguigui omombe’u pohanohárape. Peteĩ ho’a ombohetave mokõi jeýpe ho’a jey hag̃ua. CDC omombe’u ko’ã mba’e ikatúva ombohetave:

• Etyma ha tumby kangue
• Jeguata ha joja apañuãi
• Heta pohã, umi omongéva ha ambue antidepressivo
• Tesa apañuãi
• Py rasy térã sapatu ndoikóiva
• Óga apañuãi, mba’e oñembyatyva, yvyjo’a ha eskaléra oñembyaíva

Oñemýi hag̃ua tekorosãve:

• Eipuru apyka hatãva apyha’ỹva, ha eheja peteĩ mesa térã jokoha hi’aguĩva opu’ã hag̃ua.
• Emonandi pe tenda yvyjo’a, sã ha mba’e oñembyatyvágui raẽ.
• Eñemýi mbegue opu’ãvo, ha epa pe tapicha iñakãtarova térã ndojojái ramo.
• Eipuru sapatu omopytáva, ndaha’éi ao py rehegua térã sapatilla aflojáva.
• Eñembokatupyry joja rehe jokoha hi’aguĩme. Opu’ã apyka guýgui ha jeguata pytãsã rupive pytãsãme ha’e techapyrã CDC omombe’úva joja tembiapógui.

CDC he’i peteĩ kakuaáva ho’áva ha iñakã jotýva ohechaukava’erã pya’e pohanohára, hetave ou pohã tuguy mongu’éva.

Eñe’ẽ pohanohára ndive

Eñe’ẽ pohanohára ndive oñepyrũ mboyve peteĩ jepokuaa pyahu, hetave peteĩ tapicha oguerekóramo korasõ térã ñe’ã apañuãi, py’a rasy, joja apañuãi térã deménsia. Peteĩ pohanohára térã fisioterapeuta ikatu oikuave’ẽ tembiapo tekorosãva ha ohecha pohãpa ombyai joja. Emombe’u pohanohárape oimeraẽ ho’a, ndahasýiva jepe. Peteĩ mba’e hasýrõ térã ndoiporãiramo jepokuaa aja, epa. Pyti’a rasy sapy’a, pytu apañuãi térã akã tarova sapy’a oikórõ, ehenói 911-pe.

Ko kuatiarogue ome’ẽ marandu tuichakue, ndaha’éi pohanohára ñe’ẽporã. Ehecha ore pohanohára rehegua marandu. Ehecha hag̃ua tuichavéva, emoñe’ẽ mba’épa jehapykueho he’i deménsia riesgo rehe ha ikatúpa oñangareko deménsia rehe.