¿Ikatu piko oñemboyke demencia? Mba’e he’i jehapereka

Reñangarekórõ peteĩ tapicha oikovéva demenciandi, térã rehecha ramo nde sy térã nde ru oiko hague upéva ndive, ikatu reñeporandu oikovépa ikatu oñemboyke hague, ha ikatu piko oñemboyke nde rehe oiko hag̃ua. Ko kuatiarogue omombe’u mba’e he’i jehapereka, ñe’ẽ ndahasývape. Mbykýpe: avave ndaikatúi he’i oñemboykétaha demencia, ha’eve jehapereka he’i oĩ vaíkua ikatúva oñemboguejy, ha oñemboguejy ramo opa ava aty apytépe ikatu sa’ive tapicha oguereko demencia térã ikatu oguereko upe rireve.

Kóva ha’e marandu opaichagua, ndaha’éi pohanohára ñe’ẽme’ẽ. Eikuaami ore ñemombe’u pohanohára rehegua ha eñe’ẽ pohanohára ndive nde reko resãi rehe.

¿Ikatu piko oñemboyke demencia?

Ndaipóri mba’e ojehechaukáva ikatúva oñemboyke demencia peteĩ tapicha añónte g̃uarã. National Institute on Aging (NIA) he’i, jepe ndaipóri gueteri ojehechaukáva ikatúva oñemboyke Alzheimer, umi ohaperekáva ojuhu tape ikatúva opytyvõ ha oikuaa ohóvo mba’épa ikatu ha mba’épa ikatu’ỹ opytyvõ.

Mba’e jehapereka ohechaukáva ha’e oĩ reko resãi ha jepokuaa oñembojoajúva tuichave hag̃ua demencia esperánsa. Oñemboguejy ramo ko’ã vaíkua opa ava aty apytépe, ikatu sa’ive tapicha oguereko demencia, térã ikatu oguereko upe rireve hekove pukukue aja. Upéva iñambue tuicha peteĩ ñe’ẽme’ẽgui.

Peteĩ mba’e omokyre’ỹva: Lancet Commission 2024 omombe’u oĩ tetã iviruhetãvévape, Estados Unidos ha Reino Unido avei, sa’ivehague tapicha itujavévagui oguerekóva demencia. Umi ohaihára oimo’ã kóva ikatu oiko mbo’e porãve, ñangareko reko resãi porãve ha sa’ive vai tuguy rape rehegua hekove pukukue aja rupi, omombe’u haguéicha University College London omyesakãvo pe marandu.

Mba’e ojuhu Lancet Commission 2024?

Lancet Commission demencia ñemboyke, ñepytyvõ ha ñangareko rehegua ha’e peteĩ aty 27 demencia ohaperekáva rehegua, ojesarekóva jehaperekáre ary’i ohasávo. Hikuái marandu 2024 omombe’u 14 mba’e vaíkua ikatúva oñemoambue, ha omombe’u opaite oñondive oñembojoajuha demencia oikóva rupi 45 % jave opa tetãme. Umi ohaihára he’i haguéicha, ko’ã mba’e ikatu jepivegua rupi oñemboyke térã oñemboare oñeipe’árõ umi vaíkua (Lancet Commission marandu 2024).

Umi 14 mba’e, oñemboja’óva pe tekove ára ojehechaukahápe umi mba’e:

• Tekove ñepyrũme: sa’ive mbo’e.
• Tekove mbyte (40 guive 65 ary peve): ñahendu vai, LDL (“vai”) colesterol yvate, py’apy vai, akã oñembyaíva, ndojejapói tembiapo, diabetes, pitarã, tuguy ojupi, tetyma tuichaiterei ha ka’u hetaiterei.
• Tekove tujakuépe: jeiko ha’eño, yvytu ñembyai ha tesa oĩ vai ñepohano’ỹ.

Mokõi mba’e pyahúva oñembojoapyva’ekue 2024-pe ha’e LDL colesterol yvate ha tesa oĩ vai ñepohano’ỹ. Umi mba’e oñembojoajúva hetave demenciandi ha’e ñahendu vai ha LDL colesterol yvate (peteĩteĩ 7 % jave), upéi sa’ive mbo’e ha jeiko ha’eño (peteĩteĩ 5 % jave).

Ore kuatiarogue vaíkua rehegua ohasa opa 14 rehe peteĩ táblape, mba’e he’i jehapereka ha mba’épa ikatu rejapo.

Mba’e pe 45 % ndohe’iséi

Ndahasýi oñentende vai ko papaha, upévare iporã oñemyesakã porã:

• Ha’e peteĩ jehechami opa tetãme g̃uarã. Omombe’u demencia oikóva opa yvy ape ári, ndaha’éi nde esperánsa térã nde sy térã nde ru esperánsa.
• Oipota ha’eha mba’e omoheñóiva. Umi ohaihára he’i omoĩ hague vaíkua orekóva mba’e ohechaukáva porã, ha’eve oĩ mba’e ikatúva oñembojoaju mbovymi añónte. Techapyrã, py’apy vai tujakuépe ikatu avei peteĩ demencia ra’ãnga ñepyrũ, ndaha’éi upe mba’e omoheñóiva.
• Ndoje’éi mba’eve peteĩ tapicha añónte rehe. UCL omombe’u oñemboguejy vaíkua opytyvõha opa ava aty apytépe ha ndoje’éi peteĩ tapicha oñeñomitaha demenciagui.
• Pe ambue mbohapyha ndojeikuaái ko’ã mba’égui. Ary, pehẽnguekuéra ha mba’e umi arandukuaahára ndoikuaáiva gueteri omopyenda pe hembýva.

Mba’e iñambue “vaíkua ñemboguejy” ha “ñemboyke” apytépe?

Vaíkua ñemboguejy he’ise oñemboguejy pe esperánsa. Peteĩ aty guasu tapicha oñemboguejy ramo tuguy ojupi, ikatu sa’ive hikuái apytégui oguereko demencia heta ary aja, oñembojojáramo oñemboguejy’ỹva rehe. Oĩva’erã hikuái apytégui oguerekóta upevére.

Ñemboyke he’ise peteĩ mba’e ani hag̃ua oiko. Demencia rehegua, upéva ndaha’éi mba’e jehapereka ikatúva he’i avavépe ko árape.

Umi ohaperekáva omombe’u avei ñemboare rehe. Lancet Commission omombe’u oĩ mba’e pyahu ohechaukáva oñemboguejy ramo vaíkua ikatu omomýi araka’épa oñepyrũ demencia ha ombykýi pe ára tapicha oikove oĩ vai aja. Peteĩ ñemboare mokõi térã mbohapy ary rehegua ikatu tuicha peteĩ tapicha ha hogaygua-kuérape g̃uarã.

Ko tendápe, jaipuru “ñemboguejy vaíkua” ha “oñembojoaju” jajeipotágui. Rehecha ramo peteĩ mba’e, pohã ñemongu’e térã tembiapo he’íva “oñemboyke Alzheimer”, ejepy’amongeta porã. NIA he’i eñe’ẽ hague pohanohára ndive eipuru mboyve oimeraẽ pohã térã ñepohano he’íva oñemboykeha Alzheimer, ko’ã mba’e ikatu vai, hepy’ỹ térã mokõivéva.

Mba’e ojuhu jehapereka guasu?

Jehapereka ohecháva mba’épa oiko tapichakuérape ára pukukue aja ikatu ohechauka mba’e oñembojoajúva. Jehapereka oñemboja’óva po’a rupive, oĩhápe tapicha oñeme’ẽva peteĩ tembiapópe térã peteĩ aty oñembojojávo rehegua, ha’e pe jehecha mbaretevéva. Kóina mba’e ojuhu oĩ jehapereka ojekuaavéva apytégui.

FINGER (Finlandia)

Jehapereka FINGER oike 1.260 tapicha 60 guive 77 ary peve, orekóva vaíkua tuichave demencia rehegua. Mbohapyha oñeme’ẽ chupekuéra mokõi ary pukukue tembiapo tembi’u ñe’ẽme’ẽ, tembiapo, ñembosarái akã rehegua computadora rupive ha ñeha’ã py’a ha tuguy rape reko resãi rehegua; ambue mbohapyha ohupyty ñe’ẽme’ẽ reko resãi opaichagua rehegua. Pe aty tembiapo rehegua oiko porãve michĩmi peteĩ aty ñeimo’ã rape, peteĩ iñambue michĩ ha’eve hechapyrãva (jehapereka FINGER The Lancet-pe). Pe jehapereka oha’ã ñeimo’ã rape, ndaha’éi demencia oñemombe’úva.

US POINTER (Estados Unidos)

US POINTER oike 2.111 tapicha 60 guive 79 ary peve, ndojapóiva tembiapo hetaiterei, orekóva tembi’u ndaha’éiva iporãvéva ha orekóva ambue vaíkua. Mokõive aty oñemokyre’ỹ ojapo hag̃ua hetave tembiapo teterã ha akã rehegua, ho’u porãve hag̃ua, oiko hag̃ua tapicha ambue ndive ha oñangareko hag̃ua py’a reko resãire. Peteĩ aty ohupyty tembiapo oñemboguapýva, orekóva ñepytyvõhára; ambue oipuru ijehegui. Mokõi ary aja, ñeimo’ã rape iporãve mokõivéva atýpe, ha iporãve michĩmi pe aty oñemboguapývape (jehapereka US POINTER JAMA-pe). Umi ohaihára he’i tekotevẽha oñehesa’ỹijo hetave ojekuaa hag̃ua pe iñambue oreko piko mba’e porã ára ha ára rekovépe. Ndaipórigui aty “ndojapói mba’eve”, pe jehapereka ndaikatúi he’i mboy pytyvõpa ome’ẽ peteĩteĩ tembiapo oñembojojáramo ndojejapóiramo mba’eve rehe.

SPRINT MIND (tuguy ojupi)

SPRINT MIND ohapereka 9.361 tapicha Estados Unidospegua 50 ary guive ha orekóva tuguy ojupi. Oñeme’ẽ chupekuéra peteĩ tuguy ojupi ohupytyséva michĩvéva (yvateve 120 guýpe) térã pe ohupytyséva tapiagua (140 guýpe). Pe ohupytyséva michĩvéva omboguejy hechapyrã hag̃uáicha ñeimo’ã vai mbykymi, peteĩ ára mandu’a ha ñeimo’ã apañuái rehegua ikatúva oiko demencia mboyve. Ikatuha demencia rehegua, sa’ive oiko pe aty ohupytyséva michĩvévape, ha’eve pe iñambue ndaha’éi hechapyrãva. Pe jehapereka opa pya’e ha oĩ sa’ive demencia ojehechávo oñeha’arõvagui, upévare ikatu michĩeterei ombohovái hag̃ua upe porandu (SPRINT MIND JAMA-pe).

Mba’e ombojoaju umi jehechajey

Peteĩ jehechajey Cochrane 2021 rehegua ombojoaju porundy jehapereka guasu tembiapo rehegua oñangarekóva heta vaíkuare, 18.000 tapicha rupi. Ojuhu peteĩ pytyvõ michĩ ñeimo’ã rape, ha’eve ndaipóri iñambue hesakãva mboy tapichápa oguereko demencia mokõi jehaperekápe oha’ãva’ekue upéva (Cochrane jehechajey tembiapo heta mba’e rehegua).

Peteĩ jehechajey 2017 rehegua National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine-gui, NIA omyesakãva, ojuhu mba’e “omokyre’ỹva ha’eve noñemohu’ãiva gueteri” mbohapy tape rehegua: tuguy ojupi ñangareko, tembiapo ñembohetave ha ñembokatupyry akã rehegua.

¿Iporã piko araka’épa oñepyrũ?

Lancet Commission ñe’ẽme’ẽ ha’e oñemboguejy vaíkua pya’e ikatuháicha ha oñeñongatu michĩ hag̃ua heta ára ikatuháicha: “pya’eve, iporãve” ha “heta árave, iporãve”. Omombe’u avei araka’eve ndaha’éi voi térã itujaiterei oñemboguejy hag̃ua vaíkua. Heta mba’e ojehechaukáva omombe’u tekove mbyte rehegua, 40 guive 65 ary peve jave, ha’eve oĩ mba’e, tesa oĩ vai ha jeiko ha’eño-icha, ha’e vaíkua tujakuépe g̃uarã ikatúva gueteri oñejapo mba’e hese.

Pe marandu he’i ko’áğa oĩ mba’e mbaretevéva ohechaukáva vaíkua oikove heta ára ramo tuichave hag̃ua iñemohatã. Techapyrã, diabetes oñepyrũva tekove mbyte aja tuichaveva’erã diabetes oñepyrũva upe rireve rehe.

¿Peteĩchaite piko demencia vaíkua opa tapichápe g̃uarã?

Nahániri. Pe Comisión ojuhu tapicha oikovéva tetã iviru sa’ivévape ha mbytepegua, tapicha aty michĩvagui ha tapicha iviru sa’ivéva oguereko hetave ko’ã vaíkua, upévare demencia ikatu oñepyrũ pya’eve chupekuéra. Heta vaíkua oñembojoaju mba’e tapicha ndoiporavóiva rehe, techapyrã mbo’e porãngue ohupyty hague mitãme, yvytu oikohápe ha tembi’u porã ikatu piko ojogua térã oĩ hína hi’aguĩme.

Upévare Comisión ñe’ẽme’ẽ oñeha’ã tetã rekuái ha avei tapicha peteĩteĩme: mbo’e porã opa mitãme g̃uarã, yvytu potĩve, mba’e ojapóva omboguejy hag̃ua pitarã, sa’ive eiratã ha juky tembi’u oñevendéva ñemuha ha karu tendápe, ha ñahenduha opavavépe oikotevẽvape g̃uarã. Tapicha peteĩteĩ ñeha’ã iporã, ha’eve iporã avei pe yvóra tapicha oikohápe. Kóva ha’e avei peteĩ mba’e ani hag̃ua avave ñemomarangatu peteĩ oñemombe’uva’erãre.

Mba’épa umi mba’e jehapereka ndaikatúiva he’i porãite?

• Demencia ojapo heta ary pukukue aja, ha’eve heta jehapereka oiko mokõi guive po ary peve. Ojeha’ã hag̃ua demencia añete, ndaha’éi ñeimo’ã rape añónte, tekotevẽ jehapereka ipuku ha tuichaitereíva.
• Heta jehapereka oha’ã ñeimo’ã rape. Peteĩ porãve michĩ peteĩ ñeimo’ã rape ndaha’éi katuete sa’ive tapicha oguerekóta demencia térã ndahasyietereivéima ára ha ára rekovépe.
• Umi oipytyvõva ikatu orekove reko resãi ha mbo’e hetave opa ava rehegua. Lancet Commission omombe’u heta mba’e ojehechaukáva ou gueteri tetã iviruhetãvagui ha umi aty michĩva ndojepresentái hetaiterei.
• Oĩ mba’e oñembojoajúva mokõive gotyo. Ndojejapói ramo tembiapo térã ndaipóri tapicha ambue ndive ikatu ha’e demencia ra’ãnga ñepyrũ, ndaha’éi upe mba’e omoheñóiva añónte.
• Jehapereka tembi’u rehegua ndohechaukái gueteri mba’e tuicha. Peteĩ jehapereka mbohapy ary pukukue MIND tembi’u rape rehegua ndohechaukái ambue tuicháva ñeimo’ãme peteĩ tembi’u ambue ndive oñembojojávo. Ema’ẽ ore kuatiarogue tembi’u rehegua.
• Ndojehechaukái ñembosarái akã rehegua ikatuha oñemboyke demencia. Ema’ẽ ore kuatiarogue ñembosarái akã rehegua ha demencia.
• Karume’ỹ mba’e rehegua orekove michĩeterei mba’e ojehechaukáva tapicha apytépe, ha ikatu vai tapicha itujavévape g̃uarã. Ema’ẽ ore kuatiarogue karume’ỹ rehegua.

Peteĩ tapicha ojapo porãmba ramo opa mba’e, mba’érepa oguereko demencia?

Demencia ndaha’éigui jeporavo añoite rembiapokue. NIA he’i ary ha’e pe vaíkua tuichavéva ojekuaáva Alzheimer rehegua, ha avave ndaikatúi omoambue upéva. Pehẽnguekuéra oreko vore. Ha umi arandukuaahára ndoikuaái gueteri porãite mba’épa omoheñói Alzheimer hetave tapichápe. Ojeipe’áta jave jepe opa 14 vaíkua, Lancet Commission jehechami voi oheja hetave mbohapyhágui oñemyesakã’ỹva.

Upévare, reñangarekórõ peteĩ tapicha ojapova’ekue tembiapo, ho’úva porã, ndopitái ha’eve oguereko demencia, ndaipóri mba’e vai oñembyai hague hendágui térã nendágui. Reikove ramo demenciandi, ndaha’éi ne rembiapo vai. Ñemomarangatu ojehecha hetaiterei hogaygua apytépe, ha’eve ndojeipotáiva. Ko’áğa iporã ha’e py’aguapy, joaju ha ára porã, ha ore tembiapo rape ha kuatiarogue ñangarekohára oñangareko hag̃ua ijehegui ha’e peteĩ tenda porã oñepyrũ hag̃ua.

Mba’e tembiapópa ikatu oñeñe’ẽ pohanohára ndive?

Ko’ãva ha’e umi tenda ojehaperekavéva. Iporã oñemombe’u peteĩ jehechápe, hetaiterei hikuái opytyvõ avei py’a reko resãi, py’aguapy ha jeiko ijeheguípe, oikóta taha’e mba’épa demencia rehe.

1. Tuguy ojupi. Eporandu mba’épa ne papaha ha mba’e ohupytysépa iporã ndéve g̃uarã. Lancet Commission he’i ikatuha oñeha’ã oho hag̃ua pe yvateve 130 térã guýpe 40 ary guive, ha’eve pe ohupytyséva iporãva tapicha itujavévape g̃uarã oñembojoaju hekove reko resãi rehe.
2. Ñahendu. Ejerure ñahendu jehecha, ha oipytyvõtapa ñahenduha. Ore kuatiarogue ñahendu rehegua omyesakã pe jehapereka.
3. Tesa. Ejejapo tesa jehecha meme ha eporandu ikatu piko oñepohano mba’e tesa apañuái, katarata-icha.
4. Colesterol. Eporandu ikatu piko oñeha’ã ne LDL colesterol ha ikatu piko oñemoambue mba’e.
5. Tuguy eiratã. Erekórõ diabetes, eporandu mba’éichapa ikatu oñangareko tekorosãme.
6. Py’aguapy. Py’apy vai ojehecha meme ha ikatu oñepohano. Emombe’u pohanohára ndive reñandu ramo ne py’a vai térã nderevy’ái mba’evére mokõi arapokõindyve.
7. Pitarã ha ka’u. Ejerure pytyvõ reipota hag̃ua reheja pitarã ha eporandu ka’u rehegua tekorosãme.
8. Jeku’e. Eporandu mba’eichagua tembiapopa tekorosã ndéve g̃uarã. Ore kuatiarogue tembiapo rehegua oreko tembiapo rape.
9. Akã ñangareko. Eipuru akã ñangarekohára eguatávo vici ha eñembosarái ramo, ha eporandu je’a’ỹ hag̃ua.
10. Oñongatu tapicha ambue ndive. Ára ohasáva tapicha ambue ndive ha’e peteĩ tekove porã pehẽ. Ema’ẽ ore kuatiarogue joaju avakuéra ndive rehegua, ha avei ke rehegua.

Emoambue mboyve pohã, tembi’u, pohã ñemongu’e, karume’ỹ térã tembiapo, eñe’ẽ raẽ pohanohára ndive, hetave hag̃ua eguerekórõ py’a mba’asy, diabetes, re’áva rire térã reikove hína demenciandi.

Eñe’ẽ pohanohára ndive

Rehecha ramo mandu’a térã ñeimo’ã ñemoambue nembohoryháva, nde rehe térã ambue rehe, ehejami peteĩ jehecha. NIA omombe’u mandu’a apañuái ikatu oreko ambue mba’e omoheñóiva, techapyrã pohã rembiapokue vai, tiroides apañuái, py’apy vai térã vitamina B12 sa’ive, ha oĩ ko’ã apañuái ikatúva opa oñepohano vove pe mba’e omoheñóiva. Ore kuatiarogue ra’ãnga rehegua omyesakã mba’épa ikatu rehecha.

Eheka pytyvõ pya’e ñemoambue sapy’agua rehe: akã jere sapy’a, kangue térã andu’ỹ peteĩ ykére, apañuái ñe’ẽme, térã akã rasy tuicha ikatu ha’e peteĩ mba’asy py’a ha tuguy rape rehegua térã ambue mba’e pya’e oikotevẽva. Ehenói 911.

Mba’épe oĩ Golden Moments

Golden Moments ojapo tembiapo ndahasýiva oñondive hag̃ua, techapyrã ñe’ẽñemi kuatia’atã, ta’ãnga bingo ha pytu’u jeroky py’aguapýva. Ha’e ovy’a ha ára oñondive hag̃ua g̃uarã. Ndaha’éi ñepohano, ha noñemboykéi térã nomombeguéi demencia.