Tendy ñehendu ha demencia: mbaʼépa ohechauka

Tendy ñehendu ojehu meme kakuaa rire, ha umi ombaʼapóva kuaapýre rehe omañáma oñembojoajuha demencia arriesgo rehe. Upéva n heʼi tendy ñehenduha rembiporu omboykeha demencia; jehecha iporãvéva koʼág̃a peve oreko tembiapokue juajuhápe. Ko kuatiarogue omyesakã mbaʼépa ohechauka tembikuaaty, mbaʼéichapa ojehechákuaa tendy, mbaʼépa hína tendyryru ñemuhápe ojeguerekuaáva Estados Unidos-pe, ha mbaʼéichapa oñeñomongeta porãve.

Mbaʼérepa tendy tuichambaʼe akã resãi hag̃ua?

Tendy ñehendu oñembojoaju demencia arriesgo tuichavéva rehe. 2024 Lancet Comisión omombeʼu oñembojoajuha 7% jerére demencia rehe yvypórape. Upéva ojoja LDL colesterol yvate rehe umi 14 mbaʼe oñemoambuekuaáva apytépe, UCL omombeʼuhaicha marandu rehegua.

Mbaʼe tuicháva Comisión ohechaukáva:

• Arriesgo tuichave tendy ñehendu reheve. Poteĩ jehechakuépe, umi tapicha oreko tendy ñehendu oguereko 37% jerére arriesgo tuichave demencia rehe umi oreko tendy porãva rehegua.
• Hetave ñehenduʼỹ, hetave arriesgo. Umi jehecha omañáva mbaʼeichaitépa oguereko tendy ñehendu ohechauka arriesgo okakuaaha oñembohasývo.
• Mbaʼe ikatúva oiko, noñemoneĩri gueteri. Oĩ omoʼãva oñembojoajuha ñemity, ñañomíme, vyʼaʼỹ, saʼive akã rembiapokue ha kyreʼỹveve oñehenduse jave.

Tendy ñehendu ojehu meme. National Institute on Aging (NIA) heʼi mbohapyhágui peteĩ kakuaáva oguerekoha, ha pe posibilidada okakuaa ary ohóvo.

Mbaʼépa ohechaukákuri ACHIEVE tendyryru jehechakue?

ACHIEVE haʼe kuri peteĩha jehecha ojeiporavóva tendyryru ha akã rembikuaa ñemoambue rehegua. Hembiapokue ojeʼe javy meme, upévare koʼã mbaʼe ou jehecha oñemoherakuãvagui.

• Mávapa oikékuri: 977 tapicha 70 guive 84 peve, oguerekóva tendy ñehendu oñepohanoĩʼỹva ha ndoguerekóiva apañuãi tuicha akã rembikuaápe, irundy tenda Estados Unidos-pe.
• Mbaʼépa oñembojojákuri: Mbyte peteĩ ohupyty tendyryru ha ñomongeta tendy pohanohára ndive. Ambue mbyte ohupyty marandu tesãi porã rehegua kakuaa hag̃ua.
• Tembiapokue tuicháva: Mbohapy ary rire, ndaipóri mbaʼe iñambuéva akã rembikuaa ñemoambuépe mokõi aty paʼũme.
• Tembiapokue aty michĩmegua: Jehecha ohupyty tapicha mokõi hendágui. 238 ou peteĩ jehecha puku korasõ resãi rehegua (ARIC), ha upe aty oguereko arriesgo tuichave akã rembikuaa ñemoambuépe. Ko atýpe, ñemoambue 48% saʼive tendyryru reheve. 739 tapicha tekove porãvape, ndojehechái mbaʼe hesakãva.

Mbaʼéichapa oñemoñeʼẽ porã kóva:

• Mbohovái tuicháva haʼe ndaipóriha mbaʼe iñambuéva.
• Pe aty michĩmegua jehecha oñemboguapy raẽ, hákatu ou peteĩ jehesaʼỹjo mokõihágui aty michĩvévagui. Tekotevẽ oñemoneĩ ambue jehechápe.
• Umi oikéva oikuaa mbaʼe tembiaporãpepa oĩ, upéva ikatu ombyai tembiapokue.
• Lancet Comisión omoñeʼẽ tembikuaaty ohechaukaha tendyryru oipytyvõveha umi oguerekóvape tendy ñehendu ha avei ambue demencia arriesgo.

Mbaʼe tuicháva haʼe tendyryru ndahaʼéiha mbaʼe oñemoneĩva omboyke hag̃ua demencia. Hákatu oipytyvõ oñehendu, oñeñomongeta ha oĩ hag̃ua ambue tapicha ndive, ha upéva mante tuichambaʼe.

Mbaʼéichapa aikuaa ojehechavaʼerãpa tendy?

NIA heʼi iporãha ojehecha pohanohára rehe nde térã pe tapicha reñangarekóva rehe:

• Oguereko apañuãi ohendu hag̃ua tapicha pumbyrýpe
• Hasýpe ohendu ñomongeta mokõi térã hetave tapicha oñeʼẽ jave
• Ojerure jey jey oñeʼẽjeývo chupe
• Ombotuicha taʼãngamýi ambue oñequejávo
• Hasýpe ohendu oñeʼẽva oĩ jave tyapu jerére
• Oimoʼã ambue tapicha oñeʼẽ ayvúpe

Eñepyrũ pohanohára peteĩha ndive, ikatúva ndereraha tendy pohanohára (audiologist) térã apysa, tĩ ha ahyʼo pohanohára rendápe. Apysa mbyky jepyta haʼe peteĩ mbaʼe ikatúva ombojevy tendy ñehendu ha pohanohára ikatu ohecha. Tendy ñehendu okañy pyaʼe haʼe mbaʼe oñeñangarekovaʼerã pyaʼe, ha NIA heʼi ojehechavaʼerã pyaʼe pohanohára rehe.

Tendy ñehendu ikatu ojehecha oñeñanduvairamoguáicha. NIA omombeʼu umi kakuaáva nahenduporãiva ikatu ojehecharei oñeñanduvairamo, nombohováiiramo térã ndoipytyvõséiramo. Pe tapicha rehayhúva oñemi térã nahendúiramo oñeʼẽva, tendy jehecha iporã peteĩ mbaʼe tenonderã.

Mbaʼépa hína tendyryru ñemuhápe ojeguerekuaáva?

Jasyapy 17, 2022 guive, FDA oheja peteĩ tendyryru ñemuhápe ojeguerekuaáva (OTC). Péicha oñembojoaju tendyryru pohanohára omeʼẽva rehe:

FDA heʼi tendyryru OTC ndaipóriha tendy ñehendu vaiete térã tuichaitévape g̃uarã. Oñeʼe ojehechavaʼerã pohanohára rehe, iporãvéva apysa, tĩ ha ahyʼo pohanohára, rejogua mboyve oĩramo:

• Apysa rasy térã ñemyatymõi
• Apyságui osẽva ty, tuguy térã mbaʼe vai, seis jasy ohasavaʼekue
• Tendy ñehendu ñemoambue pyaʼe térã oñemoambuéva
• Nahenduporãvéva peteĩ apysápe, térã apysa tyapu peteĩ apysápe año
• Akã jere
• Apysa mbyky heta

Tendyryru jeporu oñembokatupyry, upévare ehecha jevy mbaʼéichapa ikatu oñembojevy, FDA heʼihaicha. NIA heʼi iporãha eporandu ne seguro oipytyvõpa hepyʼípe. Peteĩ tapicha oikovéva demencia reheve, tendy pohanohára ikatu oipytyvõ oiporavo hag̃ua mbaʼe tendyryru ha ñemboheko ndahasýiva ojepuru hag̃ua ára ha ára.

Mbaʼéichapa añeñomongeta porãve oĩramo tendy ñehendu apañuái?

NIA heʼi:

1. Emaña pe tapicha rehe ha emaintene tesarenonde, tesape porãme, ikatu hag̃uáicha ohecha ne jurúpe ha ne rova.
2. Eheka tenda kirirĩme. Embogue taʼãngamýi térã eho mombyry tyapúgui.
3. Eñeʼẽ michĩmi hatãve, hákatu ani erei. Eñeʼẽ ne ñeʼẽme ha pyaʼeʼỹme.
4. Eheja ne jurúpe ojehecha hag̃ua. Ani rekaru, reasu chicle térã reñomi ne jurúpe eñeʼẽ aja.
5. Embohysýi ambueháicha, ani erépijey mante nahendúiramo peteĩ mbaʼe.
6. Peteĩ tapicha oñeʼẽva peteĩ jave. Atyme, ehecha pe tapicha oiképa ñomongetápe.
7. Eguereko pyʼaguapy ha eporandu mbaʼéichapa ikatu reipytyvõ.

Koʼã ñeʼẽporã oiko porã ore ñeʼẽporã ñomongeta rehegua demencia reheve ndive. Tembiapo taʼãngáre oipytyvõ avei oñehendu hag̃ua kyreʼỹve. Picture Pairs ha Conversation Cards oiporu ojehecháva, ha Finish the Saying ohechauka ikatuha ojehechauka ipahápe oñeʼẽrangue. Ñehenóirã, ehecha ore kuatia ñehenói pumbyry ha taʼãngamýi rupive rehegua.

Tesa tuichambaʼe avei

2024-pe Lancet Comisión ombojoaju tesa ñehendu noñepohanoĩriva peteĩ arriesgo pyahúramo. UCL omombeʼu oñembojoajuha 2% jerére demencia rehe, ha Comisión heʼi iporãha oĩ hag̃ua jehecha ha ñepohano tesa apañuáipe g̃uarã opavavépe. NIA heʼi iporãha ojehecha hesa peteĩ térã mokõi ary jave ary 60 rire, ha avei ojehecha aranduka rechaukaha. Michĩmi ñemoambue jehechápe ikatu ombohetave hoʼa arriesgo.

Eñeʼẽ pohanohára ndive

Eporandu pohanohára rehe tendy ha tesa jehecha rehe rehecha ramo umi mbaʼe koʼápe ojeʼéva. Eheka pytyvõ pyaʼe tendy ñehendu okañy pyaʼéramo, apysa hasýrõ térã osẽramo mbaʼe apyságui. Reñangarekóramo peteĩ tapicha oikovéva demencia reheve, emombeʼu pohanohárape tendy térã tesa ñemoambue rehegua, ikatúva ombyai teko, tekorosã ha mbaʼéichapa pe tapicha ikatu oike ambue ndive.

Ko kuatiarogue haʼe marandu opaichagua, ndahaʼéi pohanohára ñeʼẽporã. Ehecha ore jehechakuaa pohanohára rehegua. Emoñeʼẽve tekojoaju ha akã resãi rehegua.