E Rawa ni Tarovi na Dementia? Na Ka e Kaya na Dikevi

Kevaka o qarava e dua e bula tiko kei na dementia, se o a raica e dua na nomu itubutubu e bula vata kaya, e rairai o sa bau nanuma beka se rawa ni a tarovi, kei na kena rawa ni o tarova me yaco vei iko. Na tabana oqo e vakaraitaka na ka dina e kaya na dikevi, ena vosa rawarawa. Na isau lekaleka: e sega e rawa ni yalataka ni na tarova na dementia, ia na dikevi e vakaraitaka ni so na ririko e rawa ni vakalailaitaki, kei na kena rawa ni vakalailaitaki ena dua na ilawalawa levu e rawa ni kena ibalebale ni lailai era na tauvimate ena dementia se bera toka na kena yaco.

Oqo na itukutuku raraba, sega ni ivakasala ni veiqaravi vakavuniwai. Kerea mo wilika na neitou ivakadeitaki vakavuniwai ka veivosakitaka kei na dua na dokita na nomu bula.

E rawa ni tarovi na dementia?

E sega na sala e vakadinadinataki me tarova na dementia vua e dua yadua. Na National Institute on Aging (NIA) e kaya ni dina ga ni e sega e vakadinadinataki me tarova na Alzheimer, na dauvakadidike e ra sa kunea eso na sala e nuitaki ka ra sa vulica na ka e rawa ni yaga kei na ka e sega.

Na ka e vakaraitaka dina na dikevi oya ni so na ituvaki ni bula kei na itovo e semati ki na levu cake ni vinaka me tauvimate ena dementia. Ni lailai na ririko oqo ena dua na ilawalawa levu, e lailai beka era na tauvimate ena dementia, se bera toka na kena yaco ena nodra bula. Oqo e duidui sara mai na yalayala.

E dua na ka e vakanuinui vinaka: na iVola ni 2024 Lancet Commission e tukuna ni ena so na vanua vakailavo torocake, oka kina na Amerika kei Peritania Levu, sa lutu na iwiliwili ni qase era tauvimate ena dementia. Na dauvolaivola e ra nanuma ni oqo e rawa ni vakavuna na vuli vinaka cake, na veiqaravi ni bula vinaka cake kei na lailai ni vakacacani ni sala ni dra ena bula taucoko, me vaka na ivakamacala ni University College London me baleta na ivola.

Na cava a kunea na iVola ni 2024 Lancet Commission?

Na Lancet Commission me baleta na tarovi, na veivuke kei na qaravi ni dementia e dua na ilawalawa ni 27 na dauvakadidike ni dementia era dau railesu ena ivakadinadina ena veiyabaki vica. Na nodra ivola ni 2024 e vakamacalataka e 14 na ka ni ririko e rawa ni veisautaki, ka vakadiria ni vata kece e ra vakavuna voleka ni dua na veimama (rauta ni 45%) na leqa ni dementia e vuravura raraba. Ena nodra vosa na dauvolaivola, na leqa oqo e rawa ena vakasama me tarovi se vakaberataki kevaka e kau tani na ririko (iVola ni 2024 Lancet Commission).

Na 14 na ka oqo, e tuvai me vaka na gauna ni bula e kaukauwa kina na ivakadinadina:

• Gauna ni gone: lailai na vuli.
• Gauna ni bula e loma (rauta ni yabaki 40 ki na 65): leqa ni rogoca, LDL („ca“) cholesterol cecere, lomabibi, mavoa ni ulumu, sega ni vakayagataka na yago, mate ni suka, vakatavako, toto cecere, bibi sivia kei na gunu vakasivia.
• Gauna ni bula e muri: tu duadua, dukadukali ni cagi kei na leqa ni rai sega ni qaravi.

Na rua na ka vou a curu ena 2024 oya na LDL cholesterol cecere kei na leqa ni rai sega ni qaravi. Na ka e semati ki na levu duadua ni leqa oya na leqa ni rogoca kei na LDL cholesterol cecere (rauta ni 7% yadua), tarava na lailai na vuli kei na tu duadua (rauta ni 5% yadua).

Na neitou idusidusi me baleta na ka ni ririko e lako curuma na 14 kece ena dua na teveli, kei na ka e semata na dikevi kei na ka o rawa ni cakava.

Na ka e sega ni ibalebale ni naba 45%

E rawarawa me cala na kena kila na naba oqo, o koya gona e vinaka me matata:

• Na ivakadidike ni ilawalawa levu. E tukuna na leqa ni dementia e vuravura raraba, sega ni nomu vinaka se na vinaka nei tamamu se tinamu.
• E nanuma ni dua na vakavuna kei na revurevu. Na dauvolaivola e kaya ni ra digitaka ga na ka ni ririko e kaukauwa na ivakadinadina, ia ni so na isema e rawa ni sega ni vakavuna taucoko. Me kena ivakaraitaki, na lomabibi ena gauna ni bula e muri e so na gauna e rawa ni ivakatakilakila taumada ni dementia, sega ni vakavuna.
• E sega ni yalataka e dua na ka vua e dua. Na ivakamacala ni UCL e kaya ni na vakalailaitaki ni ririko e cakacaka ena ivakatagedegede ni ilawalawa levu ia e sega ni yalataka ni dua e na levea na dementia.
• Na veimama tale e sega ni vakamacalataki ena ka oqo. Na yabaki, na kawa kei na vakavuna era se bera ni kila na tamata vakadidike e ra lewena na kena vo.

Na cava na duidui ni „vakalailaitaki ni ririko“ kei na „tarovi“?

Na vakalailaitaki ni ririko e kena ibalebale na kena vakalailaitaki na vinaka. Kevaka e dua na ilawalawa levu e vakalailaitaka na nodra toto cecere, e lailai beka ena nodra tauvimate ena dementia ena vica na yabaki ni vakatauvatani kei na ka e a rawa ni yaco. Eso ena ilawalawa oya era na se tauvimate.

Na tarovi e vakaibalebaletaki ni na tarova sara e dua na ka me yaco. Me baleta na dementia, oqori e sega ni ka e rawa ni yalataka na dikevi vei dua ena gauna oqo.

Na dauvakadidike e ra vosa tale ga me baleta na vakaberataki. Na Lancet Commission e tukuna ni ivakadinadina vou ni na vakalailaitaki ni ririko e rawa ni tosoya ki muri na gauna e tekivu kina na dementia ka vakalekalekataka na gauna e bula kina e dua kei na leqa ni bula. Na vakaberataki ni vica wale ga na yabaki e rawa ni yaga vakalevu vua e dua kei na nona matavuvale.

Ena vanua oqo, keitou vakayagataka na „vakalailaitaka na ririko“ kei na „semati ki“ ena inaki. Ni o raica e dua na iyaya, wainimate se parokaramu e yalataka me „tarova na Alzheimer“, mo qarauna. Na NIA e vakasalataki mo veitaratara kei na dua na dokita ni bera ni tovolea e dua na wainimate se veiqaravi e yalataka me tarova na Alzheimer, baleta ni iyaya vaka oqo e rawa ni veivakararawataki, e vakayalia na ilavo, se ruarua.

Na cava e ra kunea na veitarogi lelevu?

Na dikevi ni vakaraica (era raica na ka e yaco vei ira na tamata ena gauna) e rawa ni vakaraitaka na isema. Na veitarogi vakadidike (randomized trials), e lesi kina na tamata ki na dua na parokaramu se ki na dua na ilawalawa ni vakatauvatani ena veilecayaki, na veitarogi kaukauwa cake. Oqo na ka e kunei ena so na veitarogi kilai levu.

FINGER (Finiladi)

Na veitarogi FINGER e curu kina e 1,260 na tamata yabaki 60 ki na 77 era tiko ena ririko levu ni dementia. E dua na veimama e ciqoma e rua na yabaki na parokaramu ni ivakasala ni kakana, vakaukauataki ni yago, qito ni vakanananu ena kompiuta kei na vakadikevi ni bula ni uto kei na sala ni dra; na veimama tale e ciqoma na ivakasala raraba ni bula. Na ilawalawa ni parokaramu e cakacaka vinaka vakalailai ena so na veitarogi ni vakanananu, e dua na duidui lailai ia e vakadinadinataki vakasaqaqara (veitarogi FINGER ena The Lancet). Na veitarogi e vakarautaka na macala ni veitarogi, sega ni tauvimate ni dementia.

US POINTER (Amerika)

Na US POINTER e curu kina e 2,111 na tamata yabaki 60 ki na 79 era sega ni vakayagataka vakalevu na yago, e sega soti ni vinaka na nodra kakana kei na so tale na ka ni ririko. Na ilawalawa ruarua e uqeti me rau vakayagataka vakalevu cake na yago kei na vakanananu, kana vinaka, veimaliwai kei na lewai ni bula ni uto. E dua na ilawalawa e ciqoma e dua na parokaramu tuvai ka vakatulewataki; na kena ikarua e liutaki koya ga. Ena loma ni rua na yabaki, na macala ni veitarogi ni vakanananu e vinaka cake ena ilawalawa ruarua, ka vakalailai cake ena ilawalawa tuvai (veitarogi US POINTER ena JAMA). Na dauvolaivola e kaya ni gadrevi tale na kena muri me kilai se na duidui oqo e yaga ena bula ni veisiga. Ni sega na ilawalawa „me kakua ni cakava e dua na ka“, na veitarogi e sega ni rawa ni kaya na levu ni vuke ni dua na parokaramu ni vakatauvatani kei na sega ni veisau.

SPRINT MIND (toto cecere)

Na SPRINT MIND e dikevi ira e 9,361 na tamata ena Amerika era yabaki 50 se sivia ka tiko vei ira na toto cecere. E ra lesi ki na takete lailai ni toto cecere (naba e cake me lailai sobu na 120) se na takete tudei (lailai sobu na 140). Na takete lailai e vakalailaitaka vakalevu na leqa lailai ni vakanananu, e dua na ivakatagedegede ni leqa ni nanuma kei na vakanananu e rawa ni yaco ni bera na dementia. Me baleta na dementia e rairai, e lailai na leqa ena ilawalawa ni takete lailai, ia na duidui e sega ni vakadinadinataki vakasaqaqara. Na veitarogi e cegu taumada ka lailai na leqa ni dementia ni nanumi, o koya e rairai lailai me sauma na taro oya (SPRINT MIND ena JAMA).

Na ka e vakasoqona vata na railesu ni dikevi

E dua na railesu ni Cochrane ena 2021 e cokovata e ciwa na veitarogi lelevu ni parokaramu era qarava vica na ririko vata, e sivia na 18,000 na tamata. A kunea e dua na yaga lailai ena veitarogi ni vakanananu, ia e sega na duidui matata ena iwiliwili era tauvimate ena dementia ena rua na veitarogi a vakarautaka (railesu ni Cochrane me baleta na veivuke ni veika vica).

E dua na railesu ni 2017 mai na National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, e vakalekalekataki mai na NIA, e kunea na ivakadinadina „e vakanuinui ia sega ni taucoko“ me baleta na tolu na sala: qaravi ni toto cecere, vakalevutaki ni vakayagataki ni yago kei na vakaukauataki ni vakanananu.

E yaga beka na gauna o tekivu kina?

Na ivakasala ni Lancet Commission me vakalailaitaki na ririko vakatotolo ka maroroya me lailai me balavu na gauna e rawa: „na totolo, na vinaka cake“ kei na „na balavu, na vinaka cake“. E kaya tale ga ni sega ni bera se biu me vakalailaitaki na ririko. E levu na ivakadinadina e baleta na gauna ni bula e loma, rauta ni yabaki 40 ki na 65, ia eso na ka, me vaka na leqa ni rai kei na tu duadua, e ririko ena gauna ni bula e muri ka e rawa ni yaga tiko ga na cakacaka.

Na ivola e kaya ni sa kaukauwa cake na ivakadinadina ni na veika balavu ni ririko e vakavuna na revurevu levu cake. Me kena ivakaraitaki, na mate ni suka e tekivu ena gauna ni bula e loma e vaka me bibi cake mai na mate ni suka e tekivu ena gauna e muri.

E tautauvata beka na ririko ni dementia vei ira kece?

Sega. Na Komisini e kunea ni o ira ena vanua e lailai se e loma na ilavo, o ira mai na ilawalawa lailai kei ira era lailai na ilavo e levu cake na ririko oqo vei ira, o koya gona e dau tekivu kina na dementia ena yabaki lailai cake. E levu na ririko e semati ki na ituvaki era sega ni digitaka na tamata, me vaka na ivakatagedegede ni vuli era a rawata ni ra gone, na cagi ena vanua era tiko kina, kei na kena rawarawa se sau levu na kakana bulabula.

Oqo na vuna e dusia kina na Komisini na nona ivakatutu ki na matanitu me vaka tale ga kina ki na tamata yadua: vuli vinaka vei ira kece na gone, cagi savasava, na ivakarau me vakalailaitaki na vakatavako, lailai na suka kei na masima ena kakana e volitaki ena sitoa kei na vale ni kana, kei na iyaya ni rogoca vei ira kece era gadreva. Na sasaga ni tamata yadua e yaga, ia e yaga tale ga na vuravura era bula kina. Oqo tale ga e dua na vuna me kakua ni beitaki e dua ena tauvimate.

Na cava na iyalayala dina ni dikevi oqo?

• Na dementia e vakatorocaketaki ena vica vata na yabaki, ia e levu na veitarogi e rua ki na lima na yabaki. Na vakarautaki ni dementia, sega wale ga na macala ni veitarogi, e gadrevi kina na dikevi balavu sara ka levu sara.
• E levu na veitarogi e vakarautaka na veitarogi ni vakanananu. Na vinaka lailai ena dua na veitarogi e sega ni kena ibalebale ni lailai era na tauvimate ena dementia se na rawarawa cake na bula ni veisiga.
• O ira era dau vakaitavi ena veitarogi e ra dau bulabula cake ka levu cake na nodra vuli mai na lewe ni vanua raraba. Na Lancet Commission e kaya ni levu na ivakadinadina e lako mai na vanua vakailavo torocake kei na ilawalawa lailai era sega ni vakaitavi vakalevu.
• Eso na isema e veisau ruarua. Na sega ni vakayagataka na yago se na sega ni veimaliwai e rawa ni revurevu taumada ni dementia, sega wale ga ni vakavuna.
• Na veitarogi ni kakana e sega soti ni vakanuinui me yacova mai oqo. E dua na veitarogi ni tolu na yabaki ni kakana MIND e sega ni kunea e dua na duidui levu ena vakanananu ni vakatauvatani kei na kakana lewai. Raica na neitou idusidusi me baleta na kakana.
• Na qito ni vakanananu e sega ni vakadinadinataki me tarova na dementia. Raica na neitou idusidusi me baleta na qito ni vakanananu kei na dementia.
• Na lolo e lailai sara na ivakadinadina ena tamata, ka e rawa ni veivakararawataki vei ira na qase. Raica na neitou idusidusi me baleta na lolo.

Kevaka e dua e cakava na ka kece „dodonu“, na cava e se tauvimate kina ena dementia?

Baleta ni na dementia e sega wale ga ni revurevu ni digidigi. Na NIA e kaya ni na yabaki na ka ni ririko levu duadua e kilai me baleta na Alzheimer, ia e sega e rawa ni veisautaka. Na kawa e vakaitavi. Ia na tamata vakadidike era se bera ni kila taucoko na ka e vakavuna na Alzheimer vei ira e levu. Kevaka e kau tani na 14 kece na ka ni ririko, na ivakadidike ni Lancet Commission e biuta na sivia ni dua na veimama ni leqa me sega ni vakamacalataki.

O koya gona, kevaka o qarava e dua a vakayagataka na yago, kana vinaka, sega ni vakatavako ia a se tauvimate ena dementia, e sega e dua na ka e cala ena nona yasana, se ena nomu. Kevaka o bula tiko vata kei na dementia, e sega nomu cala. Na veibeitaki e dau yaco vei ira na matavuvale, ia e sega ni dodonu. Na ka bibi ena gauna oqo na vakacegu, na isema kei na veisiga vinaka, ka na neitou vakasama ni itaviqaravi kei na idusidusi ni qaravi koya ena qaravi ira tale eso e vanua vinaka me tekivu kina.

Na cava na ikalawa mo veivosakitaka kei na dua na dokita?

Oqo na veika e dau dikevi vakalevu. E vinaka me cavuti ena dua na sikovi baleta ni levu vei ira e ra vukea na bula ni uto, na yalo kei na tu vakataki koya, se cava tale na kena revurevu ena dementia.

1. Toto cecere. Taroga na nomu naba kei na takete e veiganiti kei iko. Na Lancet Commission e vakatutuya me tovolea na naba e cake me 130 se lailai sobu mai na rauta ni yabaki 40, ia na takete dodonu vua e dua na qase e vakatau ena nona bula taucoko.
2. Rogoca. Kerea e dua na veitarogi ni rogoca, kei na kena yaga beka na iyaya ni rogoca. Na neitou idusidusi me baleta na rogoca e vakamacalataka na dikevi.
3. Rai. Cakava na vakadikevi ni mata wasoma ka taroga se rawa ni qaravi na leqa me vaka na cataract.
4. Cholesterol. Taroga se dodonu me vakadikevi na nomu LDL cholesterol kei na ka me veisautaki.
5. Suka ni dra. Kevaka e tiko vei iko na mate ni suka, taroga na sala me qaravi vinaka.
6. Yalo. Na lomabibi e dau yaco ka e rawa ni qaravi. Tukuna vua na nomu dokita kevaka o sa lomabibi se yali na nomu taleitaka na veika me sivia e rua na macawa.
7. Vakatavako kei na gunu. Kerea na veivuke me muduka na vakatavako kei na iyalayala vinaka ni gunu.
8. Toso. Taroga na mataqali vakayagataki ni yago e vinaka vei iko. Na neitou idusidusi me baleta na vakaukauataki ni yago e tiko kina eso na vakasama.
9. Taqomaki ni ulumu. Darama na isala ni ulumu ni o vodo basikeli se qito veitaravi, ka taroga me baleta na tarovi ni bale.
10. Veimaliwai. Na gauna vata kei ira tale eso e tiki ni bula vinaka. Raica na neitou idusidusi me baleta na veisema kei ira tale eso, kei na moce tale ga.

Ni bera ni veisautaka na wainimate, kakana, supplement, lolo se vakaukauataki ni yago, veivosakitaka taumada kei na nomu dokita, vakauasivi kevaka e tiko vei iko na mate ni uto, mate ni suka, a bale oti, se o sa bula tiko vata kei na dementia.

Veivosakitaka kei na dua na dokita

Kevaka o raica na veisau ni nanuma se vakanananu e vakavuna na nomu lomaleqa, vei iko se vua e dua tale, tuvanaka e dua na sikovi. Na NIA e kaya ni na leqa ni nanuma e rawa ni vu mai na so tale na vuna, me vaka na revurevu ni wainimate, leqa ni thyroid, lomabibi se lailai na vitamin B12, ka ni so na leqa oqo e yali ni sa qaravi na vuna. Na neitou idusidusi me baleta na ivakatakilakila e vakamacalataka na ka mo raica.

Kerea na veivuke totolo ena veisau vakasauri: na veilecayaki vakasauri, malumalumu se sega ni rogoca ena dua na yasana, dredre ni vosa, se mosi levu ni ulu e rawa ni ivakatakilakila ni stroke se dua tale na leqa tubukoso. Qiri na naba ni leqa tubukoso ena nomu vanua.

Na itavi nei Golden Moments

Na Golden Moments e caka na itaviqaravi rawarawa me caka vata, me vaka na kadi ni veivosaki, bingo ni iyaloyalo kei na cegu ni icegu ni cegu. Era me baleta na marau kei na gauna vata. Era sega ni veiqaravi, ka era sega ni tarova se vakaberataka na dementia.