Na Kakana MIND, Mediterranean kei na Dementia

De dua o sa wilika ni dua na kakana e „vinaka vei na mona“ e rawa ni taqomaka mai na Alzheimer. Na dina e lailai sobu. Eso na ivakarau ni kana e semati kei na lailai ni rerevaki ena vakadidike era muria na tamata ena gauna balavu, ia na vakatovolei vinaka duadua me yacova oqo e sega ni kunea e dua na yaga matata. Na tabana oqo e vakamacalataka ruarua, oti qai vuki ki na ka e dau bibi duadua vei e dua sa bula vata kei na dementia: me kana ka gunu vakalevu, ka marautaka.

Oqo na itukutuku raraba, sega ni ivakasala vakavuniwai. Veivosaki kei na vuniwai se dua na daunivakasala ni kakana ni bera ni veisautaka na nomu kakana se na nona e dua tale. Raica na neitou ivakasala ni veika vakavuniwai.

Na cava na kakana Mediterranean kei na MIND?

Na National Institute on Aging (NIA) e vakamacalataka vakaoqo (NIA on diet and Alzheimer’s):

• Na kakana Mediterranean: levu na vua ni kau, draunikau, sila taucoko, drau, ika kei na kakana mai wai, kei na waiwai ni olive, ka lailai na lewenimanumanu damudamu, yaloka kei na kakana kamikamica.
• Na kakana MIND (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): e waki mai na kakana Mediterranean kei na kakana DASH me baleta na kaukauwa ni dra. E vakabibitaka na draunikau, vakabibi na draunikau drokadroka; na beri; sila taucoko; drau; nati; ika vakadua se sivia ena dua na macawa; kei na waiwai ni olive. E vakalailaitaka na lewenimanumanu damudamu, kakana kamikamica, jisi, bata se margarine, kei na kakana vakasasa se kakana totolo.

Era vakalailaitaka beka na rerevaki ni dementia na kakana oqo?

Na ivakadinadina e veicurumaki. Na NIA e kaya ni eso, ia sega ni kece, na vakadidike ni vakadikevi era semata na kakana Mediterranean kei na MIND kei na lailai ni rerevaki ni dementia ni vakatauvatani kei na kakana vaka-Western e levu kina na lewenimanumanu damudamu, uro uro kaukauwa kei na suka.

Na Komisini ni Lancet ena 2024 e railesu tale vua na dikevi ena kena matailalai (Lancet Commission):

• E dua na railesu ni vakadidike ni ilawalawa e semata na kakana vinaka kei na rauta ni 20% na lailai ni rerevaki ni dementia.
• E dua na vakadikevi levu cake mai na tolu na ilawalawa e semata na muri voleka ni kakana MIND kei na lailai ni rerevaki.
• Ia e dua na vakadidike mai Suwiteni a muria na 28,025 na tamata ena yabaki ni bula e loma kei na rauta ni 20 na yabaki e sega ni kunea e dua na lailai ni rerevaki ena kakana e vakatutu se na kakana vaka-Mediterranean.

Na vakadidike ni vakadikevi era sega ni rawa ni vakadinadinataka na vu kei na kena revurevu. Na tamata era kana vakaoqo e dau duidui tale ena so na ka, me vaka na ilavo, vuli, vakaukauayago kei na rawaka ni veiqaravi ni bula. Na Komisini e tinia ni sega na ivakadinadina e veirauti me kaya ni na kakana bula vinaka e tarova vakadodonu na dementia, dina ga ni kana vakalevu na vua ni kau kei na draunikau ka vakalailaitaka na kakana sa cakacakataki vakalevu e vinaka vei na levu na ituvaki ni bula ka tarai ira na ka rerevaki me vaka na bibi ni yago sivia, mate ni suka kei na kaukauwa ni dra. E sega ni kurataki na kakana ki na nona lisi ni 14 na ka rerevaki.

Na cava a kunea na vakatovolei ni kakana MIND ena 2023?

Na vakatovolei kaukauwa duadua me yacova oqo a tabaki ena New England Journal of Medicine ena 2023 (MIND diet trial):

• O cei: e 604 na qase mai na yabaki 65 ka sivia mai na vanua o Chicago kei Boston, era sega ni leqa ni vakasama, e tiko e dua na wekadra voleka e dementia, era bibi sivia, ka sega ni vinaka sara na nodra kakana ena itekivu.
• Na cava: ena loma ni tolu na yabaki, e dua na veimama era muria na kakana MIND kei na dua tale era muria na nodra kakana ena veisiga. Na ilawalawa ruarua era kerei me rau kana vakalailai ena rauta ni 250 na kalori ena dua na siga ka ra ciqoma na veivakasalataki wasoma mai vei ira na daunivakasala ni kakana.
• Na macala: na macala ni vakatovolei ni vakasama e vinaka vakalailai ena ilawalawa ruarua. Na duidui ena kedrau maliwa e lailai ka sega ni bibi vakasakiti. Na saravanua ni mona e vakaraitaka tale ga na veisau vata ga ena ilawalawa ruarua.
• Na bibi: na ilawalawa ruarua eratou vakalailaitaka na bibi ena rauta ni 5 na kilokaramu (rauta ni 11 na paudi).

Na cava e rawa ni sega kina na duidui e kune?

Na dauvakadidike era tukuna eso na vuna. Na ilawalawa ni vakatovolei e rairai vinakata tale ga na nona kakana, baleta ni rau vakalailaitaka vata ga na bibi. Na vakatovolei vakawasoma e rawa ni vakavinakataka na macala, ni sa tamata vakamada na tamata ki na vakatovolei. Na tolu na yabaki e rawa ni lekaleka sara. E levu vei ira era vakaitavi era vuli vinaka ka mai Iurope, sa rawa kina me sega ni yaga na macala vei ira kece.

Na itinitini dina oqo: na kakana MIND e sega ni liutaka e dua na kakana vakalailaitaka na kalori ena loma ni tolu na yabaki. Oqo e sega ni kena ibalebale ni tawayaga na kana vinaka. Na kena ibalebale me kakua e dua ni namaka ni dua na mataqali kakana e tarova na dementia.

Na cava me baleta na kakana kei na wainimate duatani?

Na NIA e kaya ni sega na ivakadinadina ni kana se levea e dua na kakana e tarova na Alzheimer se na lutu ni vakasama e yaco ena qase. Na blueberries, na draunikau drokadroka kei na turmeric era sa vakadikevi kece, ia sega na ivakadinadina. Na NIA e kaya tale ga ni sega na vitamin se wainimate e vakadinadinataki ni tarova na Alzheimer, ka sega e vakatututaki me baleta na inaki oqori. Na NIA e veivakasalataki ni na iyaya e sega ni vakadinadinataki era volitaki me tarova na Alzheimer e rawa ni veivakarerei, vakayagataka wale na ilavo, se ruarua, ka rawa ni veitaratara kei na wainimate sa volai, de veivosaki kei na vuniwai ni bera ni tovolea e dua (NIA on preventing Alzheimer’s).

E rawa vakacava me kana vinaka ka marautaki?

Vei ira e levu na qase, na inaki me kakana e bulabula, e kilai, ka taleitaka, sega ni dua na ituvatuva kaukauwa:

• Tuvana na kakana wavoki ena kakana o taleitaka mai na ivakarau Mediterranean: draunikau, vua ni kau, drau, sila taucoko, ika kei na waiwai ni olive.
• Maroroya na kakana kamikamica o taleitaka. Na marau kei na gagadre ni kana e bibi, vakabibi ena gauna ni bula e muri.
• Kana vata kei ira eso ni rawa. Na kana vata e veimaliwai vinaka.
• Vakasasa vata. Na sava ni draunikau se veiwaki ni kuro e dua na itaviqaravi vinaka me caka vata; raica na itaviqaravi e vale. E dua na kakana ni matavuvale o taleitaka e rawa tale ga ni vakayavalata na nanuma lesu.

Na qase me ra kakua ni vakalailaitaka na kalori se vakalailaitaka na bibi ni yago ka sega ni veivosaki kei na vuniwai, ka na lolo e kauta mai eso tale na rerevaki. Raica na neitou ivakasala me baleta na lolo.

E rawa vakacava mo vukea e dua e bula vata kei na dementia me kana vinaka?

Vei ira na tamata era bula vata kei na dementia, na kana ka gunu vakalevu e dau ka levu duadua me kauwaitaki. Na Alzheimer’s Association e tukuna ni rawa nira guilecava na tamata me ra kana, nanuma nira sa kana oti, se yavalati ena levu ni digidigi, ka na kakana sega ni veirauti e rawa ni vakalevutaka na itovo dredre ka vakavuna na lutu ni bibi (Alzheimer’s Association on food and eating). Na vakasala oqo e lako mai na Alzheimer’s Association, na NIA kei na Alzheimer’s Society:

1. Solia na kakana lailai e rawarawa ni tauri. Na tiki lailai e rawarawa ni tauri, me vaka na tiki ni sanuwici, tiki ni toa, tiki ni ika, tiki ni moli se broccoli sa vakasaqa, e vukea na tamata me vakani koya ka sega na ito.
2. Vakayagataka na roka e duidui ena teveli. Na veisau ni rai e rawa ni vakadredretaka na duidui ni kakana mai na peleti. Na peleti se bilo vulavula ena dua na ibe ni teveli e duidui na roka e rawa ni vukea. Levea na peleti kei na isulu ni teveli e vakairoiro.
3. Solia e dua se rua na kakana ena dua ga na gauna. Na peleti sinai e rawa ni yavalati.
4. Maroroya na gauna ni kana me vakacegu. Bokoca na retioyaloyalo, maroroya na teveli me rawarawa, ka solia na gauna levu. Na NIA e vakatura me kakua ni totolo se vakasaurarataki.
5. Solia na kakana lalai kei na kakana lailai vakawasoma. Na NIA e vakatura na kakana lalai ka wasoma, kei na kakana lailai e levu na kalori kevaka e sega ni kana vakalevu na tamata (NIA tips for eating well).
6. Vukea ena gunu. Solia na bilo lailai ni wai se so tale na gunu ena siga taucoko, vata kei na kakana e levu na wai me vaka na vua ni kau, supe, milkshake kei na smoothie. Kevaka e sega ni vinakata na wai na tamata, na NIA e vakatura me tovolea na wainimoli, wai e tiko na kena itovo, supu, wai ni sucu, se kofi se ti e sega na caffeine.
7. Raica na katakata. E rawa ni sega ni raica na tamata ni katakata sara na kakana se na gunu.
8. Veisautaka na iyaya ni kana kei na bilo. Na bilo titobu ena yasa ni peleti, na sipuni e levu na kena iqaqalo, kei na bilo e tiko na kena isogo e rawa ni vakarawarawataka na kana. Kakua ni leqa ena kena savasava.
9. Vakarawarawataka na mama kei na tiloma ni kakana. Musuka na kakana me tiki lalai se solia na kakana malumu. Kevaka e kosokoso se luluqa na tamata ni kana, tukuna vua na nona vuniwai.
10. Levea na vakani vakaukauwa. Na NIA e tukuna ni na gagadre ni kana e dau lutu vakataki koya ena itaba ni otioti ni Alzheimer.

Na ivakatakilakila mo tukuna vua na vuniwai

Na lutu ni bibi, na bese ni kana, na oca se malumalumu e rawa ni ivakatakilakila ni sega ni kana vakalevu e dua. Na Alzheimer’s Society e tukuna ni na mosi ni bati se ilaqaqa ni bati, na rarawa ni lomana, na dredre ni lako ki valelailai kei na veisau ni wainimate era rawa kece ni vakalailaitaka na gagadre ni kana (Alzheimer’s Society on appetite). Na ivakatakilakila ni sega ni veirauti na wai e loma ni yago e cavuti na NIA e okati kina na gusu mamaca, na matabui, na totolo ni uto kei na raivotu (NIA on common medical problems).

Veivosaki kei na vuniwai

Ni bera ni cakava na veisau levu ki na nomu kakana, se na nona e dua tale, veivosaki kei na vuniwai se dua na daunivakasala ni kakana, vakabibi kevaka e tiko vei iko na mate ni suka, mate ni vivi, leqa ni tiloma se lutu ni bibi walega oqo. Vua e dua e bula vata kei na dementia, taroga na levu me saga me kania ka gunuva ena dua na siga, kei na kena rawa ni vukea e dua na daunivakasala ni kakana se wainimate.

Kerea na veivuke totolo kevaka e dua e luluqa, se yaco vakasauri na veilecayaki, na matabui levu se bale vakamalumalumu.