Na Dredre ni Rogoca kei na Rerevaki ni Dementia

Na dredre ni rogoca e dau yaco vakalevu ena bula ni qase, ka ra vakabauta na dauvakadidike ni dua na ka ni rerevaki ni dementia. Oqo e sega ni kena ibalebale ni iyaya ni rogoca e dua na sala vakadeitaki me tarovi kina na dementia; na vakatovotovo vinaka duadua me yacova oqo e duidui na kena macala. Na tabana oqo e vakamacalataka na ka e vakaraitaka na vakadidike, na sala me dikevi kina na rogoca, na cava na iyaya ni rogoca e volitaki vakadodonu mai Amerika, kei na sala me rawarawa kina na veivosaki.

Na cava na vuna e bibi kina na rogoca ki na bula vinaka ni mona?

Na dredre ni rogoca e semati ki na rerevaki levu cake ni dementia. Na Komiti ni Lancet ena 2024 e vakadrauataka ni rauta ni 7 na pasede ni dementia e vuravura e semati vua. Oqo e tautauvata kei na LDL cholesterol cecere me baleta na iwase levu duadua ena 14 na ka ni rerevaki e rawa ni veisautaki ena ivakarau ni Komiti, me vaka na ivakamacala ni UCL me baleta na ripote.

Na ka bibi e kune mai na Komiti:

• Rerevaki levu cake ni dredre ni rogoca. Ena nona vakadidike vata e ono na vakadidike vinaka, o ira era dredre ni rogoci ira e rauta ni 37 na pasede na levu cake ni nodra rerevaki ni dementia mai vei ira era rogoca vinaka.
• Levu na dredre, levu na rerevaki. Na vakadidike e raica na kena bibi e kunea ni tubu cake na rerevaki ni levu cake na dredre ni rogoca.
• Rawa ni vuna, ia sega ni vakadeitaki. Na nanuma e okati kina na tu duadua kei na vakayawaki, na lomabibi, na lailai ni veivakauqeti ki na mona, kei na sasaga levu ni vakasama e gadrevi ena rogoca.

Na dredre ni rogoca e dau yaco vakalevu. Na National Institute on Aging (NIA) e tukuna ni rauta ni dua na ikatolu ni qase e sotava, ka tubu cake na kena rawa ni sa qase cake.

Na cava e kunea na vakatovotovo ni iyaya ni rogoca na ACHIEVE?

Na ACHIEVE a imatai ni vakatovotovo vakadidike me baleta na iyaya ni rogoca kei na malumalumu ni vakasama. Na kena macala e dau tukuni cala vakawasoma, ia oqo na kena matailalai mai na ripote ni vakatovotovo e tabaki.

• O cei era vakaitavi: 977 na qase mai na yabaki 70 ki na 84 era sega ni qarava na dredre ni rogoci ira ka sega na leqa levu ni vakasama, ena va na vanua ni itikotiko mai Amerika.
• Na cava e veidutaitaki: E veimama na ilawalawa era ciqoma na iyaya ni rogoca kei na veivakasalataki vata kei na daunivakatavulici ni rogoca. Na kena vo era ciqoma e dua na parokaramu ni vuli me baleta na bula vinaka ni qase.
• Kena macala levu: Ni oti na tolu na yabaki, e sega na duidui ena malumalumu ni vakasama ena kedrau maliwa na ilawalawa raraba.
• Kena macala ni ilawalawa lailai: Na vakatovotovo e digitaki mai na rua na ivurevure. E 238 na tamata mai na dua na vakadidike balavu ni bula vinaka ni uto (ARIC), ka raraba era rerevaki cake ena malumalumu ni vakasama. Ena ilawalawa oqo, e 48 na pasede na lailai ni malumalumu vei ira era vakayagataka na iyaya ni rogoca. Ena kedrau maliwa na 739 na volenitia bulabula mai na itikotiko, e sega na revurevu matata.

Na sala me wilika kina ena yalodina:

• Na isau raraba e sega na kena revurevu.
• Na ka e kune ena ilawalawa lailai a nakiti taumada, ia e lako mai na vakadidike ikarua ni dua na ilawalawa lailai. E gadrevi me vakadeitaki ena so tale na vakadidike.
• O ira era vakaitavi era kila na parokaramu era tiko kina, ka rawa ni vakayarayarataka na macala.
• Na Komiti ni Lancet e wilika na ivakadinadina me vakaraitaka ni iyaya ni rogoca e rairai vukei vakalevu o ira era dredre ni rogoci ira ka tiko tale vei ira eso tale na ka ni rerevaki ni dementia.

Na kena ibalebale levu ni iyaya ni rogoca e sega ni dua na sala vakadeitaki me tarovi kina na dementia. Ia e vukei ira na tamata me ra rogoca, me ra vakaitavi ena veivosaki, ka me ra semati tiko, ka oqo e dua na vuna vinaka me vakasamataki kina.

Au na kila vakacava ni dodonu me dikevi na rogoca?

Na NIA e vakatura me raici vuniwai kevaka o iko se o koya o qaravi:

• E dredre me kila na ka era tukuna na tamata ena talevoni
• E dredre me muria na veivosaki ni rua se levu cake na tamata era veivosaki
• E dau kerea vakawasoma me ra tukuna tale na tamata
• E vagolei cake na retioyaloyalo me rauta ni kudrukudru kina eso
• E dredre me kila na vosa ni tiko na rorogo e yasa
• E nanuma ni ra vosa lomaloma na tamata

Tekivu vata kei na vuniwai levu, ka rawa ni vakauti iko yani ki na daunivakatavulici ni rogoca se vuniwai ni daliga, ucuna kei na katuba ni domona. Na soso ni daliga e dua na vuna e dau yaco ni dredre ni rogoca ka rawa ni raica na vuniwai. Na dredre ni rogoca e yaco vakasauri e dua na leqa ni bula e gadrevi vakatotolo, ka na NIA e vakatura me raici vuniwai vakatotolo.

Na dredre ni rogoca e rawa ni nanumi cala me veilecayaki. Na NIA e tukuna ni so na qase era sega ni rogoca vinaka era dau nanumi cala ni ra veilecayaki, sega ni via sauma, se sega ni via veitokoni. Kevaka e dua o lomani e tekivu vakayawaki se sega ni rogoca vinaka na ka e tukuni, na dikevi ni rogoca e dua na ikalawa vinaka taumada.

Na cava na iyaya ni rogoca e sega ni gadrevi na ivola ni vuniwai?

Mai na 17 ni Okotova 2022, na FDA e vakatarai e dua na mataqali iyaya ni rogoca e volitaki vakadodonu (OTC). Oqo na kena veidutaitaki kei na iyaya ni rogoca e volai mai na vuniwai:

Na FDA e tukuna ni iyaya OTC e sega ni nakiti me baleta na dredre ni rogoca levu sara. E vakatura me raici vuniwai, vinaka cake e dua na kenadau ni daliga, ucuna kei na katuba ni domona, ni bera ni voli kevaka e tiko vei iko:

• Na mosi se rarawa ni daliga
• Na wai, pus se dra mai na daliga ena ono na vula sa oti
• Na veisau ni rogoca e yaco vakasauri se veisau tiko
• Na rogoca e ca cake ena dua na daliga, se rorogo ena dua ga na daliga
• Na wavoki se dau veidavui
• Na soso levu ni daliga

Na kena vakamatau na iyaya ni rogoca e gadrevi na vakatovotovo, ka rawa mo raica na lawa ni vakasuka ni bera ni voli, me vaka na ivakasala ni FDA. Na NIA e vakatura mo taroga se na nomu inisua e sauma e dua na tikina ni kena isau. Vua e dua e bula vata kei na dementia, e rawa ni vukea e dua na daunivakatavulici ni rogoca me digia na mataqali iyaya kei na sala ni vakarautaki e rawarawa duadua me qaravi ena veisiga.

Au na veivosaki vakacava vakararawa kei na dua e dredre ni rogoca?

Na NIA e vakatura:

1. Raici koya ka mo raica na matana, ena rarama vinaka, me rawa ni raica na tebenigusumu kei na matamu.
2. Vaqara e dua na vanua vakanomodi. Bokoca na retioyaloyalo se toso tani mai na rorogo.
3. Vosa vakalevu lailai, ia kua ni kailavaka. Vosa vakadodonu ena totolo vinaka.
4. Maroroya me galala na gusumu. Kua ni kana, mama se ubi na gusumu ni ko vosa tiko.
5. Vakayagataka eso tale na vosa ka kua ni tukuna tale vakadodonu ni dua na ka e sega ni rogoci.
6. Dua ga na tamata me vosa ena dua na gauna. Ena ilawalawa, vakasaqara me vakaitavi tale ga o koya.
7. Vosota ka taroga se o rawa ni vukea vakacava.

Na ivakasala oqo e cakacaka vinaka vata kei na noda ivakasala ni veivosaki me baleta na dementia. Na itaviqaravi e vakayagataka na iyaloyalo e vakalailaitaka tale ga na kaukauwa ni rogoca. Picture Pairs kei na Conversation Cards e cakacaka ena ka o raica, ka Finish the Saying e vakatara mo vakaraitaka na kena itinitini ka sega ni tukuni. Me baleta na qiri, raica na noda ivakasala me baleta na qiri ena talevoni kei na vidio.

E bibi tale ga na rai

Ena 2024 na Komiti ni Lancet e kuria na dredre ni rai e sega ni qaravi me dua na ka vou ni rerevaki. Na ivakamacala ni UCL e tukuna ni rauta ni 2 na pasede ni dementia, ka na Komiti e vakatura me vakarautaki na dikevi kei na veiqaravi ni leqa ni rai vei ira kece. Na NIA e vakatura me caka na dikevi ni mata e vakalevutaki na gone ni mata ena veiyabaki se veiyabaki rua ni oti na yabaki 60, ka dikevi tale ga na ivola ni iloilo. Na veisau lailai ga ena rai e rawa ni vakalevutaka na rerevaki ni bale.

Veivosaki kei na vuniwai

Taroga e dua na vuniwai me baleta na dikevi ni rogoca kei na rai kevaka o raica e dua vei ira na ivakatakilakila e cake. Qara veiqaravi vakatotolo me baleta na dredre ni rogoca e yaco vakasauri, na mosi ni daliga, se na wai mai na daliga. Kevaka o qaravi e dua e bula vata kei na dementia, tukuna vei nona vuniwai na veisau ni rogoca se rai, baleta e rawa ni vakayarayarataka na lomana, na nona taqomaki, kei na nona rawa ni vakaitavi.

Na tabana oqo e itukutuku raraba ga, e sega ni ivakasala vakavuniwai. Raica na noda ivakatakadewa vakavuniwai. Wilika tale eso me baleta na veiwekani kei na bula vinaka ni mona.