Vakaukauayago kei na Bula Vinaka ni Vakanananu

Na bula vakaukauayago e dua vei na ivakarau e dau dikevi vakalevu ena vakadidike ni bula vinaka ni vakanananu. Na dikevi e semati koya kei na ririko lailai sobu ni mate ni vakanananu, ia e sega ni vakadinadinataka ni tarova na mate ni vakanananu na vakaukauayago. Na ka e matata, ni vukea na toso na kaukaua ni yago, na tudei, na yalo, kei na moce ena yabaki kece. Na tabana oqo e tukuna na ka e kaya na dikevi, na levu ni vakaukauayago e vakaturi vei ira na qase, kei na sala malumalumu me toso vata kei e dua e bula vata kei na mate ni vakanananu.

E vakalailaitaka beka na vakaukauayago na ririko ni mate ni vakanananu?

Na dikevi e vakatakila ni o ira era dau vakaukauayago era rawa ni lailai sobu na kena rawa ni yaco vei ira na mate ni vakanananu, ia e tiko na kena iyalayala. Na 2024 Lancet Commission on dementia e vakatokai na sega ni vakaukauayago me dua vei na 14 na ka e rawa ni veisautaki. Vata kei ira kece oqo na 14 na ka, e rauta ni 45% na mate ni vakanananu e vuravura raraba ena kena ivakaraitaki.

Oqo na irairai ni ivakadinadina:

• Na dikevi ni vakadidike e dusia e dua na sala. E dua na railesu ni 58 na dikevi, e veivosakitaki ena Commission, e kunea ni o ira era dau vakaukauayago e rauta ni 20% na lailai sobu ni nodra ririko ni mate ni vakanananu. Na duidui levu duadua e tiko vei ira era sega sara ga ni vakaukauayago kei ira era cakava e so na ka.
• Na isema e rawa ni rua na kena sala. Na Commission e kaya ni na sega ni vakaukauayago e rawa ni vakalevutaka na ririko. E kaya talega ni na veisau taumada ni mona, ka tekivu ena vica vata na yabaki ni bera ni kunei, e rawa ni vakalailaitaka na nodra toso na tamata.
• Na veivakatovolei e sega ni matata vakalevu. Ena dua na veivakatovolei, e 945 na qase ena yabaki e 78 e lesi me ra vakaukauayago vakarautaki vakarua ena macawa me lima na yabaki, se me ra tiko ena ilawalawa ni vakatauvatani. Ena mua, e sega ni duidui matata na nodra vakanananu na ilawalawa ruarua. E levu talega ena ilawalawa ni vakatauvatani era dau vakaukauayago, ka vakadredretaka na kena wiliki na macala.

Na National Institute on Aging (NIA) e vakamacalataka vakamatata. E sega ni kune e dua na isema matata ni vakaukauayago kei na tarovi ni mate ni Alzheimer, ka sega talega na ivakadinadina levu mai na veivakatovolei me kaya ni tarova se vakaberaberataka na vakaukauayago. Ia, na vakaukauayago e vakalailaitaka na ririko ni bale, lomabibi, mate ni suka, dra totolo, kei na stroke. Eso vei ira na mate oqo era semati talega kei na malumalumu ni vakanananu.

Na ka dina me nanumi, mo toso baleta ni vukei iko mo vinaka cake na nomu bula nikua. Na yaga ki na vakanananu e rawa ni ka vinaka, ia sega ni yalayala.

Na levu ni vakaukauayago e gadrevi vei ira na qase

Na idusidusi ni CDC vei ira era 65 na yabaki se sivia e vakatura e tolu na mataqali vakaukauayago ena veimacawa:

Oqo na takete, sega ni ilawalawa ni tekivu. Na CDC e kaya ni kevaka e sega ni rawa me yacovi, mo vakaukauayago me vaka na nomu kaukaua kei na nomu bula e rawa kina. Na dua na ka e vinaka cake mai na sega.

Na sala malumalumu me toso vei ira na qase

• Taubale vata kei e dua. Na taubale ena veisiga vata kei e dua na itokani, itikotiko voleka, se ilawalawa ni taubale e kauta mai na veitalanoa kei na taqomaki.
• Vakaukauayago ena idabedabe. Na laveta ni liga ena dabe, veivolivoliti ni bukubukuniyava, butubutu ena vanua vata, kei na yoga ena idabedabe e tara na kaukaua ka sega ni vakalevutaka na ririko ni bale.
• Danisi ena valenikuro. Vakarogoca na sere mai na gauna ni nodra cauravou o koya o qaravi, qai yavala, tabaka, se taubale lekaleka. Na noda idusidusi ni itaviqaravi ni sere e tu kina eso na vakasama.
• Vakaukauwataka ena ka ni vale. Laveta na tavaya wai sinai se bilo ni supu ni o sarava tiko e dua na parokaramu vinakata.
• Teitei se cakacaka ni vale. Na suvata ni kau, sasa, tavulaki, kei na lobika ni isulu e wili talega. Raica na itaviqaravi e tautuba kei na teitei kei na cakacaka ni vale.
• Vakaukauayago ena wai. Na NIA e vakatokai na kalasi ni vakaukauayago ena wai me dua na digidigi vei ira era kunea ni dredre na vakaukauayago e vanua mamaca.

Na sala me vakaukauayago vata kei e dua e bula vata kei na mate ni vakanananu

Vei e dua e bula vata kei na mate ni vakanananu, na inaki me marautaki, me taleitaka, ka me maroroi na rawa ni cakacaka ena veisiga, sega ni me yacova e dua na iwiliwili. Na NIA e kaya ni na vakaukauayago e vukea na masela, isema ni sui, kei na uto ni o koya e sotava na mate ni Alzheimer me vinaka tiko, ka rawa talega ni vakavinakataka na yalo kei na moce. Vosa kei na nona dokita ni bera ni tekivu e dua na ivakarau vou. Na ivakasala mai na idusidusi ni qaravi mai na NIA e oka kina:

1. Taubale vata ena veisiga. Digitaka e dua na sala taqomaki, kilai, ka savasava mai na veika e tarova. Kevaka e taubale duadua o koya o qaravi, e vinaka me vauca e dua na ivau ni ID e tu kina na nomu naba ni talevoni.
2. Tovolea na vidio ni vakaukauayago vei ira na qase. Muria vata, ena dabe se ena tucake.
3. Maroroya me lekaleka na gauna. E vica na “vakaukauayago lekaleka” e rawa ni vinaka cake mai na dua na ka balavu.
4. Vakuria na sere. Na sere kilai e vakavuna me vaka e dua na itaviqaravi marautaki na toso, sega ni dua na cakacaka. Danisi kevaka e taleitaka o koya o qaravi.
5. Solia na wai kei na ivava vinaka. Solia na wai se wai ni vuata ena gauna kei na oti ni vakaukauayago, ka digitaka na isulu vinaka kei na ivava e veirauti vinaka ka caka me baleta na vakaukauayago.

Kevaka e dredre na taubale, na idusidusi ni NIA me baleta na qaravi ni dua e sotava na mate ni Alzheimer e vakatura na digidigi ni dabe. Oqo e oka kina na vakaukauayago se yoga ena idabedabe, viritaka na taga ni sore, viritaka e dua na polo malumu se baloni, dodoka na ibe, laveta na ka mamada ni vale, kei na misini ni yava ni dabe. Na cakacaka rawarawa me vaka na tavulaki kei na samusamu e wili talega.

Mo dina ena ka e rawa ni cakava na toso. Na Lancet Commission e sega ni kunea e dua na ivakadinadina ni vakalailaitaka na vakaukauayago na veisau ni itovo me vaka na kidroa. Mo dou toso vata baleta ni rawa ni vakayalo vinaka, sega ni me wali e dua na yakavi dredre. Kevaka e kaya e sega o koya o qaravi, e vinaka tu ga. Na noda idusidusi me baleta na gauna era kaya kina era sega e tu kina eso na sala malumalumu me tovole tale ena dua na gauna. Na tinia taumada, se na dabe vata ga e tautuba, e dua talega na ka vinaka.

Ni oti na toso, e dua na gauna ni cegu lekaleka me vaka na Ceguva Vakacegu e rawa ni vukei kemudrau mo dou vakacegu. Me baleta e dua na itaviqaravi ni dabe ka toso vakamalua na liga, na Veiwasei Vata kei na Bingo ni iYaloyalo e veirauti vinaka ena teveli.

Na tudei kei na taqomaki mai na bale

Na bale e dau yaco vakalevu ka bibi. Na ripote ni CDC e kaya ni sivia e dua vei na va na qase e bale ena veiyabaki, ia e lailai sobu mai na veimama era tukuna vua na nodra dokita. Na bale vakadua e vakaruataka na kena rawa ni bale tale. Na ka e vakalevutaka na ririko e volai ena CDC e oka kina:

• Malumalumu ni yava kei na tolona
• Leqa ena taubale kei na tudei
• Eso na wainimate, oka kina na wainimate ni moce kei eso na wainimate ni lomabibi
• Leqa ni rai
• Mosi ni yava se ivava sega ni vinaka
• Veika rerevaki e vale me vaka na veika e veiseyaki, ibe ni loma ni katuba, kei na ikabakaba sa ca

Me taqomaki cake na toso:

• Vakayagataka e dua na idabedabe kaukaua ka sega ni tiko kina na qiqi, ka maroroya e dua na teveli se itautauri voleka ni o vakaukauayago ena tucake.
• Vakasavasavataka na vanua mai na ibe, wa, kei na veika veiseyaki taumada.
• Toso vakamalua ni o tucake, ka ceguva kevaka e dauveilecayaki se sega ni tudei o koya o qaravi.
• Vauca na ivava kaukaua, sega ni totolo se ivava sogo e galogalo.
• Vakatovolea na tudei voleka ki na veitautauri. Na tucake mai na idabedabe kei na taubale ni tarava na mua ni yava e ivakaraitaki ni vakaukauayago ni tudei mai na CDC.

Na CDC e vakatura ni dua na qase e bale ka tarai na uluna me lai raici koya vakatotolo e dua na dokita, vakabibi kevaka e gunuva na wainimate ni vakamalumalumutaka na dra.

Vosa kei na dokita

Vosa kei na dokita ni bera ni tekivu e dua na ivakarau vou ni vakaukauayago, vakabibi vei e dua e tiko vua na leqa ni uto se yatevuso, mosi ni isema ni sui, leqa ni tudei, se mate ni vakanananu. E dua na dokita se daunivakasala ni vakaukauayago e rawa ni vakatura na itaviqaravi taqomaki ka raica kevaka e vakayarayarataki na tudei na wainimate. Tukuna vua na dokita na bale kece, ke mani sega ni mavoa. Kevaka e dua na ka e mosi se sega ni vinaka ena gauna ni vakaukauayago, ceguva. Me baleta na mosi ni lomaserena e yaco vakasauri, leqa ni cegu, se veilecayaki vakasauri, qiri na 911, na naba ni leqa tubukoso.

Na tabana oqo e itukutuku raraba ga, sega ni ivakasala vakavuniwai. Raica na noda ivakatakilakila ni sega ni ivakasala vakavuniwai. Me baleta na ituvatuva raraba, wilika na ka e kaya na dikevi me baleta na ka e vakalevutaka na ririko ni mate ni vakanananu kei na kena rawa ni tarovi na mate ni vakanananu.